ونداعى وزگەرىستەر قانداي؟ جاڭا جىلدان بەرى «ەلباسىنىڭ «5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ورىنداۋدىڭ پراكتيكالىق كەزەڭى باستالدى. وسىعان وراي جاڭا قۇقىقتىق ورتا قالىپتاستىراتىن 59 زاڭ كۇشىنە ەندى. ولار ءبىزدىڭ قازاقستاندىق ارمانىمىزعا قول جەتكىزۋگە جول اشادى دەگەن سەنىمدەمىز. سول قابىلدانعان زاڭداردىڭ ءبىرى – ەڭبەك كودەكسى.
جاڭا ەڭبەك كودەكسى حالىقارالىق تاجىريبەگە, ونىڭ ىشىندە, ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ جاسالدى. ەلىمىز بولاشاقتا وسى ۇيىمعا كىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. سول سەبەپتى دە ەڭبەك زاڭناماسىن ىرىقتاندىرۋ مىندەتتەرى باستى نازارعا الىندى. كودەكستە جۇمىس بەرۋشى مەن قىزمەتكەرلەر اراسىندا ەڭبەك قاتىناسى سالاسىنا مەملەكەتتىك ارالاسۋ شەڭبەرلەرىن ناقتى انىقتاۋ جانە تاراپتاردىڭ مۇددە تەڭگەرىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋىن ەسەپكە الا وتىرىپ, ەڭبەك قاتىناستارى سۋبەكتىلەرىنىڭ ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ۇيلەستىرۋ ۇسىنىلدى. مەملەكەت ءوز تاراپىنان قىزمەتكەرلەرگە بازالىق كەپىلدىكتەر مەن وتەماقىلاردىڭ تومەنگى ەڭبەك ستاندارتتارىن ورناتىپ, نەگىزگى قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن بەلگىلەپ, جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان ولاردىڭ ورىندالۋىنا قاتاڭ باقىلاۋ جۇرگىزەدى.
بۇل رەتتە, تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتار, قاۋىپسىزدىك جانە تازالىق تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن ەڭبەك بوستاندىعىنا, ەڭبەك جاعدايلارىنا, قانداي بولسا دا كەمسىتۋشىلىكسىز ەڭبەگى ءۇشىن سىياقىعا ءاربىر ازاماتتىڭ ەڭبەككە قاتىستى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن تولىق كولەمدە قامتاماسىز ەتەدى. جۇمىس بەرۋشى مەن قىزمەتكەرلەردىڭ اراقاتىناستارى باسىم تۇردە ۇجىمدىق كەلىسسوزدەر جانە ولاردىڭ اراسىندا جاسالاتىن كەلىسىمدەر مەن شارتتار ارقىلى قۇرىلاتىن بولادى. زاڭدارىمىزدىڭ قاتاڭدىعى نەمەسە يكەمدىلىگى ينۆەستورلار ءۇشىن عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن, جۇمىس ورىندارىنىڭ جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ كوزى بولىپ تابىلاتىن ءبىزدىڭ كاسىپورىندارىمىز ءۇشىن دە ماڭىزدى. سول سەبەپتى, كودەكس جوباسىندا, ءبىر جاعىنان جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن بەلگىلى ءبىر كولەمدە جۇمىسقا جالداۋ, كادرلىق جىلجۋ, جۇمىستان بوساتۋ, قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك جاعدايلارى مەن ەڭبەگىنە اقى تولەۋدى انىقتاۋ رەسىمدەرى جەڭىلدەتىلدى, ەكىنشى جاعىنان, قىزمەتكەرلەردىڭ بازالىق ەڭبەك كەپىلدىكتەرى مەن قۇقىقتارى بەلگىلەنىپ, ولاردى جەكە, ۇجىمدىق شارتتار مەن كەلىسىمدەر ارقىلى كەڭەيتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلدى.
