ءار جىلداردا اكە مەن بالاعا قاتار ءتيدى
ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان حاسان حازىرەت 1871 جىلى كالمىكوۆ ۋەزىنىڭ ءبىرىنشى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بايدىڭ بالاسى اۋىلدا العان باستاۋىش, ءدىني مۇسىلماندىق ءبىلىم-بىلىگىن ءوز بەتىمەن ۇنەمى تولىقتىرا ءجۇرىپ, كەيىن, 1886 – 1901 جىلدارى بۇحاراداعى كىندىك ازياعا جاقسى تانىمال ءمىر-اراب مەدرەسەسىندە وقىعان. ءومىرىنىڭ ءبىراز جىلىن وسىلاي الىس جەرلەردى, الۋان سالت-داستۇرلەردى تانىپ-بىلۋگە ارناعان. وزىعىن ەلگە جەتكىزۋگە, كوپ ءبىلىپ, كوپ نارسەنى ۇيرەنۋگە تىرىستى. ال مۇنىڭ ءوزى ونىڭ ەلگە يسلام ءىلىمىنىڭ قاعيداتتارى مەن ءدىني-فيلوسوفيالىق نەگىزدەرىن مەڭگەرگەن, ءوز حالقىنىڭ دا, وزگە جۇرتتىڭ دا تۇرمىس-تىرلىگىن, مۇڭ-مۇقتاجىن كوزىمەن كورىپ, زامانا اعىمى, ۇلت بولاشاعى جايىندا وي-ءورىسى قالىپتاسىپ ورالۋىنا سەبەپ بولعانى ءسوزسىز.
سول شاقتا رەسەيلىك بيلىك قازاق دالاسىنداعى بۇرىنعى ءدىني قۇرىلىمداردىڭ ىقپالىن ءبىراز شەكتەپ, ءدىنباسىلاردىڭ, اسىرەسە, حالىقشىل توپتارىنا كۇدىكپەن قاراي باستاعانى ءمالىم. بۇرىنعى ازدى-كوپتى دەموكراتيا, ياعني سايلاۋ-سايلانۋ قۇقىعى توقتاتىلدى, ۋەزدىك باسشىلار مەن بولىستاردى گۋبەرناتور قالاۋىمەن تاعايىنداۋ ءتارتىبى ەنگىزىلدى. جەرگىلىكتى بيلىككە ءبىراز جەردە حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىمەن ءىسى جوق, جوعارىداعىنىڭ الدىندا قۇرداي جورعالايتىندار كەلدى. باقىتجان قاراتاەۆ كەزىندە «كارەريست», «افەريست», «پورتفەليست» دەپ وتكىر سىنعا العان ەل ىشىندەگى وندايلارمەن قازىرگى اتىراۋ اۋماعىنداعى قىزىلقوعا, تايسويعان وڭىرلەرىندە ءدىني قىزمەتىن باستاعان ح.نۇرمۇحامەدوۆ اشىق كۇرەسكە شىقتى. جەرگىلىكتى بيلىك پەن ءدىنباسىلار قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋىمەن سايلانۋىن قۋاتتاپ, مەشىتتەر جۇمىسىن ءبىر ىزگە كەلتىرۋگە شاقىردى. بۇل ءبىر عانا جايىق وڭىرىندە ەمەس, بۇكىل قازاق ەلى ءۇشىن كوكەيكەستى ماسەلە بولعانىن ايتىپ جاتۋ ارتىق شىعار.
سوندىقتان بولسا كەرەك, 1917 جىلى 2-8 ساۋىردە 300 دەلەگاتتىڭ قاتىسۋىمەن تورعايدا بولعان قازاقتار سەزىندە ءدىن ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلىپ, قارالادى. قۇرامىندا ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز جانە تاعى باسقالار بار, ورالدىق دەلەگاتتاردىڭ سول جيىندا جاريا ەتكەن ۇسىنىستارى ءبىراۋىزدان ماقۇلدانىپ, تومەندەگىدەي ورتاق ۇيعارىم حاتتالادى: بىرىنشىدەن, تاياۋ بولاشاقتا جايىق وڭىرىندە قازاق ءمۇفتياتى اشىلادى, ازىرگە ورال مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى بولىپ ورىنبور ءمۇفتياتى سانالادى; ەكىنشىدەن, يمامدار ارنايى شااداتنامالىق ءبىلىمى بارلار اراسىنان داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلانىپ قويىلادى, ءار قازاق اۋىلىندا مەشىت بولۋى جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا مىندەتتەلەدى; ۇشىنشىدەن, يمامدارعا دۇنيەگە كەلگەن سابيلەردىڭ جانە مارقۇم بولعانداردىڭ مەتركەلىك كىتاپشاسىن اشىپ, نەكەلى وتباسىن قۇرۋشىلاردىڭ تىزىمدەمەلىك قۇجاتتارىن جۇرگىزۋ جۇكتەلەدى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, سەزد قابىلداعان بۇل بەتالىس حازىرەتتىڭ جىلدار بويعى ارمانى بولاتىن. وسىنداي جاڭاشىل وي-ۇستانىمدارىمەن نازارعا ىلىككەن ول جۇرت اراسىندا زور بەدەلگە يە قۇبايبوللا, داۋلەتيار يشاندارمەن بىرگە بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلماندار سەزىنە قاتىسۋشى ورالدىق ون دەلەگاتتىڭ ءبىرى (جەتەكشىلەرى – جاھانشا, حالەل دوسمۇحامەدوۆتەر) بولىپ سايلانادى. سونىڭ الدىنداعى تورعاي جيىنى شىن مانىندە جەرلەسىمىزدىڭ «حالقىم ءۇشىن نە ىستەي الامىن» دەگەن ازاماتتىق, ۇلتجاندىلىق ىنتا-جىگەرىن وياتقان العاشقى باسقىش بولعانى انىق. بۇل ساپاردان ول وزىنە بۇرىنعىدان دا اۋقىمدى جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاپ ورالادى.
مۇراعات دەرەكتەرىنە قاراساق, ح.نۇرمۇحامەدوۆتىڭ ساياسي كوزقاراستارىنىڭ كەمەلدەنۋىنە زور ىقپال ەتكەن كەلەسى وقيعا – ورىنبوردا وتكەن جالپىقازاق سەزى (5 – 13. ءحىى. 1917) بولاتىن. وندا قارالعان قازاق ەلىنىڭ بولاشاق قۇرىلىمى, ءمۇفتيات, ميليتسيا, حالىق اعارتۋ, ەل باسقارۋ جۇيەسى, ت.ب. ماسەلەلەردى تالقىلاۋدىڭ سوڭى ىمىراسىز تالاس-تارتىسقا ۇلاسادى. حاسان حالەل جانە جاھانشا دوسمۇحامەدوۆتەرمەن, ءداۋلەتيار يشان جانە باسقا اقجايىقتىق ءدىنباسىلار ا.كەنجين, ۆ.تاناشەۆپەن تىزە قوسىپ, قازاق دالاسىن شۇعىل اۆتونوميا دەپ جاريالاۋدى ۇسىنادى, ەل ىشىندەگى بەيبىت تىرلىك پەن رەتتىلىكتى, ءبىرتۇتاس ەل رەتىندەگى مەملەكەتتىكتى ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى وسى دەگەندى العا تارتادى. الايدا, «شۇعىل اۆتونوميا» يدەياسىن دەلەگاتتاردىڭ باسىم بولىگى قولداماعانى تاريحتان بەلگىلى. پىكىر قايشىلىعىنىڭ وتكىر سيپات العانى سونشالىق, قانداي دا ءبىر ىمىراعا كەلۋ سەزدىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن مۇلدەم مۇمكىن بولماعان. ەكى جاقتان دا قازاقتىڭ بىردەن-ءبىر جاناشىرى – «الاش» قوزعالىسىنىڭ كوسەمدەرىن (ج.دوسمۇحامەدوۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ, ا.كەنجين, ۆ.تاناشەۆ, ءا.بوكەيحانوۆ, م.دۋلاتوۆ, م.جۇماباەۆ, ت.ب.) كورەمىز. ەلىنىڭ ەرتەڭى تۋرالى وسىنداي پىكىر قايشىلىعى ورىن العانىمەن, تۇپتەپ كەلگەندە, ولاردىڭ ءبارىن «قازاق ەلىنىڭ ءبىرتۇتاستىعى» تۋرالى ورتاق ارمان-ماقسات, سىن ساتتەگى ورتاق جاۋاپكەرشىلىك, مەملەكەتشىل مۇددە بىرىكتىرىپ, ءبارىن ورتاق شەشىمگە اكەلدى.
ح.نۇرمۇحامەدوۆ ءۇشىن دە بۇل ۇمىتىلماس كۇندەر بولدى. بۇدان كەيىنگى بار عۇمىرىن «الاش» قوزعالىسىمەن ءبىرجولا بايلانىستىرىپ, اشارشىلىققا, ماجبۇرلەپ ۇجىمداستىرۋ مەن وتىرىقشىلاندىرۋعا قارسى كۇرەستى. كەڭەستىك بيلىكتىڭ جەر-جەردە اتەيستىك ۇگىت-ناسيحاتتى ۇدەتىپ, ءدىن اتاۋلىدان ادا قوعام ورناتۋدى كوزدەگەن ساياساتىنا اشىق نارازىلىق ءبىلدىردى. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى العاشقى 10 جىلدا حاسان, داۋلەتيار يشان, تاعى باسقالار جەتەكشىلىك ەتكەن كالمىكوۆ مۇسىلماندارى قاۋىمداستىعى ۋەزدەگى ەڭ ىقپالدى, كوممۋنيستىك ياچەيكالاردان دا بەدەلى زور ۇيىم بولىپ قالا بەردى.
بىراق جيىرماسىنشى جىلداردىڭ اياعىنان كەڭەستەر كۇش الىپ, بۇكىل ەلدەگىدەي, وڭىردەگى ءدىن اتاۋلى مەن (يسلام, پراۆوسلاۆيە) مەشىت, شىركەۋلەرگە, جالپى ءدىني نانىم-سەنىمدەرگە قارسى ارەكەتتەردى بۇرىنعىدان بەتەر كۇشەيتتى. ەڭ بەدەلدى ءدىندارلاردى حالىققا قارسى قويىپ, ادامنىڭ جەكە ار-وجدانىن قورلايتىن شارالار بارعان سايىن ورەسكەل سيپات الدى. ناتيجەسىندە مەشىتتەر مەن شىركەۋ عيماراتتارى ۇجىمشار (كولحوز) قويماسىنا اينالسا, بىلىمدارلىعى جايىقتىڭ ارعى بەتى-بەرگى بەتىنە, باتىس قازاقستان ايماعىنىڭ تالاي جەرىنە تانىلعان حاسان, ءداۋلەتيار, ماۋلىمبەرلى, توعايباي حازىرەت, كەرەي حالفە بابالار سالدىرعان عاجايىپ عيباداتحانالار – مەشىت, مەدرەسەلەر تونالدى, ورتەلدى, قوي قوراعا, قىرقىم پۋنكتتەرىنە بەرىلدى. وسىلايشا ونداعان, جۇزدەگەن جىلدار بويى قىر ەلىنە مۇسىلماندىق سالت-سانانىڭ, يماندىلىقتىڭ نۇرىن سەۋىپ, رۋحاني تىرەك بولعان كۇمبەزدى قۇرىلىستار, ۋەزد بويىنشا جالپى سانى جيىرمادان اساتىن ونەر جاۋھارلارى تولىق قۇرتىلدى. بۇگىندە ولاردىڭ ورنىندا ءبىر كەزدەگى تاعىلىق ارەكەتتىڭ كۋاسى بولىپ قيراندىلارى عانا جاتقانىن قازىرگى ورال ءوڭىرىنىڭ كەيبىر اۋىلدارىنان دا كورگەندە جان دۇنيەڭ قۇلازىپ-اق كەتەدى.
سولاردى وتكەن جىلدارى ارالاپ كورىپ, ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداي ءجۇرىپ, جۇرەگىم قان جىلادى دەيدى اقجايىق اۋدانىنداعى ارىپتەسىمىز, ولكەتانۋشى-جۋرناليست باقتىعالي قوسپاەۆ. قازىرگى باتىس قازاقستان, اتىراۋ, اقتوبە وبلىستارى جۇرتىنا ءدىني ىلىمىمەن, ادامدىق بولمىسىمەن تانىمال بولعان حاسان حازىرەت سىندى ارداقتىلاردىڭ شاش ال دەسە, باس الاتىن ايارلاردان كورگەن قورلىعى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمايدى. بار عۇمىرىن ءدىني اعارتۋشىلىققا, ازاتتىق پەن ادىلەت جولىنا ارناعان حاسان نۇرمۇحامەدوۆتى نكۆد-ءنىڭ تۇتقىنداپ, ازاپتاۋى دا, «حالىق جاۋى» دەپ جاريالاپ, اتۋ جازاسىنا كەسكەن قاندى ۇكىمى دە (1938) ونى يسلامي دۇنيەتانىمىنان, «الاش» قوزعالىسىن, ازاتتىق يدەياسىن, قازاق مەملەكەتتىگىن قولداعان ساياسي كۇرەسىنەن باس تارتۋعا كوندىرە الماعان. ول 67 جاسىندا قولدان جاسالعان قىزىل قۋعىن-سۇرگىننىڭ جازىقسىز قۇربانى بولىپ, اتىلادى. ونىڭ ەسىمى تاريحىمىزدا جاھانشا مەن حالەل دوسمۇحامەدوۆتەر, ي.قاشقىنباەۆ, د.كۇسەپقاليەۆ, ب.بيسەنوۆ, ە.قاسابولاتوۆ, ب.جانقاداموۆ, ابىلاەۆ سىندى ازاتتىق الاۋىن, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى ۇشقىنىن جايىق وڭىرىندە وشپەستەي ەتىپ تۇتاتىپ جەتكەن ارىستارىمىزبەن ءبىر قاتاردا بولۋعا, ءالى دە زەرتتەلىپ, تىڭ دەرەكتەرمەن تولىقتىرۋعا لايىق.
قازاقتى زار جىلاتقان جىلداردىڭ زاردابى حازىرەتتىڭ ۇلى احمەتبەكتى دە شارپىعان. ۇجىمداستىرۋ كەزىندە اكەنىڭ جيعان-تەرگەنىنىڭ ءبارى تارتىپ الىنىپ, بۇلاردىڭ وتباسى ويىلعا كەلەدى. وكىمەتكە كۇدىكتىلەردىڭ بالالارى مەكتەپكە الىنباعاندىقتان, احمەتبەكتىڭ «نۇرمۇحامەدوۆ» دەگەن تەگى نۇرىموۆ بولىپ وزگەرتىلەدى. 1939 جىلى ول مەكتەپتى وزىق ءبىتىرىپ, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. مۇندا دا ۇزدىك وقيدى. اكەسىنىڭ جازىقسىز ۇستالىپ بارا جاتىپ ايتقان «وقى, ومىردەن ورنىڭدى تاپ, ەشكىمگە جاماندىق جاساما», دەگەن اماناتىن ەسىنەن شىعارمايدى. بىراق وقۋدى ۇزۋگە تۋرا كەلدى, ارمياداعى قىزمەتكە شاقىرىلادى. باتىس ۋكرايناداعى اسكەري مىندەتىن اياقتار الدىندا ۇلى وتان سوعىسى باستالادى.
احمەتبەك ءۇشىن اكە قايعىسىنىڭ, سوعىس قايعىسىنىڭ ۇستىنە قاسىرەت دەگەن كيلىگە بەردى. بۇلاردىڭ بولىمشەسى دۇشپاننىڭ قورشاۋىنا تۇسەدى. تۇتقىنداردى پولشا جەرىنە اكەلەدى. ازاپتان, اشتىقتان ءتىرى قالعاندارىن باسقا تۇتقىندارعا قوسىپ, چەنستوحوۆاداعى لاگەرگە اكەلەدى. ءسال كەيىن 50 تۇتقىندى ىرىكتەپ, بۇلاردىڭ اراسىندا احمەتبەك تە بار, قولعا تۇسكەن ازيالىقتار باسىم شوعىرلاندىرىلعان باسقا ءبىر لاگەرگە جەتكىزەدى. وسىندا ولارمەن تۇركىستان لەگيونى جايىندا دۇركىن-دۇركىن ناسيحات وتكىزىلەدى. تۇتقىنداردىڭ ءوز اراسىندا ۆەرماحقا قىزمەت جاساۋدان قۇتىلۋ, بۇل ءۇشىن ءسال مۇمكىندىكتى قاپى جىبەرمەۋ جايىندا قۇپيا اڭگىمەلەر دە بولىپ جاتادى. قۇرامىندا احمەتبەك بار ۇلكەن ءبىر توپتى يتالياداعى شويىنجول تورابىن كۇزەتۋگە جەتكىزگەندە, بۇلارعا يتاليالىق پارتيزاندارمەن بايلانىسۋدىڭ ءساتى تۇسەدى. الايدا, سودان باسقا وزگەرىسكە قول جەتكىزۋ مۇمكىن بولمايدى. احمەتبەكتى اسكەري بەكىنىس سالۋعا پۋلا شاھارىنا, ودان ءارى 1944 جىلى ۆەناعا, تۇركىستان لەگيونىنىڭ كونگرەسىنە جىبەرەدى. سودان ورالعان سوڭ جەرلەسىمىزدى الدىڭعى شەپكە جولدايدى. وسى جەردەن ول قاسىنداعى 7-8 اداممەن بىرگە ءوز جاعىمىزعا جىلىستايدى.
– قايسىبىرىن ايتارسىڭ, احمەتبەك باۋىرىمنىڭ دا كورمەگەنى جوق ەكەن, – دەيدى اقجايىق اۋدانىنىڭ چاپاەۆ اۋىلىندا تۇراتىن ونىڭ جيەنى سايا بارماشەۆا. – «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي, جاۋدىڭ تۇتقىنىندا ءبىر ازاپ شەكسە, تابانى ەل جاققا قاراي تيگەندە دە سونداي قورلىققا تاعى تاپ كەلەدى. تەرگەپ-تەكسەرۋدەن سوڭ كەمەروۆ وبلىسىنداعى شاحتاداعى جۇمىسقا جەگىلەدى. ودان بوساعانىمەن, ازاتتىق ۇزاققا بارمايدى. 1948 جىلى «وتانىن ساتقانى ءۇشىن» 25 جىلعا سوتتالادى, ماگادان اسىرادى. 1953 جىلى ستالين ومىردەن وتكەن سوڭ راقىمشىلىقپەن بوسايدى. ورالداعى پەدينستيتۋتتىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن وقىپ ءبىتىرىپ, اقتوبەنىڭ ويىلىندا مۇعالىم بولىپ جۇمىس جاسايدى. قارعىس اتقىر سوعىس, قاتىگەز دۇشپاننىڭ تۇتقىنىندا بولۋ, ەلىم دەپ كەلگەندە وكىمەتتىڭ كورسەتكەن قورلىعى ومىردەگى اپپاق ارمانىن, ياعني تۋعان جۇرتىما قىزمەت ەتسەم دەگەن جۇرەكجاردى نيەتىن تولىق ءجۇزەگە اسىرۋعا بوگەت بولعانىن كوز جاسى سورعالاپ وتىرىپ باياندايتىن.
سايا اپانىڭ اناسى ءبيبىاسيما مەن احمەتبەك ەكەۋى بەلنەمەرە بولىپ تابىلادى. احمەتبەك قاريا 2014 جىلى 94 جاسىندا باقيلىققا اتتاندى.
وسىنداي ارىستاردىڭ عۇمىرلارىنان ەل تاريحىنىڭ ەشقاشان وشپەيتىن بەتتەرى جازىلدى. ءالى دە جازىلا بەرمەك. «كەشەدەن كەلدىك بۇگىنگە» دەگەن وسى دا. وتكەنىمىزدى ءبىلۋ بولاشاققا نىق قادام باسۋعا بەرىك كەپىلدىك بەرەتىنى دە بەلگىلى. ەندەشە, ازاتتىق الاۋىن, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى ۇشقىنىن وشپەستەي ەتىپ تۇتاتىپ كەتكەن حاسان حازىرەتتىڭ جانە ونىڭ قانى مەن تەگىنە تارتىپ تۋعان احمەتبەكتەي ۇلدىڭ جۇرت جادىندا جاساي بەرەتىنى ءسوزسىز.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى.
اقجايىق اۋدانى.