وندىرۋدە جەتىستىك قانداي, كەدەرگى نەدە؟
ۇلتتىڭ تولقىندى جارىپ شىعىپ تولىساتىن, گۇلدەنەتىن, ءوزىن-ءوزى تانيتىن كەزى بولادى. ونداي ءسات قانداي ۋاقىتتا باق بولىپ, باقىت بولىپ ورنايدى؟ بۇعاۋدان قۇتىلىپ, جالتاقتاۋدان, جالپاقتاۋدان ارىلىپ, بۇكىر بەلى جازىلعاندا, قۇنىسقان يىعى تۇزەلگەندە, ياعني تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ازاتتىعىنا يە بولعاندا عانا, باق تا, باقىت تا توڭىرەگىنە شۋاق شاشىپ تۇرادى. ونى تولىق ۇعا الماعاننىڭ وبالى وزىنە. قازىر قازاق ۇستەمدىكتىڭ ۇسكىرىگىنەن قۇتىلعان كەزەڭدى باستان وتكىزۋ ۇستىندە. قازاق تاريحى بايتاعىنداعى بايلىق سەكىلدى قاتپار-قاتپار. ونى 4 مىڭ جىلدىق تۇركى جۇرتىنىڭ ماۋەلى بۇتاعى ساناتىندا ساناڭدا سارالاساڭ كوزىڭ جەتەدى. تۇراننىڭ قارا شاڭىراعى قازاقتا ەكەنىن ەسكە تۇسىرسەڭ مارقاياسىڭ. سول سەكىلدى اتا-سالت, ادەت-عۇرىپ, ءومىر سۇرۋدەگى وزىندىك تىنىس-تىرشىلىك, اتاكاسىپ, سودان تاپقان ءناسىپ, ياعني قازاقى قالىپ, ۇلتتىق ۇلگى ءالى دە ساپ التىنداي ساقتالىپ, قانى مەن جانى تازا ورتادا جاڭارىپ, قۇلپىرىپ كەلە جاتقانىن كورگەندە سەرپىلەسىڭ, سەرگيسىڭ. ۇلتتى باعالاۋدىڭ سان ءتۇرلى جولى بار. ارعى عاسىرلاردا قازاق توپىراعىنا تابان تىرەگەن ەۋروپالىقتار: «قازاقتى ات ۇستىندە عانا تانۋ كەرەك» دەگەن ەكەن. قازىر قىزمەتىنە قاراپ تانيتىن بولدىق. شىنىندا, قازاقتىڭ اتقا مىنسە ايباتتانىپ كەتەتىنى انىق. جىلقىنىڭ شابانى دا ءدۇرىلدى ەستىسە دۇرمەككە ۇمتىلىپ, ەكى قۇلاعىن قايشىلايتىنى بار. قازاقتىڭ جىلقى مىنەز دەگەن ءسوزى وسىنداي ءبىر تۇستا شىقسا كەرەك.
بۇل جولعى اڭگىمە جىلقى ونىمدەرى تۋرالى بولماق. جىلقىنى ادام قولعا ۇيرەتكەلى دە 6 مىڭ جىلعا تاياپتى. ول ءداۋىر ەنەوليت ءداۋىرى ەدى. سودان بەرگى كەزەڭدەگى ادامزات تاريحىندا جىلقى «جال قۇيرىعى قانات, ءتورت تۇياعى بولات», مىنسەڭ كولىك, ءسۇتى سۋسىن, ەتى ەم جاسامپازدىعىنان جاڭىلماي كەلەدى. سۇقتانىپ سۇعىن قاداعاننىڭ, قۇرتسام دەپ قۇلشىنعاننىڭ ويداعىسى بولعان ەمەس. ءدال قازىرگى تەحنيكاسى تەپسىنگەن داۋىردە دە جىلقى تۇلەكتەگى قىرانداي, ادام ۇكىلەپ ءۇمىت ارتقان سەنىمىنە اينالا باستادى. نەگە بۇلاي دەپ وتىرمىز؟ سەبەبى, گەرودوت, گيپپوكرات ءمان بەرگەن, «ەگەر قىمىزدى ۇزبەي ىشسەڭ, ءبىر اپتادان سوڭ ءوزىڭدى سەرگەك سەزىنەسىڭ. دەنساۋلىعىڭ تۇزەلىپ, تىنىسىڭ اشىلادى, ءجۇزىڭ جارقىراپ شىعا كەلەدى» (ۆ.دال), دەپ باعالاعان, جىلقى مەن قىمىزعا, تۇيە مەن شۇباتقا سانالى عۇمىرىڭنىڭ 60 جىلدان اسا ۋاقىتىن ارناعان, قىمىز بەن شۇبات ونىمدەرىنەن 7 پاتەنت العان پروفەسسور زۇلقارناي سەيىتوۆ, «ۇلتتىق برەندىمىز بيە ءسۇتى» دەپ, تەوريادا ونى دالەلدەگەن اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ اعالارىمىز باس بولىپ, سەرگەك سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆ 13 سەناتورمەن بىرگە, كەزىندە ەلىمىزدە وكپە اۋرۋىن قىمىزبەن ەمدەيتىن 15 شيپاجاي بولعانىن, ونىڭ ءبارى قولداۋدىڭ بولماعاندىعىنان بىرتىندەپ جۇمىسىن توقتاتقانىن, كورشىلەس رەسەي ەلىندە قىمىز وندىرەتىن 80-نەن استام اگروفيرما, قىمىزبەن ەمدەيتىن 48 شيپاجاي جۇمىس ىستەيتىنىن, رەسەي عالىمدارى بيە سۇتىندە بولاتىن لاكتوفەررين اتتى اقۋىزدا قاتەرلى ىسىكتى ەمدەيتىن ءدارى جاساپ جاتقانىن, جاپونيا جانە باتىس ەلدەرى ءبىزدىڭ ۇلتتىق سۋسىنىمىزعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن, گەرمانيا دا بيە سۇتىنەن قىمىز دايىنداپ, ونىڭ ۇنتاعىنان ءتۇرلى تاعامدار مەن كوسمەتيكالىق زاتتار الۋدى يگەرگەنىن, تۇركياداعى قازاق قانداستارىمىز گەرمانياعا ءار جىل سايىن 1 000 توننا قىمىز ەكسپورتتايتىنىن ايتىپ, ۇكىمەتكە زاڭدىق كۇشى بار ءبىر قۇجات قابىلداۋ جونىندە سۇراۋ سالعان ەدى. وسى ارادا مىنا ءبىر نارسەنى دە ايتا كەتسەك دەيمىز. ول قىمىز پاتەنتىن گەرمانيالىق ازامات يەلەنىپ كەتتى دەگەن اڭگىمە بولاتىن. وسى ماسەلە بويىنشا 2014 جىلى اتالمىش ەلدە بولىپ, قىمىز ءوندىرىپ جاتقان گانس تسوللمان مىرزامەن تىلدەسكەنىمىزدە, ول قىمىز پاتەنتى قازاقتىكى ەكەنىن ايتىپ, بايتاق جەرى بار قازاق ەلى مىڭداپ ەمەس, بىرنەشە ميلليونداپ جىلقى ءوسىرىپ, قىمىز دايىنداۋعا بولاتىنىن ەسكە سالعان ەدى.
جۇرت نەگە جىلقى, قىمىز دەي بەرەدى؟ ويتكەنى, بار ماسەلە بيە ءسۇتىنىڭ قاسيەتىندە بولىپ تۇر. ونىڭ قۇدىرەتتىلىگىن مىنادان كورۋگە بولادى. وزگە مال سۇتتەرىن ءپىسىرىپ ءىشۋىڭ كەرەك. ال بيە, تۇيە ءسۇتىن پىسىرسەڭ قۇنىن جويادى. ساۋىن باسىنان جىلى كۇيىندە ىشسەڭ سىرقاتىڭا ەم, جانىڭا جايلى. انا سۇتىمەن تەڭەستىرۋدىڭ استارىندا وسى ءبىر قۇدىرەت جاتقان بولۋى كەرەك. مۇنىڭ وزگە ەمەس, ءبىزدىڭ بابالارىمىز باياعىدا-اق بىلگەن. بۇگىندەي عىلىمى داۋىرلەگەن زاماننان بۇرىن بيە سۇتىندە پايدالى دارۋمەندەردىڭ (ول 30-عا جۋىق كورىنەدى) بارىن ءبىلىپ «قىمىز 40 ءتۇرلى دەرتكە ەم» دەگەن اتالارىمىزدىڭ كورەگەندىگى قازىر دايەكتەلىپ وتىر. وكپە سىرقاتىنا, انەمياعا, جۇرەك-قان تامىر, ۇيقىسىزدىق, دەپرەسسيا, جۇيكە جۇيەسى, ونكولوگيا اۋرۋلارىنا پايداسى انىقتالىپ, قارتايۋدى تەجەيتىن, ءومىردى ۇزارتاتىن قاسيەتى دە دالەلدەندى. جىلقى ەتىن جەپ, سورپاسىنا قۇرت قاتىپ ىشكەن ادام قانداي سۋىققا دا توزەتىنىن, اۋىلداعى مالشى اعايىنداردان تالاي ەستىگەن ەدىك.
ءيا, جىلقى, قىمىز دەگەندە ەلەڭدەمەيتىن, تامسانبايتىن قازاق كەم دە كەم بولار. بىلايعى جۇرتتى بىلاي قويىپ, ءدامىن ايتقاندا بيىك لاۋازىم يەلەرىنىڭ ءوزى دە تاڭداي قاقپاي تۇرا المايدى. جۇزدەن, مىڭنان تاڭداپ الىپ بابىنا كەلتىرىپ, الامان بايگەگە قوسىپ, جولى بولعاندار قانشاما. بىراق, ءبىز سول جىلقىنى وسىرۋگە, ءونىمىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا قولايلى جاعداي تۋعىزۋعا كەلگەندە – كەشەۋىلدەيتىنىمىز وكىنىشتى-اق. نەسىن جاسىرامىز, بۇل ءىس ءالى دە شورە-شورە كۇيىندە قالىپ كەلەدى. ىشكەن سۋسىنىمىز بەن قياسىنان كەسىپ جەيتىن قازى-قارتا, جال جايانى نەگە ۇلتتىق برەندكە اينالدىرۋ جايى كەيىنگە ىسىرىلا بەرەدى؟ وزىمىزدە بارمەن كوزگە ۇرۋعا (اباي) قالايشا تالپىنباي وتىرمىز؟ ۇلتتىق تاعامىمىزدىڭ ءبىرىن ۇلتتىق برەندكە اينالدىرساق, قالعانى سول سوقپاقتان ءوتىپ, ءوز باعاسىن الارى انىق. وسى جەردە تاعى دا وتكەن تاريحقا ۇڭىلەر بولساق, ءبىزدىڭ بابالارىمىز جىلقىنى العاش قولعا ۇيرەتكەن, قىمىزدى دا ءبىرىنشى رەت سۋسىنعا اينالدىرعان, ونىڭ قۇنىن ەرتە ۇققان دەيمىز. بۇل جالعان ەمەس, اقيقات ءسوز. «كوكتە – ءتاڭىرى, تومەندە – قارا جەر جارالعاندا ەكەۋىنىڭ اراسىندا ادام بالاسى جارالعان», دەپ ون ءۇش عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن كۇلتەگىن عۇلامانىڭ 4 مىڭ جىلقىسى بولعان دەلىنەدى. جىلقىنىڭ, ونىڭ ىشىندە بايگە اتتارىنىڭ سىنىن اتالارىمىز 80-گە اپارسا, جىر ءدۇلد ۇلى ءىلياس جانسۇگىروۆ «قۇلاگەر» پوەماسىندا اقان تۇلپارىنىڭ 53 بەلگىسىن اتايدى. جىلقىنى باعالاۋدان وسىلايشا الدىنا جان سالماعان دا ءبىزدىڭ دانالارىمىز. وسى ءبىر كۇرمەۋى كوپ ماسەلەنىڭ قيىن-ءتۇيىنىن قالاي شەشۋگە بولادى, ءىستىڭ تەتىگى قايدا دەگەندە ءسوز جۇزىندەگى جەلدىرمەمەن ەمەس, ناقتى شارۋامەن جۇمىسىن تىندىرىپ جۇرگەن ءبىر ازاماتتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. سەبەبى, قىمىز تۋرالى ءسوز از قوزعالىپ, از جازىلىپ جۇرگەن جوق. ەندى ناقتى جۇمىسپەن اينالىسىپ جۇرگەن كىم دەگەنگە كەلسەك, ول بەلگىلى زاڭگەر, وسى سالادا ءبىراز مارتەبەلى قىزمەتتەر اتقارعان, اتاكاسىپتى قايتسەم ۇلتتىق كاسىپكە اينالدىرام دەپ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ, زەينەتكە شىققاننان كەيىن بەل شەشىپ كىرىسكەن, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى پروفەسسور بەكەت تۇرعاراەۆ ەدى.
– بەكەت تۇرعارا ۇلى, قاسقا جولدىڭ يەسى قاسىم حان: «ءبىزدىڭ اسىل دۇنيەمىز – ءبىر عانا جىلقىمىز, ءلاززات الاتىن اسىمىز – ەت, سۇيەتىن سۋسىنىمىز – قىمىز», دەپتى. بۇل ايداي اقيقات. جىلقى ەتى دەسە ءتىسىمىز قىشىپ, قىمىز دەسە تاڭدايىمىز كەبەرسىپ شىعا كەلەدى. ءسىز وسى قۇندىلىقتى قايتسەم ۇلتتىق برەندكە اينالدىرام دەپ بەل شەشىپ اتاكاسىپكە كىرىسىپ كەتكەنىڭىزدەن حاباردارمىز...
– نە ءبىتىرىپ جاتىرسىز دەگەن كوكەيدەگى بۇلكىلىڭدى ۇقتىم. اڭگىمەنىڭ ءال-قيساسىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاڭا جولداۋىنان, كوپ ماسەلە قامتىلعان ماقالاسىنان باستايىن. جولداۋدا الدا تۇرعان مىندەتتەردى اتاپ, سونى ورىنداۋ بارىمىزگە ورتاق بورىش ەكەنىن ايتىپ, وتاندىق ءونىم وندىرۋگە, ول ونىمدە ءتورت قاسيەتتىڭ, ياعني ونىڭ ساپالى, ىڭعايلى, ادەمى جانە ارزان بولۋ كەرەك ەكەنىن العان تارتتى. بۇل ءبىز سەكىلدى ەلدىك ءونىم وندىرۋشىلەرگە قاتىستى ايتىلعان ءسوز دەپ بىلەمىن. ال ماقالادا ۇلت ءسوزىن العا شىعارىپ, ارمان ءسوزىنىڭ استارىندا ۇرپاقتار ساباقتاستىعى جاتقانىن مەڭزەدى. سول ساباقتاستىق ارقاۋى تۇركى قاعاناتىنان بەرى كەلە جاتقان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن تاۋەلسىزدىك تۇسىندا بەكىتۋدى ۇلى ماقسات ەتىپ قويىپ, «ەل سوزىندە ۇلكەن بىرىكتىرۋشى كۇش بار» دەۋى كوپ ويدىڭ ارقاۋىن اڭعارتادى. ونى ۇعىپ, ىسكە اسىرۋ قازاق ەلىن وتانىم دەگەن ادال جاندى ازاماتتاردىڭ بورىشى ەكەنى ءسوزسىز. ەندى سۇراققا كەلسەم, سانالى ءومىرىمنىڭ كوبىن ءوزىڭ ايتقانداي, زاڭ سالاسىنا ارنادىم. زەينەتكە شىققان سوڭ جامباستاپ جاتا بەرۋدى قولاي كورمەدىم. اۋىل التىن بەسىك دەيمىز, سول اۋىلعا بارىپ, وزىمە قارايتىن ىنىلەرىمدى جۇمىلدىرىپ, ءىس باستادىق. العاشقى كەزدەگى باستى ماقساتىمىز جىلقى ءوسىرىپ, سونىڭ ءونىمىن ۇلتتىق برەندكە اينالدىرۋ ەدى. اۋىلدا وسكەن ادامعا اۋىل قاشان جات بولىپ ەدى. ماماندىعىم زاڭگەر بولعانمەن, جاس كەزىمدە بۇرىنعى الماتى زووۆەتينستيتۋتىندا ەكى جىل ءبىلىم العانىم بار. اتام زاماننان كەلە جاتقان قاناتتى ءسوز «دەنساۋلىق – زور بايلىق» دەلىنەدى. سول دەنساۋلىققا ءبىرىنشى قاجەتتىلىك نە – تازا تاعام. تابيعي تازا تاعام ءبىزدىڭ ەلدە مول ەكەنىن پرەزيدەنت اركەز ايتىپ ءجۇر. سونى ءوندىرۋدى كوپ ادام ايتادى. بىراق ىسكە كەلگەندە قول كوتەرىپ, جاندى قيناپ كىرىسە قويمايدى. العاشىندا قولىمىزداعى جىلقىدان ءونىم ءوندىرىپ ءتۇرلى اۋرۋلارعا ەم بولاتىن قىمىزدى كوبەيتەمىز دەگەن ەدىك. بابالارىمىزبەن بىرگە جاساسقان قاسيەتتى تاعامعا قازىر حالىقتىڭ ىنتا-ىقىلاسى اۋعانىن كورىپ, تابيعاتىمىزعا ءتان تاعامدى مول ءوندىرىپ, جۇرتتىڭ يگىلىگىنە جاراتامىز دەگەن نيەت كوكتە شارىقتاپ تۇردى. ونىڭ ۇستىنە تۋعان اپكەم قاراكوز تۇرعاراقىزى قۇنانباەۆا كەزىندە 10 بالانى جەتەلەپ ءجۇرىپ, كولحوزدىڭ اتاقتى شوپانى بولىپ, ابىرويى اسقان ەدى. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى دا بولدى. سول كىسىدەن قالعان ۇلگىنى, مالدى ىلگەرى جىلجىتۋ ويىمىزدى وسىرگەن. سويتسەك, ءبارى دە ايتۋعا وڭاي ەكەن. ىسكە كىرىسكەندە نەبىر «قىزىقتارعا» تاپ بولدىق. ءبىر عانا جىلقىمەن جۇمىستى ىلگەرىلەتۋ قيىن سوعاتىن بولعان سوڭ, قوي, سيىردى دا قاتار وسىرۋگە نيەتتەندىك. قازاق جىلقىنى زاۋىت دەيدى. شىنىندا, زاۋىت دەسە زاۋىت ەكەن. كۇيىس قايىرمايدى. جەم مەن ءشوپتى توگىپ تاستاۋىڭ كەرەك. حالقىمىز «سيىردىڭ ءسۇتى تىلىندە» دەيدى. بۇل دا اقيقات ءسوز. ونى مال ازىعى راتسيوندارىنان كەندە ەتپەۋىڭ كەرەك. ازىقتى جەتكىلىكتى بەرسەڭ ءبارى – عاجاپ, تام-تۇمداساڭ – ازاپ ەكەن. وسىدان كوپ ماسەلە تۋىندادى. قولدا بار قارجىڭ قانشا تىراشتانعانمەن بىرىنە جەتسە, ەكىنشىسىنە جەتپەيدى. مۇنداي جاعدايدا نەسيە الاسىڭ, ءتيىستى ورىنداردان كومەك سۇرايسىڭ. ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قارايتىن مەكەمەلەر اۋىلعا سۋبسيديا بەرىپ جاتىرمىز دەيدى. ونداي مەكەمەلەر قاتارىنا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنەن باستاپ, وبلىستىق, اۋداندىق باسقارمالار جاتادى. ءوزىڭ جۇگىرمەسەڭ, بارماساڭ تۇك تە جوق. ۇيىتقى بولايىق, بار مەن جوعىن قارايىق دەي قويمايدى. كوبىندە ولار ورگە تومەن ەسەپ بەرۋمەن وتىر. اناۋىڭ جوق, مىناۋ جوق دەپ اپارعان قاعازىڭدى تۇزەيدى, سۇراعان اقشاڭدى كۇزەيدى, قىسقارتادى, ءسويتىپ, سۋبسيديانى سۋعا كەتىرەدى. ەندى قىسقارتاتىن ەشتەڭە دە قالماعان سياقتى. جەر اۋقىمىنىڭ تارلىعى جانە بار. اتالارىمىز «بالداي قىمىز ىشكىڭ كەلسە جۇرتتى اۋىستىرىپ وتىر» دەگەن ەكەن. جاز جايلاۋعا, قىس قىستاۋعا, كوكتەۋگە, كۇزدەۋگە ورىن اۋىستىرىپ, جەردى تىڭايتىپ وتىرعان. قازىر ونىڭ ءبىرى بولسا, ەكىنشىسى جوق. جەر تارىلعان, تەحنيكا مەن تەحنولوگيا دا اياققا ورالعى, قولعا تۇساۋ. مۇنداي جاعدايدا پايدا ەمەس, شىعىنعا ۇرىناسىڭ. كوپ ادام ارمان جەتەگىنە ەرىپ, زور ىنتامەن جۇمىس باستاعانمەن جوعارىداعى كەدەرگىلەردەن كەيىن قولدى ءبىر سىلتەپ تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر.
– ءوز تىرلىكتەرىڭىز قالاي؟
– ەر جولىندا جۇك قالدىرماۋ قامىندامىز. ەڭ باستىسى, جەمشوپتى ۇنەمدەپ بەرۋدى قولعا الدىق. ونسىز جۇمىسىڭ وڭاتىن ەمەس. قىرۋار ەڭبەكپەن كەلگەن مال ازىعىن وڭدەيتىن تسەحتى قىتايدان الدىردىق. وعان دا ەداۋىر قارجى كەتتى. ەسەسىنە ءبىر تال ءشوپ شاشاۋ شىقپايدى. مالدى اۋدان سانالاتىن قازىعۇرت وڭىرىندە مال ازىعىن وڭدەيتىن جالعىز تسەح بىزدە عانا ىستەپ تۇر. ونى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ الىپ پايدالانۋعا شاماسى جەتە بەرمەيدى. مۇمكىندىكتەرى دە جوق. ەگەر ءار فەرمەر سونداي جابدىققا يە بولىپ جاتسا, ىسىراپشىلدىق جويىلىپ, ۇنەمشىلدىك ورىن الار ەدى. ءالى دە الساق دەگەن تەحنولوگيا مەن تەحنيكالار بارشىلىق. زامانعا ساي بۇل قۇرال-جابدىقتار جەتكىلىكتى بولسا, ءونىم وندىرۋدەن قينالماس ەدىك. وسىندايدا مەملەكەتتىك قولداۋ بولسا, باس يەلىك ەتسە دەيسىڭ. سول كەزدە ۇلتتىق تابيعي تاعام ءتۇرىن ساپالى وندىرۋگە جول اشىلار ەدى. وسىنىڭ بارىنە قولىندا بيلىگى بار اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى, ونىڭ سالالىق قۇرىلىمدارى ۇيىتقى بولسا ۇتار ەدىك. وعان ولاردىڭ مۇمكىندىگى دە, قارجىسى دا بار. جەتپەيتىنى ەلدە ەڭبەك ەتىپ جاتقانداردى قورعاۋ, قابىلەتتەرىن باعالاۋ, ىنتا-ىقىلاسىنا كوڭىل ءبولۋ, ەڭ باستىسى – مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان كەلىپ, تاۋبە ءىستىڭ يەسى بار, ەلدىڭ كيەسى بار دەگەنگە ءجىتى ءمان بەرۋ جاعىندا عانا بولىپ تۇر.
– قىمىز بەن شۇبات ماسەلەسىنە ورالساق, وسى ۇلت تاعامدارى تۋرالى زاڭدىق كۇشى بار قۇجات قابىلداۋ جايى تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– مەن تاقىرىپتان نەگە اۋىتقىپ وتىرمىن, ونىڭ سەبەبى, ەكى تاعام عانا ەمەس, وزگە تاعامدى دا, باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋدى جولعا قويۋ كەزىندەگى كەدەرگىلەر كوپ جاعدايدا قادام اشتىرماعان سوڭ ەستىر قۇلاققا جەتكىزسەم دەپ قيىن-ءتۇيىن ماسەلەلەردى قوزعاپ جاتىرمىن. ەگەر بۇل كەدەرگىلەر جونىمەن شەشىمىن تاپپاسا, ماقساتتىڭ ورىندالۋى ەكى تالاي. ءيا, قىمىز بەن شۇبات تۋرالى زاڭ بولسا دەيمىز. بۇل جونىندە 2014 جىلى «ۇكىمەت نازارىنا» دەگەن ايدارمەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى «قىمىز بەن شۇبات – ۇلتتىڭ ۇلى تاعامى» دەگەن ەكى بەت توپتاما ماقالا, سۇحباتتار بەردى. وندا اكادەميك ت.شارمانوۆ, پروفەسسور ز.سەيىتوۆ, جازۋشى م.بايعۇت, باسقا دا ۇلت تاعامىنىڭ جاناشىرلارى زاڭ بولماعان كۇننىڭ وزىندە زاڭعا تەڭەستىرىلگەن قۇجات بولسا ەكەن دەگەن تىلەكتەرىن ءبىلدىردى. ول توپتامانى قولداۋشىلار دا جەتىپ ارتىلدى. بىراق سەلت ەتكەن پەندە تابىلا قويمادى. ارينە, زاڭ قابىلدانسا, ونىڭ ورىندالۋى تالاپ ەتىلەدى. وعان بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلادى. زاڭ دەگەن پىكىر قىمىز بەن شۇباتقا ءتيىستى ورىندار كوڭىل بولسە دەگەن نيەتتەن تۋعانى تۇسىنىكتى. ءبىر جاعىنان ويلاپ قاراساق, مال ونىمدەرىنىڭ بارىنە جەكە-جەكە زاڭ قابىلداي بەرسەك, زاڭنىڭ قۇنىن كەتىرىپ الارىمىز انىق. ونىڭ ۇستىنە زاڭ كوبەيسە, ورىندالۋى دا قيىنعا سوعادى. سوندىقتان زاڭعا قارايلاس ۇكىمەت قاۋلىسى شىقسا ەكەن دەيمىن. بارلىق قاجەتتى اتقاراتىن, ورىندايتىن, قارجى بەرەتىن ۇكىمەت قوي. ەگەر ونداي جاقسىلىق جاسالىپ جاتسا, مال وسىرۋگە, ونىڭ جەمشوبىن ازىرلەۋگە, ءونىم وندىرۋگە, وتكىزۋگە, ارتىق تاۋاردى ساقتاۋعا, وزگە دە تىرشىلىكتەردى وڭالتۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى. ۇكىمەت بەكەم ارالاسقان ءىس تۇبەگەيلى شەشىلەتىنىنە ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. ەلباسى «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسىن قابىلدادى. سونىڭ اياسىندا ادام دەنساۋلىعىنا قاتىستى انا ءبىر جىلدارداعى اڭگىمەلەر بىردەن تىيىلدى. مەديتسيناعا بارلىق جاعداي جاسالدى, وزىق تەحنيكا مەن تەحنولوگيا كەلدى. ماماندار الەمنىڭ مىقتى ەلدەرىندە ءبىلىم جەتىلدىردى. قازىر كەمشىن دەيتىن تۇس سيرەك ايتىلادى. استاناداعى ۇلتتىق مەديتسينالىق ورتالىقتار, الماتى مەن وبلىستارداعى زاماناۋي جاراقتالعان اۋرۋحانالار – ەشبىر ەلدەن كەم ەمەس. اعزا الماستىرۋ دا قانات جايدى. اۋىرعان ادامدار بۇرىنعىداي سىرقاتىنا ەم ىزدەپ گەرمانياعا, كورەياعا شاپقىلامايتىن بولدى. مەكتەپ ماسەلەسى دە شەشىلۋگە تاياۋ. ءۇش اۋىسىمدى وقۋ كوپ جەردە ازايدى. ءتىپتى, كەي وڭىرلەردە جويىلدى. قول يىنىنە تارتقان بيلىك يەلەرى مەن دەپۋتاتتار كەيدە اسىرا سىلتەپ جىبەرىپ, شاعىن اۋىلدارعا ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل بىرنەشە قابات مەكتەپ سالىپ, ول كەيىن بوس قالىپ پرەزيدەنتتىڭ سىنىنا ۇشىرادى. شىركىن, ارتتا قالعان ءىستى العا شىعارۋ ءۇشىن ەلباسى داعدارىستان شىعاراتىن لوكوموتيۆ دەپ باعالاعان اۋىلعا ۇكىمەتتەن سونداي ءبىر قولداۋ بولسا, كەدەرگى كەمىپ, ءىس وڭالادى. قايتالاپ ايتامىن, ءبىزدىڭ ۇكىمەتكە قارايلاي بەرۋىمىزدىڭ ارعى جاعىندا وسىنداي «سىر» مەن تۇيىندەر جاتىر.
– شارۋاشىلىقتارىڭىزدا قانشا جىلقى بار؟
– بويداق جىلقى, ق ۇلىن-تايدى قوسپاعاندا 500 ساۋىن بيە بار. سونى ساۋىپ ۇلگەرە الماي جاتىرمىز. ۇلگەرەر ەدىك, وتكىزەتىن جەر جوق. تاپسىرىس بەرىپ الاتىن ادام شامالى. 150-200-گە دەيىن عانا ساۋىپ, قاجەتىمىزدى وتەپ وتىرمىز. بىزگە قىمىز بەن ەتتى وتكىزۋ قيىنعا ءتۇسىپ تۇر. وندىرگەن ءونىمىڭدى بۇلدىرمەي, وتكىزەتىن كۇن قاشان بولارىن قايدام. تەحنولوگياعا تولىق قول جەتسە, 500 بيەنىڭ سۇتىنەن نەبىر ۇلتتىق تاعام تۇرلەرىن, وزگە دە قاجەتتەردى ءوندىرىپ جۇرتقا جەتكىزەر ەدىك. بۇرىن بيەنى قولىمەن ساۋاتىن. قازىر ول دا تەحنيكانىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. قىمىزدى ءپىسۋ جۇمىسى دا ادامنىڭ فيزيكالىق كۇشىنە تاۋەلدى بولماي قالدى. ارنايى قۇرىلعىنى قوسىپ قويساڭىز, ءار جارتى ساعات سايىن كۇبىدەگى ساۋمالدى كۇمپىلدەتىپ ءپىسىپ تۇرادى. وسىندايدا باياعىداعى اكەلەرىمىز بەن اجەلەرىمىزدىڭ قيامەت ەڭبەگى ەسكە تۇسەدى. 300 ءۇي تىگىپ ساعىنايدىڭ اسىندا جۇرتقا ساپتىاياقپەن قىمىز تاراتقان ەڭبەككە تاڭدانباسقا شاراڭ جوق. كەيدە ويلايمىن, عىلىمى وركەن جايعان, تەحنيكاسى دامىعان زاماندا مەن ايتقان پروبلەمالاردى شەشىپ تاستاۋ سونشالىقتى قيىن با ەكەن؟
– وندىرگەن ءونىمدى وتكىزۋدىڭ ازابى تۋرالى كۇيىنىپ ايتىپ جاتىرسىز. 2001 جىلى اقش-قا «اتتانعان جەتىمدەرىمىزدى» ىزدەپ بارعاندا, ايجامال دەگەن ءبۇلدىرشىنىمىزدى باعىپ وتىرعان ءبىر فەرمەردىڭ ۇيىندە بولعان ەدىك. 80 سيىرى بار ەكەن. ونىڭ 30-ى ساۋىلادى. سيىرلاردى ەرى باعادى. ايەلى ۆاشينگتونداعى ءبىر كوللەدجدە مۇعالىم. ەرتەڭگىسىن 30 سيىردى ساۋىپ, ارنايى ىدىسقا قۇيىپ, قورا شەتىندەگى سۋىتقىشقا قويىپ قويادى. الىپ كەتەتىن ادام بولەك, جەمشوپپەن باسقا ءبىر فەرمەر اينالىسادى. ەت پەن ءسۇتتى قابىلدايتىن مەكەمە فەرمەرمەن كۇزدە الداعى جىلى وتكىزەتىن ءسۇت پەن تاپسىراتىن ەت تۋرالى كەلىسىمشارتقا قول قويادى. اقشاسىن قاي ۋاقىتتا الادى – ول فەرمەردىڭ شارۋاسى...
– ءدال وسىنداي جايعا مەن فرانتسياعا بارعاندا كۋا بولدىم. ءار فەرمەر ءوز جۇمىسىنىڭ يەسى. اقشاسىن تولەپ, بىرىنە-ءبىرى تاپسىرىس بەرەدى. بىزدە قالاي, بارلىق جۇمىستى ءوزىڭ اتقارۋىڭ كەرەك. وعان بارلىق فەرمەرلەردىڭ مۇمكىندىگى كەلە مە؟ كەلمەيدى. تەحنيكاسى كەمشىن. سوندىقتان وندىرگەن ءونىمىن امالى تاۋسىلىپ تۇرىپ دەلدالعا بەرۋگە ءماجبۇر. مىسالى, ەكى ورتادان تابىس تاۋىپ جۇرگەن دەلدالدار قويدىڭ ءجۇنىنىڭ 1 كيلوگرامىن 300-350 تەڭگەدەن الىپ, 500 تەڭگەدەن وتكىزەدى. كەيدە ءبىز دە سونداي كۇيدى باستان كەشەمىز. اناۋ جىلدارى قازاق عالىمدارى شىعارعان جىبەك ءجۇندى ارقار ميرانوس قويىن ءوسىرىپ جاتىرمىز. ءبىر شۇكىر دەيتىنىمىز, سايرامنان كىلەم فابريكاسى اشىلىپ, سالدە بولسا قادامىمىز كەڭىدى. قىرقىم كەزىندە فابريكا وكىلدەرى كەلىپ, جىبەك ءجۇندى الىپ كەتەدى. ولار دا زاماناۋي تەحنيكاعا يە بولىپ, كەرەمەت كىلەمدەر توقىپ, وتاندىق ونىمگە ۇلەس قوسۋدا. وسى قارقىننان تانباسا يران مەن بەلگيا توقىعان كىلەمدەردى سايرامدىقتار شىعارىپ, قازاق كىلەمىنىڭ باعى اشىلارى كۇمانسىز. وتاندىق ءونىم وندىرۋگە اۋىر ءتيىپ تۇرعان نارسە, قايتالاپ ايتام, وندىرگەن ساپالى ءونىمىمىزدى كوزدەگەن باعاعا وتكىزە الماۋدا بولىپ تۇر. ماسەلەن, ەت ساپاسىن ارتتىرامىز دەپ بۇكىل تاپقانىمىزدى اۋزىنا توسىپ, ەسىك پەن توردەي قازاقتىڭ اقباس سيىرىن باعىپ, سەمىرتىپ ەتىن بازارعا اپارساڭ, باعاسى وزگە ەتتەردەن ەش ايىرماسى جوق بولىپ شىعا كەلەدى. الۋشىلار ەتتىڭ ساپاسىنا ەمەس, باعاسىنا قارايدى. نە ىستەيسىڭ, سۇرانىس جوق. ءىشىڭ ۋداي اشىسا دا سول باعاعا كونىپ, قالدىرىپ كەتەسىڭ. شىققان شىعىنىڭ وتەلمەيدى. كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس داۋىرىندە, ءتىپتى, اناۋ سوعىس جىلدارىندا دا, تەاتر سالعان, ءبىلىم بەرىپ, وسىنداي وندىرگەن ءونىمدى ءتيىستى مەكەمەلەر كۇنى-ءتۇنى جيناپ الاتىن. قويان وسىرسەڭ دە ونىڭ ەتى مەن تەرىسىن قابىلدايتىن ورىن بولۋشى ەدى. ەت كومبيناتتارى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ جاتاتىن. قازىر ونداي مۇمكىندىك جوققا ءتان. ءوز كۇنىڭدى ءوزىڭ كورۋىڭ كەرەك. تابانىنان توزىپ, ايلاڭ تاۋسىلعان سوڭ سۋىتقىشپەن جاراقتالعان ۇلكەن ماشينانى ساتىپ الىپ, 5-10 سيىردىڭ ەتىن تيەپ, الۋعا نيەت تانىتقاندارعا ءوزىمىز جەتكىزىپ بەرۋدەن وزگە تىرلىك بولماي قالدى. ارينە, بۇل باسقا تارتساڭ اياق, اياققا تارتساڭ باس اشىلىپ قالاتىن قارجى تاپشىلىعى تۇسىندا سوققى بولارى ءسوزسىز. نە ىستەرسىڭ, ماڭداي تەرىڭ قۇمعا سىڭبەس ءۇشىن, باستاعان جۇمىسىڭدى تۇرالاتىپ الماس ءۇشىن بارىنە دە كونەسىڭ. مۇنداي اۋىرتپالىقتارىمىزدى ايتساق, ەكى تىزگىن ءبىر شىلبىردى ۇستاعان باۋىرلار جاعادان العان داعدارىستى العا تارتىپ قاشقاقتايدى. ونداي كەزدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جولداۋىندا ايتقانداي, داعدارىس كەلەدى دە كەتەدى, ءومىر جالعاستىعى ۇزىلمەيدى دەگەن سوزگە ءۇمىت ارتىپ وتىرۋدان باسقا امال جوق. الەمدە, ونىڭ ىشىندە نيدەرلاندىدا, يسپانيادا, دامىعان ەلدەردىڭ كوبىندە «ءمارمار» ەت دەگەن بار. ول ەت ساپاسىنا قاراي بەرىلگەن باعا كورىنەدى. ونداي ەتتى پاريج, لوندون مەيرامحانالارى تاپسىرىسپەن الدىرادى ەكەن. مەن قازاقتىڭ اقباس سيىرىن وسىرگەندە سونداي ءبىر دارەجەگە جەتسەك, ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدا «ءمارمار» ەت شىعارا الادى ەكەن دەپ وزگەلەردى تاڭداندىرساق دەگەن ويدى قامشى ەتىپ قولعا الىپ ەدىم. سونداي كۇنگە جەتسەك, ساپالى ەت پەن ساپالى قىمىز بايتاق ەلدىڭ باعىن اشارى ءسوزسىز. وسىعان ءومىر جەتكەنشە تالپىنا بەرمەكپىن. ەستۋىمشە, الماتىداعى ءبىر مەيرامحانا يزرايلدەن قىمبات بالىق الدىرىپ, سورپاسىن سىيلى قوناققا بەرەدى ەكەن. بولاشاقتا سونداي قازاق ونىمىنە دە جەتەتىن كۇن تۋادى. ويتكەنى, قازاقتىڭ جەرى قۇنارلى. تاۋىنىڭ سۋى كۇمىستەي ءمولدىر بولسا, دالاسىنىڭ قارا وتى قانداي مالدىڭ دا قابىرعاسىن دوڭگەلەكتەدى. باياعى جىراۋ بابالاردىڭ «ءبىر توقتىسى مىڭ بولعان» دەپ كيەلى جەرىمىزدى جىرعا قوسقانى سونىڭ دالەلى بولسا كەرەك.
جۇرت مال وسىرەدى. سونى سوياتىن جابدىقتالعان ورىن جوق. ەندى سول ىسپەن اينالىسۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەر وزگە ەلدى مىسالعا الىپ, ءبىز ءبارىن ورىنداپ جاتىرمىز دەيدى. شىن مانىنە كەلگەندە, وركەنيەت جولىنداعى اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, تاعى باسقا ەلدەردىڭ وڭ ءىسىن ولار ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس ۇستىندە اتقارسا, فەرمەرلەر قازىرگىدەي قينالماس ەدى. داعدارىس ەندى-ەندى كەلىپ جاتىر. ال قازاق شارۋالارى داعدارىسپەن كۇن كەشىپ كەلە جاتقالى ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ءبىر زاماندارى ماشينا-تراكتور جيناقتالعان متس دەگەن بولدى. وسىنى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاۋاپتى ورىندار, ءتىپتى, بيزنەستە جۇرگەن ازاماتتار جاڭعىرتسا, «ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋ» دەپ جۇرگەندەرگە ۇلكەن كومەك بولار ەدى. ءتيىستى قارجىسىن تولەپ, كەرەك تەحنيكاسىن ىسىنە قولدانادى. ونداي تەحنيكانى كەز كەلگەن فەرمەر الا المايدى. قازىر بىرلەسىپ ەڭبەك ەتۋ جايى ايتىلىپ ءجۇر. بىرلەسىپ ەڭبەك ەتۋ وسىدان باستالۋى دا مۇمكىن عوي. بۇل اسپانداعى اقشانى سۇرايتىن جەكەلەرگە جاۋتاڭداۋدان قۇتقارار ەدى. اۋىلداعى حالىق جۇمىس ىستەمەيدى دەپ كەرى سويلەيتىندەر جوق ەمەس, بار. الگىندەي تۇساۋلاردان شارشاعان سوڭ, اۋىل جۇرتى قولدى ءبىر سىلتەپ قالا كەتىپ جاتىر. تاعى ءبىر ەتەكتەن تارتقان ماسەلەنى قوزعاي كەتەيىن. ول مال دارىگەرلەرىنىڭ قيمىل-قارەكەتى. ۆەتەريناريا تۋرالى زاڭ بار. بىراق ونىڭ تالاپتارى تولىق ورىندالىپ جاتىر دەي الماساق كەرەك. ولار جىلدا ءبىر مال ەمدەۋ دەگەن مىندەتتەرىن اتقارعان بولادى. ونىڭ ءوزى شالا-شارپى. ءبىر ءدارىسى بولسا, ەكىنشىسى جوق بولىپ شىعادى. قالعان ۋاقىت تا بوس. قاجەت بولعاندا ىزدەپ بارىپ جايىڭدى ايتساڭ, اقشا نە ءبىر توقتى تورىم وڭگەرتۋىڭ كەرەك ەكەنىن الدىڭا كولدەنەڭدەتەدى. وعان كەلىسپەسەڭ اناۋ جوق, مىناۋ جوق, ۋاقىت جوق دەپ شىعارىپ سالادى. مەنىڭ ولارعا, ولاردىڭ باسشىلارىنا ايتار ءبىر عانا ۇسىنىسىم بار. مال دارىگەرلەرى اي سايىن ايلىق الىپ وتىر. سوعان ساي جۇمىس ىستەسە. ءتىپتى, ايلىقتارى جۇرىسىنە ەمەس, ەڭبەگىنە قاراي تولەنۋى كەرەك سەكىلدى. ويتكەنى, بۇگىنگى تالاپ سولاي بولىپ تۇر. قاجەت بولسا ەلدەگى مال سانىنىڭ ءوسۋىن تىكەلەي سولاردىڭ جۇمىسىنا بايلانىستىرىپ قويۋ قاجەت. بۇرىن جايىلىمدىق جەرگە ءدارى سەبىلىپ, زياندى جاندىكتەر جويىلاتىن. قازىر ول دا توقتادى. سودان دا ەلدەگى مال كەسەلگە ءجيى شالدىعادى. سونى بولدىرماۋ مال دارىگەرىنىڭ مىندەتىنە جاتپايتىن با ەدى؟ ءبىر قاراعاندا ەلەۋسىزدەۋ كورىنگەنمەن وسىنداي كەرى كەتىرەر ىستەر جانىڭدى جەگىدەي جەيدى. ونى ايتساڭ سەن كەرتارتپالاردىڭ قاتارىنان تابىلاسىڭ. ەل دامۋىندا ۇلكەن-كىشى ماسەلە بولمايدى. ءبارى دەر كەزىندە شەشىلسە, ورىنسىزدىققا توسقاۋىل قويىلارى انىق. ەگەر مەن شارۋامەن اينالىسپاسام, باسقا بىرەۋدىڭ ايتقانى اقيقاتقا جاناسپايدى دەپ اقپاراتتارعا سەنىپ وتىرا بەرەر ەدىم. ءوزىڭ كۇندە كەزدەسىپ, كۇرەسە-كۇرەسە دارمەن تاۋسىلىپ, ءىش قازانداي قايناعان سوڭ العا تارتىپ وتىرمىن. ادام باسىنا تۇسپەي, كوزىمەن كورىپ, قولىمەن ۇستاماعان سوڭ كوپ نارسەگە سەنە بەرمەيدى ەمەس پە؟
– قولداعى جىلقىلارىمىز ءوز ەلىمىزدىكى مە, الدە سىرتتان اكەلدىڭىزدەر مە؟
– جەرگىلىكتى جەردىكى. ىشىندە قوستانايدان جەتكىزىلگەندەر دە بار. ەتتىلىگى مەن سۇتتىلىگى ەش جىلقىدان كەم ەمەس. ءبىز جالپى سىرتتىڭ مالىنا قىزىقپايمىز. سەبەبى, ونىڭ تابيعاتقا بەيىمدەلۋى, جەرسىنۋى قيىن. قىرۋار اقشانى شاشىپ, ۇشاقپەن مۇحيت اسىرىپ اكەلگەن سيىرلاردىڭ سوڭى نە بولعانىن جۇرت بىلەدى. كوزىن تاپساڭ, مال ەڭبەگىڭدى جەمەيدى ەكەن. ءبىر جىلدا 300 بيە ق ۇلىنداسا, ونىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك ەمەس پە؟! ءبىزدىڭ جىلقىنىڭ باسى ءبىر قاراگەر بيە بولدى دەسەم, جاڭىلمايمىن. جىلقىمىز جوق كەزدە ءبىر قاراكەر بيەنى بازارعا سالىپ تۇر ەكەن. الدىق. سويۋعا قيمادىق. تۇقىمىن وسىردىك. جىلقىمىزدىڭ جارتىسىنان كوبى قاراگەر, كۇرەڭ بولىپ شىعا كەلدى. ادام مالساق بولىپ كەتە مە دەيمىن. وسى كۇنى مال كورسەم كوز تىگە قارايمىن. اقش-تى اۆستراليانى شارلاماي-اق ءوز وتانىمىزدا جوعارى سورتتى مالدار بار. جۋىردا بيە ساتىپ الدىق. باعاسى 1 ميلليون 200 مىڭعا توقتادى. ءبىر ساۋعاندا 5 ليتر ءسۇت بەرەدى. قازىر ونى بولەك ۇستاپ وتىرمىز. قولدا باردا التىننىڭ قادىرى بولعان با؟ قازىر كىلەڭ قاراكوك جىلقى جيا باستادىم. باياعىدا شورماننىڭ مۇستافاسى پاتشاعا 300 قاراكوك سىيلاپتى دەگەن ءسوز بار. ءيا, قاراكوك جىلقى جاراسىمدى قۇلپىرىپ تۇرادى ەكەن. قىرعىزدان كىلەڭ جورعا ءتورت قاراكوكتى الدىردىم.
– الدا قىس قىستاۋ, جاز جايلاۋ, ياعني جەر ماسەلەسى تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز. بۇل جاعى سىزدەر دە تولىق شەشىلگەن بە؟
– جەر ماسەلەسى دەگەندە ورىس حالقىنىڭ ءبىر ماتەلى ويعا ورالادى. ول جيعان ءشوپتىڭ ۇستىندەگى يت ءشوپتى نە ءوزى, نە وزگەگە جەگىزبەيدى دەگەنگە سايادى. سول سەكىلدى بۇرىنعى جەر تۋرالى قۇجات بويىنشا جاي جۇرت ءارى كەتسە 10 گەكتارعا يەلىك ەتسە, مىقتىلار مىڭداعان گەكتاردى جامباسىنا باستى. سوڭعى جەر تۋرالى كودەكستى مەن قولدايمىن. ەندى جەر بوس جاتپاۋعا ءتيىس. جۇمىس ىستەيتىن ادامنىڭ قولىنا ءوتۋى كەرەك. كىم جۇمىس ىستەسە, سول جەرگە يە بولسىن. وڭتۇستىككە حالىق كوپ ورنالاسقان. سودان با مامىردان كەيىن جەردىڭ شاڭى شىعىپ كەتەدى. مالىڭدى الىسقا ايداي المايسىڭ. ەشكىم ءوز جەرىنىڭ ۇستىنەن وتكىزبەيدى. العان جەرىڭدى جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە ەنشىندەگى مالىڭ شيىرلاي بەرسە, ءشوپ تە شىقپاي قالادى ەكەن. مال تۇياعى تەمىر ءتارىزدى عوي. تامىردى دا تالقانداپ, ءار جىلى شىعاتىن ءشوپ وسپەي جەر ايتاقىر بولىپ قالۋدا. بۇل ويلاندىراتىن قاسىرەت بولماسا دا نازار اۋداراتىن ماسەلە بولىپ تۇر. مەن سولتۇستىك قازاقستاندا 10 جىل وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت ەتتىم. سوندا بايقاعانىم, ول وڭىردە ءشوپ تە, جەم دە مولىنان. كوكتەم مەن جازداعى شىققان ءشوپ كۇزدە جىلقى تىزەسىنەن كەيدە تومەندەيدى, كەيدە قالىبىن ساقتاپ قالادى. قىس جايلى بولسا, قىستان جىلقى تەبىنمەن شىعىپ كەتەدى. ءبىر زاماندارى قىمىز بەن شۇباتتىڭ بىلگىرى ز.سەيىتوۆتىڭ ارعى اتالارىنا 40 مىڭ جىلقى ءبىتىپتى. وسى كۇندەرى 40 مىڭ بولماسا دا ءار فەرمەر 4-5 مىڭ جىلقى وسىرسە جەتىپ جاتىر. سونىمەن-اق, اس اسىلىنىڭ اق بۇلاعىن اعىزۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بۇل ويدى نەگە ايتىپ وتىرمىن. بولاشاقتا استانا سالعان ارقادا جەلدەن جۇيرىك تەكتى جىلقىنى ءوسىرۋدى قولعا الساق, كوپ جەتىستىككە جەتەر ەدىك. بۇل جەر يەسىن دە قالىپتاستىرادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءتيىستى مەكەمەلەر اۋىل تىرلىگىن وڭالتامىز, دەنساۋلىققا پايدالى قىمىزدان باستاپ, وزگە دە ۇلتتىق تاعامداردى وندىرۋگە دەن قويامىز دەگەن نيەتتەرىن تۇزەسە – ءبارى دە شەشىمىن تابادى. ال جەكە «باتىر» بولىپ شاپقىلاپ جۇرگەن شارۋالار نە بىتىرە قويسىن. ولارعا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, وزگە دە ءتيىستى مەكەمەلەر ۇيىتقى بولسا, جەتىستىككە جەتەرىمىز ءسوزسىز. ونداي كومەك كورسەتۋ جاعى قاراستىرىلسا, ءبىز قابىلداۋعا دايىنبىز. شارۋالارعا كەرەك قۇرال-جابدىقتاردى بيزنەسمەندەر ەلىمىزگە اكەلىپ, كورمەلەر ۇيىمداستىرىپ, ساتىپ الۋعا جاعداي جاساسا اركىم وزىنە كەرەكتىنى ىزدەپ, الىس-جاقىن شەتەلدەردى كەزبەس ەدى. قۇنى دا جارتى قالتاعا ءتيىمدى بولارى ەدى. ءبىزدىڭ قازىرگى تىرلىگىمىز بار وندىرگەن شيكىزاتىمىزدى كوپ جاعدايدا ىسىمىزگە كەرەك قۇرال-جابدىققا ايىرباستاپ وتىرمىز. بىزدەن العاندى ولار وڭدەۋدەن وتكىزىپ, اتباسىنداي التىنعا پۇلداپ ساتۋدا. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە مۇناي وندىرۋگە جۇمسالعان 1 دوللار 7 دوللار پايدا اكەلسە, قىمىزعا كەتكەن 1 دوللار 25 دوللار تابىس تۇسىرەدى ەكەن. سوندا قايسىسى كوپ پايدا اكەلىپ وتىر؟ بيلىك بار, جۇرت بولىپ جۇمىلىپ, ۇلت بولىپ ۇيىسساق ۇلت تاعامى ۇلت برەندىنە اينالارى ءشۇباسىز. ول بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ شەشىمىن تابادى. سول تۇستا جۇمىس جوق دەپ سابىلىپ جۇرگەن قازاق بالاسىنىڭ ءبىر شوعىرى قولىنا نوقتا ۇستايتىنىنا يمانىم كامىل. سونىمەن, ساۋعا سۋسىن, سىرقاتقا ەم بولاتىن قىمىز بەن شۇباتتىڭ شىعار كۇنى الدا.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».