كەشە جوعارعى سوتتا جوعارى سوت ورگانى سۋديالارىنىڭ وتكەن جىلى سوت تورەلىگىن اتقارۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – سوتتاردىڭ باستى مىندەتى» تاقىرىبى اياسىندا القا ءماجىلىسى ءوتتى. ءىس-شاراعا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مارات بەكەتاەۆ, جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى اناتولي سمولين, وبلىستىق سوتتاردىڭ توراعالارى, سۋديالار وداعى مەن سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىلىعى قاتىستى.
القالى جيىندى اشقان جوعارعى سوت توراعاسى قايرات ءمامي بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن ورىنداۋدىڭ پراكتيكالىق كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ باستالعانىن اتاپ ءوتتى.
وسى كەزگە دەيىن 59 زاڭ كۇشىنە ەندى, ولار مەملەكەتتى, ەكونوميكا مەن قوعامدى دامىتۋ ءۇشىن قاعيداتتى جاڭا قۇقىقتىق ورتانى قۇرايدى. مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ وسى كەزەڭىنە كوشۋ بەس ينستيتۋتتىق رەفورمامەن ايقىندالادى. بارلىق بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ تابىستى ورىندالۋى زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي تاۋەلدى, – دەگەن قايرات ابدىرازاق ۇلى بۇل مىندەت كەڭەيتىلگەن قورىتىندى ءماجىلىستىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى.
سونداي-اق, وتىرىستا ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تۋرالى جوعارعى سوتتىڭ ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى ەلىس ءابدىقادىروۆ تا ءسوز الدى. ول ءبىرىڭعاي سوت پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋ – قورىتۋلاردى جۇرگىزۋ, نورماتيۆتىك قاۋلىلاردى قابىلداۋ, سوت ءىستەرىنىڭ ەلەكتروندى جىكتەگىشىن جاساۋ جانە ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىستىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
– 2015 جىلى سوتتاردىڭ وڭالتۋ جانە بانكروتتىق تۋرالى زاڭنامانى قولدانۋى, ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋى, اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار, مورالدىق زياندى وتەۋ تۋرالى زاڭنامانى قولدانۋ پراكتيكاسى, سوت تورەلىگىنە قول جەتكىزۋ قۇقىعى جانە جوعارعى سوتتىڭ سوت اكتىلەرىن قايتا قاراۋ جونىندەگى وكىلەتتىلىگى تۋرالى نورماتيۆتىك قاۋلىلار قابىلداندى, – دەدى.
سونىمەن قاتار, قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوت تورەلىگىن ساپالى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ايتقان جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى اباي راحمەتۋلين وتكەن جىلدا رەسپۋبليكا سوتتارىنا 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا بەس مىڭعا ارتىق قىلمىستىق ىستەر تۇسكەندىگىن مالىمدەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, تەرگەۋ سۋديالارى ينستيتۋتى جۇمىس ىستەگەن كەزەڭىندە قالىپتاسىپ, ءوزىن-ءوزى اقتاعان. «جالپى العاندا وتكەن جىلى تەرگەۋ سۋديالارىنىڭ قاراۋىنا 25 مىڭنان استام ءوتىنىشحات, شاعىم جانە ۇسىنىم ءتۇستى. ونىڭ ىشىندە 2 732 ءوتىنىش قپك-ءنىڭ 106-بابىنىڭ تارتىبىندە قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) جانە پروكۋرور شەشىمىنە, ولاردىڭ بىرقاتارى تولىق كولەمدە نەمەسە ءىشىنارا قاناعاتتاندىرىلعان», دەدى ول.
جوعارعى سوتتا قۇرىلعان جاڭا مامانداندىرىلعان سوت القاسىنىڭ جۇمىسى جونىندە اتالعان مەكەمەنىڭ ءتورايىمى ايگۇل قىدىرباەۆا سويلەدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ينۆەستيتسيالىق داۋلار بويىنشا جەكە سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى قالىپتاستىرۋ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 23-قادامىندا كورسەتىلگەن باعىتتار بويىنشا پىكىر ءبىلدىرىپ, ينۆەستيتسيالىق القانىڭ سوتتىلىعى مەن جوعارعى سوت جانىندا قۇرىلعان حالىقارالىق كەڭەس قىزمەتى تۋرالى كەڭىنەن باياندادى. ماجىلىستە جوعارعى سوت سۋدياسى, سوت ءجيۋريىنىڭ توراعاسى مورياك شەگەنوۆ, جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى اناتولي سمولين جانە جوعارعى سوت جانىنداعى سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ءىلياس يسپانوۆ ءسوز الىپ, جينالعانداردى ەلەكتروندىق سوت تورەلىگىن ەنگىزۋ بويىنشا اتقارىلعان جۇمىس تۋرالى حاباردار ەتتى. قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى قۇزىرلى ورگاندار اراسىندا سوت ورگاندارىنىڭ «تورەلىك» اتتى اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق-تالداۋ جۇيەسى وتكەن جىلدان قولدانىلا باستاعانى دا ايتىلدى. سونىمەن قاتار, ىستەردى اۆتوماتتى تۇردە ءبولۋدىڭ تەتىگىن جەتىلدىرۋ, سوت جۇيەسىن مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىمەن ىقپالداستىرۋ, «سوت كابينەتى» سەرۆيسىن دامىتۋ سىندى تاقىرىپتار دا كۇن تارتىبىندەگى تالقىعا تۇسكەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولدى.
جيىن سوڭىنا قاراي وتىرىستى قورىتىندىلاعان جوعارعى سوت توراعاسى قايرات ابدىرازاق ۇلى ءمامي بيىلعى جىلعا بىرقاتار مىندەتتەردى جۇكتەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, كورسەتكىشتەر سوتتاردىڭ وتكەن جىلعى سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ساپالى جۇمىسىن كۋالاندىرعان: 2015 جىلى سوتتار ىستەردى 2,5 پايىزعا ارتىق اياقتاعان, سوت اكتىلەرىنىڭ ابسوليۋتتىك كوپشىلىگى زاڭدى ءارى نەگىزدى دەپ تانىلعان. ال جاڭا قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭنامانىڭ جاعدايلارىندا سوتتارعا تۇسكەن بارلىق قىلمىستىق ىستەردىڭ ءۇش بولىگىنەن استامى قىلمىستىق تەرىس قىلىقتاردى قۇراعان. ءاربىر ونىنشى ءىس بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ جەدەلدەتىلگەن تارتىپتە اياقتالىپ, 1 423 ءىس بويىنشا جەڭىلدەتىلگەن سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ءجۇرگىزىلگەن. كىنانى مويىنداۋ تۋرالى ءمامىلەلەر بويىنشا دا بەلگىلى پراكتيكا قالىپتاسا باستاعان. مۇنى كەلىسىمدىك ءىس جۇرگىزۋدە قاراۋ ءۇشىن 2,5 مىڭنان استام قىلمىستىق ءىس تۇسۋىنەن دە اڭعارۋعا بولادى ەكەن.
سوندىقتان دا ساپالى سۋديالىق كورپۋستى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىندە سوت تورەلىگىن جوعارى مورالدىق قاعيداتتارى بار ەڭ لايىقتى كاسىبي ماماندار ىسكە اسىرۋعا ءتيىس ءارى اسىرادى دا. وسىعان بايلانىستى جوعارى سوت كەڭەسى تۇبەگەيلى رەفورمالاندى. سوت تورەلىگى ينستيتۋتىن جوعارعى سوتتىڭ قاراماعىنا بەرۋ ماسەلەلەرى زاڭنامالىق دەڭگەيدە شەشىلدى.