وسىلايشا, ءوز دارەجەسىندە دامىماي كەلگەن ۇجىمدىق شارتتار مەن كەلىسىمدەردىڭ ءرولى ەداۋىر ارتتى. 2014 جىلى قابىلدانعان «كاسىپتىك وداقتار تۋرالى» جاڭا زاڭدى ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا كودەكس قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىعى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ, ۇجىمدىق كەلىسىمشارتتاردى جۇرگىزۋ ماسەلەلەرىندە كاسىپوداقتاردى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان. ەڭبەك كودەكسىندە كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن ۇستانىمدارمەن قاتار, حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ ۇسىنىمدارى مەن كونۆەنتسيالارى, حالىقارالىق ەڭبەك ستاندارتتارىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلەدى. ماسەلەن, قىزمەتكەرلەردى جالداۋ ماسەلەلەرىندە ايرىقشا باسىمدىقتار بار. سونىمەن قاتار, جاڭا كودەكس بويىنشا جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەڭبەك شارتى بەلگىلەنگەن جانە بەلگىلەنبەگەن مەرزىمگە جاساۋ قۇقىعىن بەرۋ ۇسىنىلادى. ەگەر مەرزىمدى ەڭبەك شارتى جاسالعان جاعدايدا جۇمىس بەرۋشىگە ول شارتتى قايتا جاساۋعا قۇقىق بەرىلەدى, بىراق مۇنداي شارتتى سول مەرزىمگە ەكى رەتتەن اسا قولدانۋعا بولمايدى. ودان كەيىن ەڭبەك شارتى بەلگىلەنبەگەن مەرزىمگە جاسالعان بولىپ سانالادى. سىناق مەرزىمىنە بايلانىستى دا وزگەرىس بار. جۇمىس بەرۋشىگە كەز كەلگەن ساناتتاعى ازاماتتاردى جۇمىسقا قابىلداعان كەزدە سىناق مەرزىمىن بەلگىلەۋ قۇقىعىن بەرۋ جەكەلەگەن ساناتتاعى ازاماتتاردى (18 جاسقا تولماعان تۇلعالاردى, جۇمىسقا العاش رەت كىرگەن وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرىن, مۇگەدەكتەردى) جۇمىسقا قابىلداۋعا جۇمىس بەرۋشىنى ىنتالاندىرۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداپ وتىر. ويتكەنى, وسىنداي شەكتەۋلەر بۇرىن ولاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا مۇمكىندىك بەرمەدى. سونداي-اق, ەكونوميكاداعى داعدارىس قۇبىلىستاردى ەسەپكە الا وتىرىپ, ەڭبەك شارتىنىڭ شارتتارىن وزگەرتۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ نورمالارى قاراستىرىلدى. مىسالى, جۇمىس بەرۋشى قىزمەتكەرلەردىڭ سانىن قىسقارتۋدىڭ ورنىنا تولىق ەمەس جۇمىس ۋاقىتى جانە باسقا جۇمىسقا قىزمەتكەرلەردى ۋاقىتشا اۋىستىرۋ رەجىمىن ەنگىزۋ وڭايلاتىلدى.
وسىعان بايلانىستى ءماجبۇرلى تۇرىپ قالۋ جاعدايلارىندا قىزمەتكەردى اۋىستىرۋ ءتارتىبى قايتا قارالعان. ايتالىق, جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا, ۋاقىتشا اۋىستىرۋ مەرزىمىن بەلگىلەۋ, ياعني تۇرىپ قالۋدىڭ بۇكىل كەزەڭىنە ء(بىر ايدىڭ ورنىنا); وندىرىستىك قاجەتتىلىك كەزىندە جىلىنا ء(بىر ايدىڭ ورنىنا) ءۇش ايعا دەيىنگى مەرزىمگە ۇسىنىلادى. ءوندىرىستىڭ تۇرىپ قالۋ جاعدايىندا جۇمىسكەردى, ونىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرمەيتىن, تۇرىپ قالۋدىڭ كەزەڭىنە باسقا كەز كەلگەن بار جۇمىس ورىندارىنا ونىڭ كەلىسىمىنسىز اۋىستىرۋعا جۇمىس بەرۋشىنىڭ قۇقىعى قاراستىرىلعان. سونداي-اق, ەڭبەك قاتىناستارىن توقتاتۋسىز ءبىر ۇيىمنان باسقاعا (ىسساپارمەن جىبەرۋ) اۋىستىرۋ قۇقىعى قاراستىرىلعان. ىسساپارمەن جىبەرۋگە ەڭبەك شارتىنىڭ تاراپتارىنىڭ جازباشا كەلىسىمىمەن عانا جول بەرىلەدى. ىسساپارمەن جىبەرىلگەن جۇمىسكەردىڭ ىسساپارمەن جىبەرۋدى جۇزەگە اسىرعان جۇمىس بەرۋشىدەگى جۇمىس ورنى (لاۋازىمى) ساقتالادى. ەڭبەك كودەكسىندە جۇمىس بەرۋشىنىڭ باستاماسىمەن ەڭبەك شارتىن بۇزۋدىڭ قوسىمشا نەگىزدەمەلەرى انىق كورسەتىلگەن.
ماسەلەن, كاسىپورىننىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن السىرەتۋگە الىپ كەلگەن ءوندىرىس, ورىندالاتىن جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر كولەمىنىڭ ازايۋى نەگىز بولۋى كەرەك. قازىرگى كۇننىڭ جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە جۇمىس بەرۋشى ەڭبەك شارتىن بۇزۋداعى وسى نەگىزدەۋدى قولدانۋعا قۇقىعى بار. بىراق قاجەتتى بەلگىلى شارتتى ساقتاۋى ءتيىس. ول شارتتار – قۇرىلىمدىق بولىمشەنى جابۋعا (تسەح, ۋچاسكە); قىزمەتكەردى باسقا جۇمىسقا اۋىستىرۋ مۇمكىنشىلىگى جوق جاعدايدا; قىزمەتكەرلەر وكىلدەرىن ەڭبەك شارتىن بۇزۋ ءۇشىن نەگىزدەۋ بولعان سەبەپتەردى بەلگىلەۋمەن كەمىندە ءبىر اي بۇرىن جازباشا ەسكەرتۋ (جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەكونوميكالىق وزگەرۋمەن بايلانىسى تىكەلەي بار بولۋى جانە ەڭبەك شارتىن بۇزۋ قاجەتتىلىگى). وسى جاعدايلاردا ەڭبەك شارتىن بۇزۋ كەزىندە جۇمىستان ايىرىلۋىنا بايلانىستى ەكى ايعا ورتاشا ەڭبەكاقى مولشەرىندە وتەماقى تولەنۋى قاراستىرىلعان. ال بۇرىنعى ەڭبەك كودەكسىندە تەك ءبىر اي قاراستىرىلعان بولاتىن. بۇدان باسقا, جۇمىس بەرۋشى ەگەر ەڭبەك, ۇجىمدىق شارتتاردا حابارلاۋدىڭ اسا ۇزاق مەرزىمى قاراستىرىلماسا, ون بەس جۇمىس كۇن بۇرىن ەڭبەك شارتىن بۇزاتىنى تۋرالى قىزمەتكەرلەردى جازباشا حابارلاۋعا مىندەتتى. حابارلاۋ مەرزىمى تاراپتار كەلىسىمى بويىنشا جۇمىس جاسالماعان مەرزىمگە تەپە-تەڭ جالاقىنى تولەۋمەن اۋىستىرۋى مۇمكىن. حابارلاندىرۋدا جۇمىس بەرۋشى ەڭبەك شارتىن بۇزۋ ءۇشىن نەگىز بولعان سەبەپتەردى كورسەتۋگە مىندەتتى. سونداي-اق, جۇمىس بەرۋشى جۇمىستان بوساتۋ باستالعانعا دەيىن كەمىندە ءبىر اي بۇرىن جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن السىرەتۋگە الىپ كەلگەن ءوندىرىس, ورىندالاتىن جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر كولەمىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى الداعى ۋاقىتتا قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىستان بوسايتىنى, بوساتىلاتىن قىزمەتكەرلەردىڭ لاۋازىمدارى مەن كاسىپتەرى, ماماندىقتارى, بىلىكتىلىگى جانە ەڭبەكاقى مولشەرى كورسەتىلە وتىرىپ, بوساتىلۋى مۇمكىن قىزمەتكەرلەردىڭ سانى مەن ساناتتارى جانە ولار بوساتىلاتىن مەرزىمدەر تۋرالى اقپاراتتى جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارىنا بەرۋگە مىندەتتى.
اتالعان نەگىزدەمە بويىنشا جۇكتىلىگى تۋرالى انىقتامانى جۇمىس بەرۋشىگە ۇسىناتىن جۇكتى ايەلدەرمەن, 3 جاسقا دەيىنگى بالاسى بار ايەلدەرمەن, 14 جاسقا دەيىنگى بالانى (18 جاسقا دەيىنگى مۇگەدەك بالانى) تاربيەلەپ وتىرعان جالعىزباستى انالارمەن, اتالعان بالالار ساناتىن اناسىز تاربيەلەپ وتىرعان وزگە دە ادامدارمەن, سونداي-اق, ۋاقىتشا ەڭبەككە جارامسىز نەمەسە دەمالىستا بولعان كەزەڭدە قىزمەتكەرلەرمەن ەڭبەك شارتىن بۇزۋعا جول بەرىلمەيدى. جاڭا ەڭبەك كودەكسىندە, سونداي-اق, زەينەت جاسىنا جەتكەن قىزمەتكەرلەرمەن ەڭبەك شارتىن توقتاتۋعا جۇمىس بەرۋشىنىڭ قۇقىعى قاراستىرىلعان, توقتاتۋ ءتارتىبى انىق رەگلامەنتتەلگەن. سونىمەن بىرگە, زەينەت جاسىنا جەتكەن قىزمەتكەرمەن ەڭبەك شارتىن جىل سايىن ۇزارتۋ مۇمكىندىگى بەكىتىلگەن. بۇگىنگى كۇندە ازاماتتىق قىزمەتشىلەردەن باسقا زەينەت جاسىنا جەتۋ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن ارنايى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى ەڭبەك قاتىناستارىن توقتاتۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى. وزگەشە ايتقاندا, اتالعان نەگىزدەمەنى جاڭالىق دەپ اتاۋعا بولمايدى. ويتكەنى, ەكونوميكالىق جاعدايدى جالپى قاراستىرا وتىرىپ, جاستاردىڭ, ونىڭ ىشىندە ديپلومدى مامانداردىڭ اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق تۋرالى ۇمىتپاۋ كەرەك. زەينەت جاسىنا جەتكەن كەزدە ازاماتقا مەملەكەتتىك زەينەتاقى قامتاماسىز ەتىلۋىنە كەپىلدىك بەرىلەدى, ال سول ۋاقىتتا جاس ۇرپاقتا ەڭ از تابىس تا جوق بولۋى مۇمكىن.
ەڭبەكاقى تولەۋ ماسەلەلەرىندە مەملەكەت بۇرىنعىداي ايلىق جانە ساعاتتىق جالاقىنىن ەڭ از مولشەرىنە, ۇستەمە جانە تۇنگى ۋاقىت جۇمىسىنا تولەمدى, مەرەكە جانە دەمالىس كۇندەرىندەگى جۇمىسى ءۇشىن تولەمگە كەپىلدىك بەرەدى. كودەكستە ۇجىمدىق شارتتى جاساسۋ بويىنشا زاڭنامانىڭ تالاپتارىن بۇزعانى, ەڭبەك شارتىنسىز تۇلعالاردى جۇمىسقا تارتۋ, ەڭبەكاقى تولەمى بويىنشا تالاپتاردى بۇزعانى ءۇشىن جۇمىس بەرۋشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ ۇسىنىلدى. جالپى العاندا, جاڭا زاڭ بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ قۇقىقتىق رەتتەۋىن جاقسارتادى, بۇرىنعى ەڭبەك زاڭناماسىنداعى كەيبىر كەمشىلىكتەردى جويادى, جاڭا قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردى ەنگىزەدى جانە قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن قۇقىقتىق تالاپتار جيىنىن قۇرادى. بۇل ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ يكەمدى رەتتەۋ تەتىكتەرىن كەڭەيتۋگە, كاسىپورىنداردىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاسايتىن شەكتەۋلەر قاتارىن الىپ تاستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل ءوز كەزەگىندە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جانە ەڭبەك نارىعى, قاسىپكەرلىكتى دامىتۋدا وڭ مۇمكىندىك بەرەدى دەپ كۇتىلەدى.
نۇركەن تىلەۋوۆ,
دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك ارىپتەستىك دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى.