ەلباسى بەلگىلەگەن جاڭا تالاپتار

وتاندىق ديپلوماتيا قىزمەتىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان جانداندىرۋدى مىندەتتەيدى

جاقىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ 25 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە اتقارعان جۇمىسىنا ارالىق قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, حالىقارالىق ارەنادا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋ مەن ولاردى قورعاۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋ ءۇشىن جاڭا نەگىز قۇرعان ەدى. وسى ورايدا, ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆقا الداعى كەزەڭگە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلگىلەگەن تالاپتار نەگىزىندە بىرنەشە ساۋال قويىپ, جاۋاپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك. – ەرلان ءابىلفايىز ۇلى, القا ماجىلىسىندە مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن جاڭا تالاپتار ءبىرىنشى كەزەكتە «ەكونوميكالىق ديپلوماتيا» قۇرالدارىن كەڭەي­تۋدى مىندەتتەگەنى بەلگىلى. مۇن­داي جاڭا تالاپتىڭ نە سەبەپ­تەن تۋىنداپ وتىرعانىنىڭ اس­تارىن ءتۇيسىنۋ دە تىم قيىن ەمەس سەكىلدى. دەگەنمەن, وسى ماسەلەنى ناقتىلاي تۇسسەڭىز. – ءسىرا, الەمدە قالىپتاسقان ەكو­­نوميكالىق جاعداي, ەڭ الدىمەن «ەكونوميكالىق ديپلوماتيا» قۇرالدارىن كەڭەيتۋدى جانە امال-تاسىلدەردى جاڭارتۋدى تالاپ ەتەدى. بۇگىنگى كۇنى يندۋستريالىق-ين­نو­ۆ­اتسيالىق جوبالار, «نۇر­لى جول» باعدارلاماسى مەن «قا­زاق­ستان-2050» ستراتەگياسى شەڭ­بەرىندە شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ جانە وتاندىق ەكسپورتتى شەتەل نارىعىنا ىلگەرىلەتۋ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى جۇمىسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي, القا ءماجىلىسىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتىن ەكونوميكالاندىرۋ» بولدى. ال «ەكونوميكالىق ديپلوماتيانى» نىعايتۋ مەن ونى كۇشەيتۋ اياسىندا مەملەكەت باسشىسى جاريا ەتكەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جانە مەملەكەتتى جاڭعىرتۋ ءجو­نىندەگى جوبالار ءبىز ءۇشىن باستى مىندەتتەر بولىپ تابىلادى. بۇگىن شەتەلدەردەگى مەكەمەلەرىمىزگە سول مەملەكەتتەردىڭ ەكونو­مي­كا­لىق, ينۆەستيتسيالىق جانە تەحنو­لو­گيالىق الەۋەتىنە سۇيەنە وتىرىپ, قا­زاقستانعا تيىمدىلىك اكەلەتىن تۇر­عىدا ناقتى تاپسىرمالار بەرىلىپ, قىزمەتىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلۋدە. ەلىمىزگە ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن نەگىزگى ينستيتۋتتار قۇرىلىپ, بارلىق جاعدايلار جاسالعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل ىسكە قاجەتتى زاڭنامالىق بازا دا قۇرىلعان. ساراپشىلار مەن شەتەلدىك بيزنەس-ارىپتەستەر ەلىمىزدەگى جاعىمدى ىسكەرلىك جانە ينۆەستيتسيالىق احۋ­ال­دى ءبىلىپ وتىر. الايدا, قازىر­گى تاڭدا قازاقستاندا ۆەدومستۆو­ارالىق ۇيلەسىمدىلىك ساپاسىن جاقسار­تۋعا جانە قول جەتكىزىلگەن كەلىس­سوزدەردى جۇزەگە اسىرۋعا (follow-up) قاتىستى جۇمىستارعا بۇگىن­گى كۇن تالابىنا سايكەس تۇزەتۋ­لەر ەنگىزۋ قاجەتتىگى دە تۋىنداۋدا. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ۇكى­مەت قۇرامىنداعى ەكونوميكالىق ۆە­دومستۆولارمەن بىرگە وتان­دىق ەكونوميكانىڭ ەڭ ماڭىز­دى سا­لالارىنا شەتەل ينۆەس­تيتسيالارىن تارتۋ بويىنشا بىرلەسكەن جۇ­مىستىڭ ناقتى تەتىگى جاسالدى. 2015 جىلى ساۋدا-ينۆەستيتسيالىق با­­عىتتا شەتەلدەردە 453 ءىس-شارا وتكى­­زىلدى, شەتەلدەردىڭ ىسكەرلىك جانە ەكونوميكالىق توپتارى وكىل­دەرى­نىڭ قازاقستانعا 642 ءىسساپارى ۇيىمداستىرىلدى. ءسىم جاردەمىمەن اقش, ۇلى­بريتانيا, فرانتسيا, اۆستريا, گەر­مانيا, ماجارستان, ءۇندىستان, يتاليا, مالايزيا, ساۋد ارابياسى, كاتار, تۇركيا, حورۆاتيا, جاپونيا جانە ت.ب مەملەكەتتەردىڭ ىسكەرلىك توپتارىنىڭ جەتەكشى وكىلدەرىمەن ەكىجاقتى ءىرى بيزنەس-فورۋمدار ءوت­كى­زىلدى. ناتيجەسىندە, سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ تىكەلەي كومە­گى­مەن 23,8 ترلن. تەڭگەدەن استام (73,4 ملرد. اقش دولل.) سومانى قۇراي­تىن 260-قا جۋىق ەكىجاقتى كوم­مەر­تسيالىق قۇجاتتارعا قول قويىلدى. – ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ شەتەلدەرگە ساپارلارى ناتيجەسىندە اۋقىمدى ينۆەستيتسيالار تارتۋعا قول جەتكىزىلدى. وسى ۋاعدالاستىقتار قاعاز ءجۇزىن­دە قالماس ءۇشىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان دا ايتار­لىقتاي كۇش-جىگەر جۇمساۋ تالاپ ەتىلەتىن بولار؟ – 2015 جىلى مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ قىتايعا, اقش-قا, ۇلى­بريتانياعا, فرانتسياعا, يتالياعا ساپارلارى شەڭبەرىندە قول قوي­ىل­عان قۇنى 12 ترلن. تەڭگەنى (37,3 ملرد. اقش دولل.) قۇرايتىن 80-نەن استام ەكىجاقتى كەلىسىمدەردى شەت­­ەل­­دىك ارىپتەستەرىمىزبەن بىرلە­سە ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى ديپلو­مات­تارى­­مىزدىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا تۇر. ءىرى ترانسۇلتتىق كورپو­راتسيالاردىڭ باسشىلارى قازاق­ستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تۇرعىدا مەيلىنشە تارتىمدى بولىپ قالىپتاسۋىندا, سونداي-اق, قيىن جاعدايلاردا باسقارۋدىڭ ءتيىمدى شەشىمدەرىن ازىرلەۋ مەن ولاردى قابىلداۋدا پرەزيدەنتىمىزدىڭ اسا كورنەكتى ءرولىن مويىندايتىنىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. ءدال وسى سەبەپتى دە ءىرى شەتەلدىك كومپانيالار ەلىمىزدە جۇمىسىن جالعاستىرىپ, ءتىپتى, قازىرگىدەي كۇردەلى ۋاقىتتىڭ وزىندە جاڭا ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىستاردى قاراستىرۋدا. سونىمەن قاتار, ساياسي جانە ەكو­نو­ميكالىق تۇرعىدا ايتارلىقتاي تۇراقتى مەملەكەتتەردىڭ ازا­مات­تارىن ۆيزا رەسىمدەۋ تالابىنان بوساتۋ (15 كۇنگە دەيىن) بويىنشا «قاناتقاقتى جوبا» 2017 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتىلىپ, سانى 20 مەملەكەتكە دەيىن كوبەيتىلدى. شەتەلدىك كاسىپكەرلەر ينۆەستيتسيالىق ماسەلەلەردى ۋاقىتىندا شەشۋ ماقساتىندا قازاقستانعا قىسقا مەرزىمدى ءىسساپارلار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ۆيزالىق جەڭىلدىكتەردى وتە دۇرىس قابىلداپ وتىر. – 2017 جىلى استانادا ەكسپو حالىقارالىق