اتاپ ايتقاندا, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ورىنداۋ بويىنشا قاجەتتى زاڭنامالىق جۇمىس اتقارىلىپ, سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى 11 قادامنىڭ بارلىعىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا قاجەتتى زاڭنامالىق جۇمىس اتقارىلدى, – دەدى قايرات ابدىرازاق ۇلى.
جالپى, 2016 جىلدان باستاپ ەنگىزىلگەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءۇش ساتىلى ۇلگىسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىندىگى, سوت شەشىمدەرىنە تەزىرەك كۇشىنە ەنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندىگى جانە پروتسەستى جاساندى تۇردە سوزۋ مۇمكىندىگىن تومەندەتەتىندىگى اتاپ ءوتىلدى. سوتتاردىڭ زالدارى سوت تالقىلاۋىن اۋديو, بەينەجازبا اپپاراتۋراسىمەن جابدىقتالۋدا جانە جازۋدى توقتاتا تۇرۋ نەمەسە رەداكتسيالاۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوقتىعى دا ايتىلدى. توراعا تىلگە تيەك ەتكەن ماسەلەلەر قاتارىندا سوتتاردى رەفورمالاۋ بويىنشا بىرقاتار ينستيتۋتتىق شەشىمدەر ەرەكشە بەلگىلەندى. ولاردىڭ ىشىندە قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان سۋديالاردى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ جاڭا جۇيەسى: ياعني, وسى جىلدان باستاپ زەينەتكەر سۋديالارعا اي سايىنعى ءومىر بويعى قامتىلىم تولەنەتىن بولادى. بۇل رەتتە, زەينەتكەر سۋديالاردىڭ قىزمەتىنە كەز كەلگەن شەكتەۋلەر قويىلمايتىندىعىن دا ەسكەرە كەتكەن ءجون.
جوعارعى سوت توراعاسى ءتۇيىنسوزدە سوڭعى كەزدەرى ەلدە ورىن الىپ جاتقان قوعامدىق الەۋمەتتىك-ساياسي جاعدايلارعا دا توقتالىپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارنايى جارلىعى نەگىزىندە بەكىتىلگەن, اعىمداعى جىلدىڭ 20 ناۋرىزىندا بولاتىن پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى مەن جەرگىلىكتى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىنا دا باسا نازار اۋداردى. ول سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ بۇزۋشىلىقتارىنا بايلانىستى بارلىق شاعىمدار مەن وتىنىشتەردى سوتتار قىسقا مەرزىمدەردە جانە كىدىرىسسىز قاراۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءمىندەتتى ەكەندىگىنە ەرەكشە توقتالدى.
سوندىقتان دا جوعارعى سوت سۋديالارى مەن وبلىستىق سوتتاردىڭ توراعالارى الدىندا الداعى ەلەكتورالدىق كەزەڭدە سوتتاردىڭ جۇمىسىن جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر. وسى مىندەتتى ءمىنسىز ورىنداپ شىعۋعا ارقايسىمىز اتسالىسۋىمىز قاجەت, – دەدى توراعا.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى بىرنەشە رەت ايتقان رەفورمالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ءبىرىنشى باسشىلاردىڭ دەربەس جاۋاپتىلىعى تۋرالى ەسكەرتۋدى سالا ماماندارىنىڭ قاپەرىنە سالىپ ءوتتى.
ايتا كەتەيىك, ءماجىلىس شەڭبەرىندە قىلمىستىق جانە ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ, جوعارعى سوت جانىنداعى سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتى مەن ونىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىنىڭ 2015 جىلعى جۇمىسىنىڭ قورىتىندىلارىن شىعارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جوعارعى سوت القالارىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىستارى وتكىزىلدى. بۇدان باسقا, «اربيتراج ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامالىق نوۆەللالار تۋرالى» تاقىرىبىندا سەمينار ۇيىمداستىرىلدى.
نۇرلىبەك دوسىباي,
جۋرناليست.