جەدەل شارالار جوسپارى جاسالدى

ۇكىمەت مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىس­تا بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ءۇشىن بيىلعى جىلعا ارنالعان داعدارىسقا قارسى قوسىمشا جەدەل شارالار جوس­پارىن ازىرلەدى. ول 4 باعىتتى قامتيدى. كەشە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن سەلەكتورلىق رەجىمدە وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا وسى ماسەلە قارالدى. ءمالىم بولعانداي, داعدارىسقا قارسى قوسىمشا جەدەل شارالار جوسپارىنىڭ ءبىرىنشى باعىتى – اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قولداۋعا نەگىزدەلگەن. ەكىنشىسى, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەكونوميكانى قولداۋ جونىندەگى شارالاردى كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. ءۇشىنشى باعىت, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى جانە ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىن قولداۋعا ارنالسا, ال ءتورتىنشىسى – ىسكەرلىك بەل­سەندىلىك پەن حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدى قولداۋدى قاراستىرادى. وتىرىس بارىسىندا ون ەكى بايان­داماشى كەزەكتەسە ءسوز الىپ, شارالار جوسپارى كەڭ اۋقىمدا تالقىلاندى. ۇكىمەت مۇشەلەرى ءاربىر باعىت بويىنشا قانداي شارالار اتقاراتىندىقتارىن جەكە-جەكە باياندادى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ ءوز كەزەگىندە 2016 جىلى ۇلتتىق قوردان قوسىمشا قارجى تارتپاستان, قازاقستان ەكونوميكاسىن قولداۋ ماقساتىندا 1 ترلن. 278,4 ملرد. تەڭگە بولىنەتىنىن مالىمدەدى. «ونىڭ ىشىندە 2017 جىلعى «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ 3 ملرد. دوللارىنان 1 ملرد. دوللاردى 2016 جىلعا اۋىستىرۋ ناتيجەسىندە الىنعان 360 ملرد. تەڭگەنى قوسقانداعى 554,5 ملرد. تەڭگە بار. سونداي-اق, 2016 جىلعى «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىمەن باعامدىق ايىرما ارقىلى 194,5 ملرد. تەڭگە جيناقتالدى», دەدى ە.دوساەۆ. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ۇكى­مەتتىڭ ارنايى رەزەرۆىنەن 123,9 ملرد. تەڭگە بولىنەدى. ۇلتتىق حول­دينگ­تەرگە بجزق ەسەبىنەن 600 ملرد. تەڭگە باعىتتالادى. سونداي-اق, مي­نيستر بايانداماسىندا 2016 جىل­دىڭ ناۋرىزىنان باستاپ قازاق­ستان ەكسپورتتىق-كەدەندىك باج سالىعىنىڭ قۇبىلمالى ءمول­شەر­لەمەسىنە كوشەتىنىن اتاپ ءوتتى. «مۇناي-گاز سەكتورى مەن تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كەشەندى قولداۋ ءۇشىن پايدالى قازبالاردى وندىرۋگە جەڭىلدىكتەردى ۇسىنۋ, 2016 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنان الەمدىك باعاعا بايلاي وتىرىپ, ەكسپورتتىق-كەدەندىك باج سالىعىنىڭ قۇبىلمالى مولشەرلەمەسىن ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. سونداي-اق, مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكسپورتتىق-كەدەندىك باج سالىعى مازۋتتىڭ تونناسىنا 30 دوللارعا دەيىن تومەندەتىلدى», دەدى مينيستر. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, مۇنايعا بايلانىستى مەجە بو­يىنشا, ياعني باررەلىنە 25 دوللاردان تومەن الەمدىك باعا كەزىندە ەكسپورتتىق-كەدەندىك باج سالىعى مولشەرلەمەسى 0-گە تەڭەلەدى, ال باررەلىنە 25 دوللاردان جوعارى باعا اياسىندا ەكسپورتتىق-كەدەندىك باج سالىعى مولشەرلەمەسى ءتيىستى مەجەگە سايكەس ايقىندالادى. «وسى ارقىلى, مۇنايعا الەمدىك باعانىڭ وسۋىمەن ەكسپورتتىق-كەدەندىك باج سالىعى كو­لەمى دە ارتادى», دەپ ءتۇسىندىردى ە.دوساەۆ. سونىمەن قاتار, 1 مامىر­دان 1 قىركۇيەككە دەيىن­گى ارالىق­تا ءبىر تونناعا 15 ەۋرو ءمول­شەرىن­دە مازۋتقا ماۋ­سىمدىق باج سالى­عىنىڭ مەرزىمىن بەلگىلەۋ ۇسىنىلۋدا. ە.دوساەۆ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى تۋرالى دا ءبىراز مالىمەتپەن ءبولىستى. ونىڭ حابارلاۋىنشا, داعدارىسقا قارسى قوسىمشا شارالار 2016 جىلى باسپانانى پايدالانۋعا بەرۋ بولجامىن ەكى ەسەگە ارتتىرادى. جەدەل اقپارات بويىنشا وڭىرلەر بويىنشا جوبالاردىڭ الدىن الۋ پۋلى قالىپتاستىرىلدى. بيۋدجەتتى ناقتىلاعانعا دەيىن ءتىزىم پىسىقتالىپ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن كەلىسىلەدى. قابىل­دانعان شارالاردىڭ ارقاسىندا جوسپار بو­يىنشا ەسكەرىلگەن 2016 جىلعا 516,5 مىڭ شارشى مەتر باسپانانىڭ ورنىنا, بيىل 1,5 ملن. شارشى مەتر تاپسىرىلادى جانە 2017 جىلى 540 مىڭ شارشى مەتر پايدالانۋعا بەرىلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءىجو وسىمىنە 0,5 پايىز دەڭگەيىندە ۇلەس قوسادى جانە 70 مىڭنان استام قوسىمشا جۇمىس ورىن­دارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن قارجى­لاندىرۋ كولەمى مەن تالاپتارىنا ەنگەن وزگەرىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسىنا ءتيىستى وزگەرتۋلەر ەنگى­زىلەدى. «مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, بيىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ جاڭا ستراتەگيالىق جوسپارىن دايارلاۋ اياسىندا بولەك بولىممەن قازاقستانداعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ بويىنشا جاڭا تۇجىرىمدىق قادامدار ازىرلەنەدى», دەپ ناقتىلادى ە.دو­ساەۆ. سونداي-اق, مينيستر بيىل استانا مەن الماتىدا ءبىر شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇنى 240 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى, ال قال­عان وڭىرلەردە 200 مىڭ تەڭگە دەڭگەيى­نەن جوعارىلامايدى دەپ سەندىردى. «قۇرىلىس سالۋشىلارعا قويى­لاتىن نەگىزگى تالاپتارعا توقتا­لاتىن بولساق, تارتىلعان ينجە­نەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفرا­قۇرىلىممەن جەر تەلىمىنىڭ جانە مەملەكەتتىك ساراپتامامەن جوبا­لاۋ-سمەتالىق قۇجاتنامانىڭ بولۋى, 20 پايىزدىق جەكە كاپي­تا­لى­نىڭ قاتىسۋىمەن كىرىسۋى قامتىل­عان», دەدى مينيستر. اتالعان باعىت بويىنشا 2016 جىلى 404 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنباق. ۇكىمەت وتىرىسىنا الماتىدان تىكەلەي ونلاين بايلانىسقا شىققان ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ اقشا-نەسيە سايا­ساتى باعىتىن كەڭىنەن ءسوز ەتتى. ونىڭ حابارلاۋىنشا, ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ ەركىن ايىرباس باعامى ساياساتىن جۇرگىزۋىن جالعاستىرا بەرەدى. بۇل قازىرگى ساتتە بارىنشا وڭتايلى رەجىم. بۇل ءبىر جاعىنان التىن-ۆاليۋتا اكتيۆتەرىن ساقتاۋعا, ەكىنشى جاعىنان وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قولداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا تەڭگەنىڭ كۇندەلىكتى ايىرباس باعامى ىرگەلى فاكتورلاردىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋى نەگىزىندە قالىپتاسىپ وتىر. ال وعان ۇلتتىق بانكتىڭ قاتىسۋى با­رىنشا ازايتىلعان جانە نەگىز­گى ترەندتەردىڭ وزگەرىسىنسىز كۇرت قۇ­بىلۋ ورىن العان كەزدە عا­نا احۋال­دى رەتكە كەلتىرۋگە باعىتتالعان. «نارىق قاتىسۋشىلارى ايىرباس باعامىنىڭ ارتۋىنا, سونىمەن قاتار, تومەندەۋىنە قاتىستى قۇبىلمالىلىققا بىرتىندەپ ۇيرەنىپ كەلەدى. بۇعان قوسا, ونىڭ سەرپىنىن ايقىندايتىن فاكتورلاردى دا جاقسى تۇسىنە باستادى», دەدى ۇب توراعاسى. د.اقىشەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, وسىنىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق بانكتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ وتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولى كۇشەيدى. بۇعان قوسا ول تەڭگەمەن سالىنعان دەپوزيتتەر ۇلەسىنىڭ ارتۋى كۇتىلىپ وتىر­عاندىعىن العا تارتتى. 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ۇلت­تىق بانك جەكە تۇلعالاردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ساقتالعان دەپوزيت­تەرىنە بەرىلەتىن سىياقى ستاۆكا­سىنىڭ ەڭ جوعارى مولشەرىن 10 پاي­ىز­دان 14 پايىزعا دەيىن كوتەرىپ, شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيت­تەردىڭ ستاۆكاسىن 3-تەن 2 پايىز­عا دەيىن تومەندەتتى. بۇل تەڭگە دەپوزيتتەرىنىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتى­رۋعا, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ازاماتتارى­نىڭ جيناقتارىن قورعاۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, بۇل جايت ەكونوميكانى نەسيەلەۋ ءۇشىن بانكتەردەگى تەڭگە وتىمدىلىگىن قام­تاماسىز ەتەتىن بولادى. «مۇنداي جاعدايدا ۇلتتىق بانك اقشا نارىعىنا ارنالعان پايىزدىق ساياسات تەتىكتەرىن جەتىل­دىرۋمەن جۇمىس ىستەۋىن جالعاس­تىرادى», دەدى ۇب توراعاسى. ۇلتتىق بانك مىندەتى – 2016 جىلى ينفلياتسيا ءدالىزىن 6-8 پاي­ىزدىق قالپىنا كەلتىرۋ. 2015 جىل­عى تەڭگە باعامىن تۇزەتۋ اسەرى باعاعا تىكەلەي پروپورتسيونال­دى ىقپال ەتپەيدى. ۇلتتىق بانك باس­شىسىنىڭ ايتۋىنشا, تەڭگە باعا­مىنىڭ السىرەۋىنەن وتكەن جىل­دىڭ قورىتىندىسىندا ينفليا­تسيا 13,6 پايىزدى قۇراعان. «ينفلياتسيانىڭ 6-دان 8 پايىزعا دەيىنگى بەلگىلەنگەن دالىزگە ورالۋى بىرلەسكەن كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەدى جانە ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت ءىس-قيمىلىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىنە تاۋەلدى بولادى», دەدى د.