مامان­دان­دىرىلعان كورمەسى وتكىزىلە­تىنى بەلگىلى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاقىندا «استانا ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپانياسى» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى احمەتجان ەسىموۆتى قابىلداعان كەزىندە بىرقاتار ناقتى تاپسىرما جۇكتەپ, موينى­مىزعا العان وسى اۋىر مىندەتتى بۇگىنگى اسا كۇردەلى جاعدايلارعا قاراماستان, ءوز دەڭگەيىندە ات­قا­رۋ كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتتى. وسى ارادا, ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇم­ساپ ۇيىم­داس­تىرىل­عالى وتىر­عان كورمەگە شەتەل­دەردىڭ مۇمكىن­دىگىنشە كوپ قا­تىسۋى ماڭىز­دى دەسەك, قاتەلەس­پەيتىن شىعار­مىز؟ جانە وسى با­عىتتاعى جۇ­مىس­تارعا قىسقا­شا توقتالىپ وتسەڭىز. – استانادا ەكسپو-2017 كور­مەسىن ۇيىمداستىرۋ مەن وعان حالىق­ارالىق قاتىسۋشىلاردى تارتۋ بو­يىنشا جۇمىس ناقتى ناتيجە­لەر بەردى. قازىرگى كۇنى كورمەگە 70-تەن اسا مەملەكەت پەن 13 حا­لىق­ارالىق ۇيىم قاتىساتىن­دىعىن رەسمي تۇردە راستادى, قا­تىسۋشى مەملەكەتتەر مەن حالىق­ارالىق ۇيىمدار 47 سەكتسيا كوميس­سارلارىن تاعايىنداپ ۇلگەردى. بۇگىنگى كۇنى وسى باعىتتا بەل­سەندى جۇمىس جالعاسۋدا. 24-25 اقپاندا استانادا ەكسپو-2017-گە كەلەتىندەرىن راستاعان مەم­لە­كەتتەردىڭ 200-دەن استام وكىل­دەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كورمەنىڭ حالىقارالىق ەكىنشى جينالىسى وتەدى. بۇل باسقوسۋ كورمەنى دايىن­داۋدا اتقارىلعان جۇمىستى باعا­لاۋعا جانە كورمەنىڭ باستالۋىنا دەيىن ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لىگى مەن «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق-تىڭ ورتاق ءىس-ارەكەت­تەرىن قازىرگىدەن دە ءتيىمدى ۇيلەس­تىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. – وتاندىق ءونىمدى ەكسپورتقا ىلگەرىلەتۋ شەڭبەرىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز. – بۇگىندە مينيسترلىك تران­زيت­تىك-كولىكتىك الەۋەتتى بارىنشا دامىتۋعا جانە قازاقستاندى ىڭ­عايلى حالىقارالىق لوگيس­تيكالىق حاب رەتىندە ناسيحاتتاۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. 2015 جىلى قىتاي شەكاراسىنداعى جاڭا كولىكتىك-لوگيستيكالىق حابپەن تانىستىرۋ ماقساتىندا قازاقستاندا تىركەلگەن شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ نىساندارى مەن شەكارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ حالىقارالىق ورتالىعىنا قتج-مەن بىرگە ءىسساپارى ۇيىمداستىرىلدى. مىنە, وسى جايتتىڭ ءوزى بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعىمىزدىڭ ناقتى مىسالى بولىپ تابىلادى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) شەڭبەرىندە 2015 جىلعى 22 قاڭتاردا داۆوستا قول قويىلعان قازاقستان مەن ەىدۇ اراسىنداعى 2015-2016 جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ەلدىك باعدارلامانى بەكىتۋ دە ماڭىزدى وقيعا بولدى. قازاقستانمەن بىرگە, وسىنداي ىنتىماقتاستىق جونىندەگى باعدارلامالىق قۇجاتقا تايلاند, پەرۋ جانە ماروككو ەلدەرى عانا قول قويعانىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. داعدارىس سالدارىنان كورشىلەس ەلدەردەگى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر تومەندەگەن كەزدە ەىدۇ باسشىلىعى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق رەفورمالارىنا جوعارى باعا بەرىپ وتىر. 2015 جىلى قازاندا جاريا­لان­عان Doing Business-2016 (بيزنەس جۇرگىزۋ) رەيتينگىندە قازاقستان 189 مەملەكەت اراسىندا 41-ورىنعا يە بولدى, بۇل – ازىرشە قازاقستان تاريحىنداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. – قىسقاشا اڭگىمەمىزدى ءوزىڭىز تۇيىندەسەڭىز. – مينيسترلىك قىزمەتىنىڭ ارا­لىق قورىتىندىسى سىرتقى ساياسات پەن حالىقارالىق ەكونوميكا با­عىتىنداعى جۇمىسىمىزدىڭ اي­تارلىقتاي ءتيىمدى جۇرگىزىلگەنىن كورسەتەدى دەپ سانايمىز. بۇل جۇمىس الداعى ۋاقىتتا دا بارىنشا ءتيىمدى جالعاستىرىلادى. بۇعان كادرلىق مۇمكىندىكتەرىمىز جەتكىلىكتى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە شەت تىلدەرىن مەڭگەرگەن, جەكە وڭىرلەر مەن مەملەكەتتەردىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن جاقسى بىلەتىن, ديپ­لو­ماتيالىق قىزمەتتە مول ءتاجىري­بەسى بار مامانداردان قاجەتتى كادر قۇرامىن جاساقتادى. وسىلاي­شا, ەلىمىز سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆو­سىنىڭ ورتالىق اپپاراتىندا جانە شەتەلدىك مەكەمەلەرىندە 85 عىلىم دوكتورى مەن كانديداتى, 198 ماگيستر, 55 «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەگى جۇمىس ىستەيدى, 376 قىزمەتكەردىڭ ەكى نەمەسە ودان دا كوپ جوعارى ءبىلىمى بار. مينيسترلىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ 70 پايىزدان استامى ەكى نەمەسە ودان دا كوپ شەت تىلدەرىن, ونىڭ ىشىندە سيرەك تىلدەردى مەڭگەرگەن. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى كادر­لىق ساياساتىنىڭ باستى مىندەت­تەرىنىڭ ءبىرى ديپلوماتيالىق قىزمەت­كەرلەردىڭ دايىندىق جۇيەسىن ءۇز­دىكسىز جاقسارتۋ, ولاردى قايتا دايار­لاۋ مەن بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ بولىپ تابىلادى. شەتەلدەردەگى بىرقاتار مەكەمە­لەردە سىرتقى ىستەر مينيستر­لىگى قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار, ين­ۆەس­تيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ, قارجى مينيسترلىگىنە قاراستى مەملەكەتتىك كىرىس كوميتەتىنىڭ جانە ت.ب. مەكەمەلەردىڭ وكىلدەرى­مەن بىرلەسكەن تابىستى جۇمىس ءتاجى­ريبەسى قالىپتاسىپ ۇلگەر­دى. ارينە, سىرتقى ساياسات ۆەدومست­ۆوسى مەن قازاقستاننىڭ باسقا دا مۇددەلى مەكەمەلەرى ۇمتىلىسىنىڭ سينەرگياسى ەلىمىزگە شەتەل ينۆەس­تيتسيالارىن تارتۋ قۇرالدارى مەن ارنالارىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان جانە بۇل جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا ءوز جەمىسىن بەرۋى ءتيىس. قورىتا ايتقاندا, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەملەكەت باسشىسى العا قويعان جاڭا تالاپتار مەن مىندەتتەردى لايىقتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىن بولادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سامات مۇسا, «ەگەمەن قازاقستان».