اقىشەۆ. قازاقستان ۇكىمەتى تەڭگەنىڭ اعىمداعى باعامىن ناقتىلانعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە بەكىتەدى. بۇل جونىندە قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ مالىمدەدى. «ارينە, باعام بۇگىنگى دەڭگەيدى ەسەپكە الا وتىرىپ ناقتىلانادى», دەدى قارجى ءمينيسترى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, 2016 جىلى مەملەكەتتiك بيۋدجەتتiڭ داعدارىسقا قارسى شارالارعا باعىتتالعان شىعىندارى شامامەن 600 ملرد. تەڭگەگە ۇلعايادى. «بۇل جاڭا جاعدايلاردا بيۋدجەتتiك ساياساتتىڭ كونترتسيكلدiك تۇجىرىمدارىنا سايكەس كەلەدi», دەدi مينيستر. سونداي-اق, ب.سۇلتانوۆ بيۋدجەتتi بiرiنشi ناقتىلاۋ تەڭگەرiمدi بولادى دەدi. ونىڭ 240 ملرد. تەڭگەسi – ۇلتتىق قوردان بولiنگەن ماقساتتى ترانسفەرت, 124 ملرد. تەڭگە – جۇمىسپەن قامتۋدىڭ, بيزنەستiڭ جول كارتالارى, اگروونەركاسiپ سەكتورى مەن قتقجب سالىمدارىنىڭ وتەماقىسىن تولەۋ بويىنشا شىعىنداردى وتەۋ ءۇشiن بەكiتiلگەن بيۋدجەتتە قاراستىرىلعان ارنايى قوردى قايتا ءبولۋ. قارجى مينيسترلiگi باسشىسىنىڭ ءمالiم­دەۋiنشە, 20 اقپانعا قاراي ءتيىستى زاڭ جوباسى ازiرلەنەدi دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترi اسەت يسەكەشەۆ 2016 جىل­دىڭ بiرiنشi جارتى­جىل­دى­عىندا جولداردىڭ قۇرىلىسى مەن قايتا جوندەۋگە قاتىستى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن قارىز تۋرالى 11 كەلiسiمگە قول قويىلعاندىعىن حابارلادى. «ەكiنشi جارتىجىلدىقتان باستاپ وسى قارىز ەسەبiنەن بiرقاتار جوبا جۇزەگە اسا باستايدى. قالعان جوبالاردى 2017 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. 2017-2019 جىلدار كەزەڭiندە 200 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى اشىلماق», دەدi ءا.يسەكەشەۆ. مينيستردiڭ ايتۋىنشا, بارلىق وتاندىق وندiرiستەر iسكە قوسىلادى. «تسەمەنت, جول بيتۋمى, ەنەرگوماتەريالدار, تەمiر-بەتون ونiمدەرى مەن باسقا وتاندىق وندiرiستەر تولىعىمەن iسكە قوسىلادى», دەدi مينيستر. ۇكىمەت وتىرىسىندا ودان ءارى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ۆ.شكولنيك, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.مامىتبەكوۆ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى ت.دۇيسەنوۆا, «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورى» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى ءو.شوكەەۆ, «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى» اق باسقارما توراعاسى ق.بيشىمباەۆ بايان­داما جاساپ, ۇكىمەت باسشى­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ب.ساعىنتاەۆ قوسىمشا ءسوز سويلەدى. وتىرىس قورىتىندىسىندا پرە­مەر-مينيستر اعىمداعى اپتا­نىڭ بارىسىندا بيۋدجەتكە تۇزە­تۋلەردى دايارلاۋدى تاپسىردى. مۇنداي شارالار كەڭەيتىلگەن ۇكى­مەت وتىرىسىندا مەملەكەت باسشى­سىنىڭ بەرگەن تاپسىرمالارى اياسىندا اتقارىلماق. «الداعى سەيسەنبىدە قابىلداۋ ءۇشىن وسى اپتاداعى ماقسات – بيۋدجەتكە وزگەرتۋلەردى دايارلاۋ. ياعني بۇل جۇمىستار قارجىنىڭ بارىنشا تەزىرەك ەكونوميكاعا باعىتتالۋى ءۇشىن قاجەت», دەدى ك.ءماسىموۆ. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان».