اقشا... اقشا... اقشا...

ويتكەنى, اقشا – تاماق, اقشا – كيىم, اقشا – دەنساۋلىق, اقشا – ءبىلىم... ءبار-ءبارى اقشا. كسرو-نىڭ يدەولوگياسى اقشادان تەجەلۋگە, قۇمار بولماۋعا, ەلىكپەۋگە ۇندەسە, قازىرگى ومىردە اقشانى مول تاپ, بارىنشا كوپ ال دەيتىن يدەولوگياعا جەرىك بولدىق. بۇل دا دۇرىس شىعار, تەك ايتەۋىر اقشاعا قۇل بولماساق بولدى. ء«بارىن اقشا شەشەدى», دەپ ايعايلايتىن دا زامانداستارىمىز بار, الايدا بۇل فيلوسوفيانىڭ ۇشقارىلىعىن دالەلدەۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار. ويتكەنى, اقشا ادامزات ءۇشىن ماتەريالدىق دەمەۋ بولعانىمەن, ەشقاشان رۋحاني قۇندىلىق بولمايدى. سوندىقتان, ونىڭ قارىمى شولاق...

اقشانىڭ العاشقى ادىمدارى

ءبىز بۇگىن وسى اقشانىڭ كسرو-نىڭ كەزىندە جانە ودان بۇرىن ومىرىمىزگە قالاي ەنگەنى, قانداي كۇيلەرگە ۇشىراپ, قانشا رەت اۋىسقانى تۋرالى اڭگىمەلەمەكپىز. ويتكەنى, ونىڭ قۇدىرەتىن عانا ەمەس, شىعۋ تاريحىن, وتكەن جولدارىن دا بىلە جۇرگەن ابزال. «اۋزى جوق, مۇرنى جوق, اياعى جوق, قولى جوق اقشا دەگەن زات شىقتى», دەپ ءشۇۋ دەگەننەن الدىنداعى اقتىلى قويى مەن الالى جىلقىسىن مىڭعىرتىپ ايداپ كەتۋگە شاماسى كەلەتىن اقشانى قازاق بايلارى جەك كورگەن. العاش رەت ورىس اقشاسى قازاق دالاسىنا ءحىح عاسىردىڭ باسىنان كەلە باستاعان. ال ورىس جەرىنە اقشا التىن وردانىڭ قولاستىندا بولعاندا كەلگەن. كۇمىستەن, مىستان قۇيىلعان قۇيما تيىنداردى «پۇل» دەپ اتاعان, بۇل اقشالار التىن وردانىڭ بارلىق اۋماعىنا تاراعان. (قازاق كەيدە ونى «بۇل» دەپ اتايدى, قىمبات دەگەندى «بۇلدى» دەپ اتايتىنى سودان). ونىڭ بەتىنە نومينالدى كورسەتكىشى مەن سول كەزدەگى حاننىڭ اتى جانە وعان ماداق جازىلعان. مىسالى: ء«از جانىبەك ءادىل حان». وسىنداي اقشالار قازبا جۇمىستارى كەزىندە رەسەي اۋماعىنان كوپ تابىلعان. ءتىپتى, ءبىر-بىرىنە ول كەزدە باعىنبايتىن كنيازدىكتەردىڭ باسشىلىعىندا بولعان ورىس قالالارى دا ءوز اقشالارىن الدىمەن وسىلاي قۇيىپ, «پۇل» (پۋل) دەپ اتاعان. ال كەيىن ونىڭ اتاۋىن «دەنگي» (بۇرىن «دەنگا») دەپ وزگەرتكەن. بۇل ءسوزدىڭ توركىنى دە تۇركىلىك «تەڭگە» ەكەنى ءمالىم. قازاق دالاسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اقشانى ءىشىنارا «پۇل» دەيتىنىن بىلەمىز. ونىڭ ماعىناسى سول, التىن وردا بولىپ تۇرعان كەزىمىزدەن قالعان سياقتى. قاعاز اقشا شىقپاي تۇرعانعا دەيىنگى تيىن­داردىڭ اتاۋى: «پۋلۋشكا» (وسى «كىشكەنە پۇل» دەگەن سوزدەن شىققان بولۋى كەرەك), «كوپەيكا» (قازاقشا تيىن دەيتىنىمىز وسى), «گروش», «التىن», «پياتاك», «گريۆەننيك», «پولتينوك», «رۋبل». «رۋبل» دەگەن ءسوزدىڭ ەتيمولوگياسى ورىستىڭ «رۋبيت», ياعني «شاۋىپ بەر», ء«ۇزىپ بەر» دەگەنىنەن الىنعان. اقشانى تۇتاس بەرمەي سىعىمداپ جۇمسا دەگەننىڭ ماعىناسى سياقتى. ال «گروش» دەگەن ەكى تيىن, «التىن» ءۇش تيىن. ورىستىڭ «نە بىلو ني گروشا, دا ۆدرۋگ التىن» دەگەن ماقالى وسىدان قالعان. «كوپەيكا» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى العاشقى تيىنداردا نايزا ۇستاعان باتىر بەينەلەنگەندىكتەن قالعان. ورىسشا نايزانى «كوپە» دەيدى عوي, ال ونىڭ سۋرەتى بار تيىندى «كوپەيكا» دەگەن. 1991 جىلى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان سوڭ ءالى دە ەكى جىل بويى قازاقستان كسرو-نىڭ اقشاسىن قولدانعانىن بىلەمىز. 1993 جىلدىڭ شىلدەسىندە رەسەي فەدەراتسياسى كورشىلەرىنە ەسكەرتپەي ءوزىنىڭ جاڭا اقشاسىن شىعارىپ, ەسكى اقشانىڭ تەك قازان ايى­نا دەيىن ايىرباستالاتىنىن جاريا­لادى. قاراشا ايىندا قازاقستان دا ءوز اقشاسىن اينالىسقا ەنگىزىپ, رۋبل ايماعىنان شىقتى. وسى ەكى ورتادا قازاقستانداعى گيپەرينفلياتسيانىڭ شەگى 4 مىڭ پايىزعا دەيىن كوتەرىلگەنى ەستە. ويتكەنى, رەسەيدە جارامسىز بولىپ قالعان 1961 جىلعى ۇلگىدەگى كەڭەس اقشاسى ەلىمىزگە اعىلعان ەدى. ايتەۋىر ءتول تەڭگەمىز ەنگىزىلىپ, ەكونوميكا تۇراقتانۋعا بەت الدى. وسىنداي سۇمدىقتى وكىمەت باسىنا كەلگەن بولشەۆيكتەر دە باسىنان كەشكەن. اقشا-نەسيەلىك جۇيەنىڭ قۇلدىراۋى پاتشانىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا اۋىر شىعىندارعا ۇشىراپ, ەكونوميكاسى كۇيرەتە سوققىلار الۋىمەن باس­تالعان. مەملەكەتتىڭ شىعىندارى شامادان تىس ارتقاندا امالسىزدان كوپ شىعارىلعان اقشا قۇنسىزدانا تۇسەدى. اقىرىندا قوبىراعان قاعازعا اينالىپ قالعانىن ورىس اقشاسى باستان كەشكەن.

ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ ۋاتۋلارى

1917 جىلعى بۋرجۋازيالىق-دەموكراتيالىق اقپان توڭكەرىسىنىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەت باسىنا كەلگەن ۋاقىتشا وكىمەت پاتشانىڭ اقشاسىن بۇرىنعىدان دا كوپ شىعارىپ, اقشانىڭ قۇنىن ءتۇسىرىپ, ۇساقتاتا بەردى. وسى وكىمەتتىڭ ليدەرى ا.كەرەنسكيدىڭ اتىمەن حالىق اراسىندا «كەرەنكا» اتالىپ كەتكەن ءوز اقشاسىن دا ەنگىزەدى. «مەملەكەتتىك نەسيەلىك بيلەتتەر» دەپ اتالعان 250 جانە 1000 رۋبلدىك بۇل قاعاز اقشالاردىڭ ءبىر جاعىندا «التىنمەن قامتاماسىز ەتىلەدى» دەپ جازىلعان, سونىمەن بىرگە كەيىن فاشيستىك دەپ تانىلىپ كەتكەن شەتتەرى قايىرىلعان كرەستەر (سۆاس­تيكا) سالىنعان. ەكىنشى جاعىنا مەملەكەتتىك دۋمانىڭ وتىرىستارى وتەتىن تاۆريا سارايىنىڭ سۋرەتى بەينەلەنگەن. جالپى, بيلىك باسىندا بولعان 8 ايدا ۋاقىتشا وكىمەت نيكولاي ءىى-ءنىڭ 32 اي بويى سوعىس جۇرگىزگەندە شىعارعان اقشاسىنان دا كوپ اقشا شىعارىپتى. ارينە, بۇل ينفلياتسيانى ەسەلەپ ارتتىرىپ, اقشانى بارىنشا قۇنسىزداندىرعان. ارتىنان 250 جانە 1000 تەڭگەلىك تاباقتاي اقشالاردى حالىق قاي جەر بولسا سول جەرگە جاپسىرىپ, ۇيلەرىن, قورالارىن, دارەتحانالارىن اشەكەيلەۋگە پايدالانعان... كۇننەن-كۇنگە كوپ تالاپ ەتىلگەن ونى شىعارۋعا ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىگى دە جەتپەگەن. سوندىقتان, انگليا, فرانتسيا, اقش سەكىلدى مەملەكەتتەردەن ءوزىنىڭ اقشاسىن جاساپ بەرۋدى وتىنگەن. ارتىنان اقش-تا جاسالعان سول اقشالاردىڭ ءبىر پاراسى تەك 1919 جىلى عانا جەتىپ, ونى سول كەزدە وكىمەت باسىندا وتىرعان بولشەۆيكتەر پايدالانعان. 1917 جىلدىڭ اياعىندا ورتالىق بيلىكتى بولشەۆيكتەر باسىپ العان بولسا, سىبىردە, ورالدا, رەسەيدىڭ وڭتۇستىگىندە بىرنەشە وكىمەت بولدى. سولاردىڭ ءبارى ءوز اقشالارىن شىعارۋعا تىرىسقان. ماسەلەن, ۋفا ديرەكتورياسى, ودان كەيىنگى كولچاك وكىمەتى ءوز اقشالارىن شىعارعان. حالىق اراسىندا «سيبيركي» دەپ اتالعان بۇل اقشالاردىڭ قۇنى ءالسىز, ونى تەك قولما-قول دۇنيەلەر الۋعا عانا جۇمساپ, قوردالاۋعا بولمايتىنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلگەن. كولچاك زامانىن كوزىمەن كورىپ, كوڭىلىنە كوپ نارسەنى تۇيگەن جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ. قالامگەر ءوزىنىڭ ء«ومىر مەكتەبى» اتتى عۇمىرنامالىق تريلوگياسىنىڭ ەكىنشى كىتابىندا سول زاماننىڭ وزىق ويلى ادامى, دۇنيەنىڭ ەبىن, ساۋدانىڭ تەگىن ۇققان اعايىنى ابىلاي تۋرالى ونىڭ اتقوسشىسىمەن مىناداي اڭگىمە-سۇحبات قۇرعانىن جازعان: «قازىرگى شارۋاسى قالاي؟ – دەپ سۇرايمىن مەن. – جامان ەمەس, بىلتىردان بەرى ساۋدا-ساتتىققا اينالىسىپ, بۇرىن السىزدەۋ شارۋاسىن نىعايتىپ الدى. – ساۋدا اقشاسى قانشا؟ – ول جاسىرىن ءسوز عوي, – دەيدى عابدوللا ك ۇلىپ, – بىراق اقشادا قۇن بولماي كەتتى عوي. بۇ كىسى قازىر اقشانى ەمەس, بۇلدىعىن جويمايتىن بۇيىمدى كوبىرەك جينايدى...» ء(«ومىر مەكتەبى, ەكىنشى كىتاپ, الماتى, «جازۋشى», 1970 ج., 125-ب.) 1920 جىلدىڭ قاڭتارىندا كولچاك ءسىبىر وكىمەتىنىڭ باسىنان كەتىپ, ورنىن اتامان سەمەنوۆكە بەرگەنى ءمالىم. سول جىلدىڭ تامىز ايىنا دەيىن بيلىك قۇرعان ول دا ءوزىنىڭ اقشالارىن شىعارىپ ۇلگەرەدى. ونىڭ اقشالارىن حالىق سالىنعان سۋرەتىنە قاراپ «شىمشىقتار» مەن «كەپتەرلەر» دەپ اتاعان. دەنيكين مەن يۋدەنيچ تە وزدەرى بيلىك جۇرگىزگەن ايماقتاردا ەسەپتەسۋ قۇرالدارىن شىعارعان. ورتالىق ازياداعى رەسپۋبليكالاردىڭ دا ءوز اقشاسى بولعان. بولشەۆيكتەر وكىمەتتى قولىنا الىپ, بۇرىنعى يمپەريانىڭ بارلىق جەرىنە ءامىرىن جۇرگىزگەن 1922 جىلى اقشانىڭ 2000-عا جۋىق ءتۇرى بولعان ەكەن. مۇنىڭ ىشىندە ارتۇرلىلىگى عانا ەمەس, نومينالداردىڭ وزگەشەلىگى دە بار. جالپى ايتقاندا, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن ازامات سوعىسىنىڭ لاڭىنان اقشا 10 مىڭ ەسە قۇنسىزدانعان. بۇل 1993 جىلعى قازاقستاننىڭ جاعدايىنان دا جامان بولعانىن كورسەتىپ تۇر. باعانىڭ كۇنبە-كۇنگى ءوسىمى 2 پايىزدى قۇراپ تۇرعان. مەملەكەتتىك بانكتىڭ ءوزى 1921 جىلدىڭ اياعىندا عانا قۇرىلىپ, وعان اقشا ەميسسياسىن جاساۋ قۇقى 1922 جىلدىڭ 11 قازانىندا عانا بەرىلەدى.

كەڭەستىك العاشقى اقشالار

بولشەۆيكتەر باسىپ العان جەرلەردىڭ ءبارىن كەڭەس وكىمەتى ورناعان جەرلەر دەپ تانىساق, ونىڭ ەڭ العاشقى اقشاسى 1919 جىلى شىققان. وعان دەيىن بولشەۆيكتەر دە ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ شەتەلدە باسىلعان اقشاسىن قولدانعان. حالىق ونى ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ سوڭعى بيلەۋشىسى كەرەنسكيدىڭ اتىمەن ۇشتاستىرىپ «كەرەنكا» دەپ اتاعانىن جوعارىدا جازدىق. «سوۆزناك» («سوۆەتسكي زناك» دەگەننىڭ قىس­قارعان اتاۋى) دەپ اتالعان كەڭەستىڭ ەڭ العاش­قى ءتول اقشاسىن اقتار وزدەرى باسىپ تۇرعان ايماقتاردا مويىنداماعان. سوندىقتان ول قازىرگى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورتالىق ايماقتارىندا, بەلارۋسسيا مەن ۋكراينانىڭ ءبىراز جەرلەرىندە, سوسىن تۇركىستاندا عانا اينالىس قۇرالى بولعان. كەڭەستىك ساياسات ونى شۋ دەگەننەن «اقشا» دەپ اتاۋعا رۇقسات بەرمەگەن. ويتكەنى, ء«بىز كوممۋنيستىك قوعام قۇرامىز, ال ونداي قوعامدا اقشا بولمايدى» دەپ جاريالاعان. تەك كوممۋنيستىك قوعام قۇرۋدىڭ اۋىلى الىستاپ كەتكەنىنە كوزدەرى جەتكەن سوڭ, 1922 جىلدان باستاپ قانا كۋپيۋرالارعا «اقشا بەلگىسى» («دەنەجنىي زناك») دەگەن ءسوزدى جازا باستاعان. «سوۆزناكتار» الدىمەن 1, 2, 3, 15, 30, 60, 100, 250, 500, 1000, 5000, 10000 نومينالدارىمەن شىعىپ تۇرعان. شىعارۋشى تيپوگرافيالار ءارتۇرلى بولىپ, ولار ۇساق نومينالداردىڭ بوياۋلارىن, سۋعا شايىلمايتىن بەلگىلەرىن بىرتەكتى ەمەس, قولدارىنان كەلۋىنە قاراي ءار ءتۇرلى قىلا بەرگەن. ءتىپتى, كۋپيۋرالاردىڭ كولەمدەرى دە ءارتۇرلى بولعان. 1921 جىلى 1,2 نومينالدار اينالىمنان الىنىپ, تەك 3-تەن باستاپ قانا شىعارىلعان. بۇل ينفلياتسيانىڭ اقشانى قۇنسىزداندىرىپ جاتقانىنىڭ كورىنىسى ەكەنى بەلگىلى. بىزدە دە الدىمەن 100 تەڭگەگە دەيىنگى نومينالدار قولدانىلىپ, ارتىنان ولار ايىرىم مونەتالارىنىڭ ءرولىن اتقارىپ قالدى ەمەس پە؟ سول سياقتى الدىمەن ەڭ ۇلكەن بانكنوت 100 تەڭگە بولسا, ارتىنان 200, 500, 1000, 5000, 10 000 تەڭگەلەر شىقتى عوي. كەڭەس ەلىندە دە 1921 جىلعا دەيىن ەڭ ۇلكەن بانكنوت 10 000 تەڭگە بولسا وسى, 1922 جىلى 25 000, 50 000, 100 000 سومدار شىعا باستاپتى. 1922 جىلى كەڭەس باسشىلارى ەڭ العاشقى دەنوميناتسيانى جۇرگىزگەن. بۇل ۆاليۋتانى تۇراقتاندىرۋ جانە ەسەپ ايىرىسۋ ارەكەتتەرىن وڭايلاتۋ ءۇشىن جاسالاتىن ەكونوميكالىق شارا. ونى باسىمىزدان وتكەن ءبىز جاقسى بىلەمىز. العاشقى دەنوميناتسيا اقشا نومينالىن 10 ەسە ازايتتى. ءسويتىپ, ەڭ ۇلكەن كۋپيۋرا قايتادان 10 000 سوم بولدى. سونىمەن قاتار, 1, 3, 5, 10, 25, 50 نومينالىنداعى كۋپيۋرالار بۇرىنعىدان الدەقايدا كىشىرەيتىلىپ شىعارىلدى. وسى 1922 جىلدان باستاپ كسرو-دا تاعى ءبىر اقشا بىرلىگى اينالىسقا ەنگىزىلدى. «چەرۆونەتس» دەپ اتالعان مۇنىڭ 25 پايىزى التىنمەن قامتاماسىز ەتىلگەن ەدى. «چەرۆوننىي» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزىن ورىس­تار ەرتە كۇننەن پولياكتىڭ «قىزىل التىن» دەگەنىن بىلدىرگەن «چەرۆون» سوزىنەن العان. 1924 جىلدىڭ باسىندا «چەرۆونەتستەر» ەل­دەگى قاراجات اينالىمىنىڭ 80 پايىزىن قامتىعان نەگىزگى اقشا بولدى. سونىمەن قاتار, ول ەكونوميكانىڭ تۇراقتانۋىنا دا يگى اسەرىن تيگىزدى. ەگەر كوز كورگەننىڭ ايتقانىنا توقتالاتىن بولساق, تاعى دا ءسابيت مۇقانوۆتىڭ دەرەگىنە جۇگىنىپ كورەيىك. جازۋشى 1922 جىلى ورىنبورداعى رابفاكقا ءتۇسىپ, ونى 1926 جىلى ءبىتىرىپ شىعادى. بۇل – بىلىمگە ۇمتىلعان كەڭەس جاستارىنا ارنالعان ورتا دارەجەلى ارناۋلى وقۋ ورنى بولاتىن. سابەڭ وسىندا وقىپ جۇرگەن جىلدارىندا ءوزىنىڭ ادەبي جانە قوعامدىق بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا «كيرتسيك» مۇشەسى بولىپ سايلانادى. ەسكە سالا كەتەتىن بولساق, 1925 جىلعا دەيىن بارلىق رەسمي ورىندار قازاقتاردى قىرعىزدار دەپ اتاعان. ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ (تسيك) «كازتسيك» بولماي, «كيرتسيك» بولىپ تۇرعانى سول. ەندى سابەڭە ءسوز بەرەيىك: «كيرتسيك-كە مۇشە بولعان ماعان «سوۆەت ءۇيى» دەپ اتالاتىن مەيمانحانادان اقىسىز, ساۋلەتتى, سالتاناتتى بولمە ءتيىپ, عابيت (ع.مۇسىرەپوۆ – ج.س.) ەكەۋىمىز سوندا كوشىپ الدىق. ول كەزدە مۇشەلىك اقىعا 75 سوم بەرىلەدى. بۇل سوۆەتتىك اقشانىڭ التىنعا باعالانىپ, قىمباتتاپ العان كەزى. مىسالى: ءجۇن ماتادان تىگىلگەن ەڭ جاقسى كوستيۋم 15-20 سوم, حروم ەتىك 10-12 سوم, بازاردىڭ قويى 3-5 سوم, تاعى تاعىلار. مەنىڭ ءبىر ايدا العان اقشاما: مەن, مەنىڭ ءىنىم شاكەن, عابيت, ونىڭ ءىنىسى بايازيت – تورتەۋمىز كوستيۋم, شينەل ساتىپ الىپ, جۇنتتاي كيىنگەنىمىز بار. كوشپەلى اۋىلدىڭ ماقتانىشتى ءبىر ءىسى – قوي سويۋ. عابيت ەكەۋمىز دە ءسويتىپ جۇماسىنا ءبىر قوي سويامىز...» ء(«ومىر مەكتەبى», ەكىنشى كىتاپ, الماتى, «جازۋشى» 1970 جىل., 512-ب.). 1922 جىلدىڭ اياعىندا وكىمەت جاڭا سومدى ەنگىزىپ, 1 سومدى بۇرىنعى 10 000 «سوۆزناكقا» تەڭەستىرەدى. ال 1923 جىلى شىعارىلعان سومدى ءتىپتى «كۇشەيتىپ», 1922 جىلعىمەن ايىرباستاعاندا ونىڭ 1 سومى 100 سومعا, ال ونىڭ الدىڭعى جىلدارى شىعارىلعان اقشالارمەن ايىرباستاعاندا 1 سومىن 1 000 000 «سوۆزناكقا» كەلتىردى. ايتا كەتەتىن جايت, بۇل اقشانى دا سوم دەمەي, رەسمي تۇردە «سوۆ­زناك» دەپ اتايدى. كەڭەستىڭ العاشقى تۇراقتى ۆاليۋتاسى «چەرۆونەتس» وسى كۇنگى دوللار سەكىلدى قۇندى بولىپتى. از شىعارىلعاندىقتان وعان قول جەتكىزۋ دە قيىن, بىراق جۇرتتىڭ ءبارى كۇشى جوق «سوۆزناكقا» قاراعاندا كۇشىن جوعالتپايتىندىقتان ونى قور­دالاپ, پايدالانعىسى كەلەدى. سوندىقتان ول ۇنەمى سۇرانىسقا يە بولعان. وسى كەزدە اقشا ايىرباس­تايتىن الىپساتارلار شىعىپ, ونى «سوۆزناكقا» بازار باعاسىمەن ساتىپ, ال وعان رەسمي كۋرس بويىن­شا قايتادان «چەرۆونەتس» ساتىپ الىپ, ايتەۋىر بايۋدىڭ وڭاي جولىن تاپقان. «چەرۆونەتستىڭ» قارا نارىعىندا جالعىز ول ەمەس التىن دا, شەتەلدىك ۆاليۋتالار دا اپىر-توپىر ايىرباستالىپ جاتادى. بىزدە 2000-شى جىلدارعا دەيىن جول بەرمەي «دوللار-دوللار», «روسسيسكي-روسسيسكي» دەپ تۇراتىن «مەنيالالار» سول كەزدە دە بولعان ەكەن. وكىمەت بۇل ماسەلەگە قاتتى ءمان بەرىپ, ەكى ءتۇرلى ۆاليۋتا جۇرگىزۋ دەگەن تاجىريبەنى دوعارۋدى قولعا الادى. سوندىقتان, 1924 جىلعى دەكرەتىمەن «سوۆ­زناكتاردى» شىعارۋدى مۇلدە توقتاتىپ, كۇشى «چەرۆونەتسكە» تەڭگەرىلگەن «التىن سوم» شىعارۋدى قولعا الادى. مۇنىڭ ءمانىسى – ول التىنعا سانالىپ, كەرەك بولسا, بارلىق بانكتەردە قولما-قول التىنعا ايىرباستالاتىندىعىندا ەدى. ءىس جۇزىندە ولاي بولماسا دا سومنىڭ سىرتىنا سولاي دەپ جازىلدى. ءسويتىپ, «التىن» 1 سوم 1922 جىلعى «سوۆزناكتىڭ» 5 ميلليونىنا, 1923 جىلعىنىڭ 50 مىڭىنا ايىرباستالدى. ال بۇلاردان بۇرىنعىنىڭ 50 ميللياردىنا ساتىلعان...

اقشا سوعىس جىلدارىندا

توقپاقتىڭ كۇشتىلىگىنەن بولۋى كەرەك, سوعىستىڭ الدىڭعى جىلدارىندا كەڭەس وداعىنىڭ ەكونومي­كاسى قالىپتى جاعدايعا ەنىپ, تۇراقتى دامي باس­تا­عان. ال سوعىستىڭ باستالۋىمەن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ شىعىسى كۇرت ارتىپ, ال كىرىس ازايىپ­ كەتتى. كەڭەستىك دەرەكتەرگە سەنەتىن بولساق, 1940 جىلى بيۋدجەتتىڭ كىرىسى 180,2 ملرد. سوم, ال شىعى­سى 174,4 ملرد. سوم بولعان. كەلەسى 1941 جىل­عى كى­رىس 177,0 ملرد., ال شىعىس 191,4 ملرد-قا كوتەرى­لىپ­ كەتكەن. ءسويتىپ, سوعىس شىعىندارىنىڭ ارتۋى سە­بەپتى بيۋدجەت تاپشىلىعى ورىن العان. سو­عىس جىلدارىندا وسى جاعداي 1944 جىلعا دەيىن ساقتالعان. ناقتى ايتاتىن بولساق, 1942 جىلعى كىرىس – 165,0, شىعىس – 182,8, 1943 جىلعى كىرىس – 204,4, شىعىس – 210,0, 1944 جىلعى كىرىس – 268,7, شى­عىس – 264,0, 1945 جىلعى كىرىس – 302,0, شىعىس – 298,6 ملرد. سوم بولعان. ارينە, كەڭەستىك اشىق دە­رەك­تەرگە سەنە بەرۋگە دە بولمايدى, ول كەزدە «جاۋىر­دى جابا توقىپ», حالىقتىڭ كوزىن بوياپ, ال­داس­تىرۋدىڭ امالىن وكىمەت جاقسى بىلگەن. دە­گەن­مەن, باسقا دەرەكتەر بولماعان سوڭ وسىلارعا توقتايمىز. 1944 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك كىرىستىڭ ارتقانىن كورگەندە سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ ء«بىر ادامعا» دەگەن ولەڭى ەسىمىزگە ءتۇستى. ء«بىر ۇيدە جيۋلى ەكەن قازىنا مال, كورسەتتى ءبارىن بىزگە اقساقال شال: «بۇرىنعى اتامىزعا سىيعا بەرگەن, بىزدەردە مىناداي بار, مىناداي بار!..», دەپ باستالاتىن ولەڭنىڭ تۇجىرىمداماسىندا: «كەسەنى قولىما الىپ قاراي بەردىم, ىشىندە ناقاق كوزدەن جاس بار ما دەپ», اياقتالاتىن ەدى عوي. سول ايتقانداي 1944 جىلدىڭ «ەڭبەك جەتىستىگىندە» قانشاما ادامنىڭ قانى مەن تەرى, كوزىنىڭ جاسى بار ەكەن دەپ ويعا قالادى ەكەنسىڭ... ەشقانداي جوعارى تەحنولوگيا ەنگىزىلمەي, تەك قۇقى مەن بوستاندىعى شەكتەلگەن حالىقتى, سونىڭ ىشىندە گۋلاگ تۇرعىندارىنىڭ تەرىسىن تەسپەي قاناعاندىقتىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن ناتيجە ەدى بۇل. جوعارىدا ايتتىق, مەملەكەتتىك شىعىس كىرىس­تەن ارتقان سايىن ونى جابۋ ءۇشىن مەملەكەت قو­سىم­شا اقشا شىعارۋ (ەميسسيا) امالىنا بارادى. ونىڭ ۇستىنە سوعىس شىعىندارى عانا بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ جارتىسىن الىپ وتىرعان. ناقتىلاي كەتەتىن بولساق, 1940 جىلى ول بارلىق شىعىستىڭ 32,6 پايىزى بولسا 1941 جىلى – 43,4, 1942 جىلى – 59,3, 1943 جىلى – 59,5, 1944 جىلى – 52,2, 1945 جىلى 42,9 پايىزىن العان. بيۋدجەت تاپشىلىعى مەن حالىق شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى شىعىستاردى جابۋ ءۇشىن كىرىستەن ارتىق شىعارىلعان اقشا ماسساسى ونىڭ شەكسىز قۇنسىزدانۋىنا سوقتىرعان. وسى ارادا دا كوز كورگەننىڭ دەرەگىنە توقتالا كەتەيىك. بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» رومانى كوركەم دۇنيە بولسا دا اۆتوردىڭ باستان كەشكەندەرىن شىنايى كور­سە­تە­تىن شىعارما ەكەندىگى مويىندالعان. مىنە, وسى كىتاپتا سوعىس جىلدارى مۇعالىم بولىپ جۇرگەن باس كەيىپكەر ەركىننىڭ كارتا ويناعانى تۋرالى مى­نا­داي ەپيزود بار: «كادىمگى جيىرما ءبىردىڭ ءوزىن وي­ناي­مىز. بۇل كۇندە اقشادان كۇش كەتكەن زامان. سوعىس ونى جاي قاعازعا اينالدىرىپ جىبەرگەن. ۋىس-ۋىس­ كوكالا قاعاز كىمنىڭ دە قالتاسىنان تابىلادى. بازارى جوق اۋىلدا ول باتشاعار قارتا وينا­عاننان وزگە تۇككە دە جارامايدى». («ولگەندەر قاي­تىپ كەلمەيدى»., الماتى, «جازۋشى»., 1974 ج., 163-ب.). شىنىندا بۇل كەزدە اقشا تۇككە دە جارامايتىن قاعازعا اينالىپ قالعان ەدى. سوعىس جىلدارىندا ول 4 ەسە كوپ شىعارىلعان, ال قۇندىلىعى 100 ەسەگە جۋىق تومەندەگەن... سوندىقتان دا شىعار حالىق ونى سوعىس قورىنا ميلليونداپ وتكىزگەن. كسرو-نىڭ بارلىق شەتىندە ميللياردتاپ جيناۋدى توقپاقتاپ ۇيىمداستىرعان بۇل شارا اقشانىڭ اينالىستاعى ۇلەسىن ازايتىپ, كۇشىن ءبىرشاما ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. بيۋدجەتتەن, مەملەكەتتىك كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردەن ەڭبەكاقى الاتىن ادامداردىڭ بارىنە تاماق پاەكپەن عانا بەرىلگەن. زاۋىت-فاب­ريكا جۇمىسشىلارى 1941 جىلدىڭ 26 ماۋ­سىمىنداعى جارلىققا سايكەس دەمالىسسىز كۇنىنە 11 ساعاتتان جۇمىس ىستەگەن. نان جان باسىنا بەلگىلەنگەن نورما بويىنشا كارتوچكامەن عانا بوساتىلعان. باسقا تۇتىنۋ تاۋارلارى وتە سيرەك جاعدايلاردا عانا, وندا دا يدەولوگيالىق تۇرعىدان قامشىلاۋ ماقساتىندا « ۇلى وكتيابر سوتسياليستىك رەۆوليۋتسياسىنىڭ» 25 نەمەسە 26 جىلدىعىنا وراي دەگەن ۇراندارمەن عانا بەرىلىپ وتىرعان. سونىمەن قاتار, «ارناۋلى تالوندار» دەگەن بولعان, تۇتىنۋ تاۋارلارى سونىمەن بوساتىلعان. ونىڭ وردەرىندە نە جازىلسا سول تاۋار عانا بەرىلگەن جانە وعان اقشا تولەنگەن. ال اقشاعا ەمىن-ەركىن ساتىپ الاتىن دۇنيە مۇلدە جوعالىپ, تاۋارلىق-اقشا قاتىناسى بارىنشا شەكتەلگەن. قارا بازارداعى ايىرباس قۇندىلىعىن جوعالتپايتىن التىن-كۇمىس زاتتارىمەن عانا ىسكە اسىرىلعان. ال اقشاعا ساتىلسا جۇزدەگەن ەسە قىمبات تۇراتىن بولعان. ۇجىمشار مۇشەلەرىندە ەشقانداي قۇقى بولماعان, ولار ءتىپتى اۋىلدان ەشقايدا شىعۋعا دا قاقىلى ەمەس ەدى, 60-جىلدارعا دەيىن ولارعا پاسپورت تا بەرىلمەگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ىستەگەن جۇمىسى ءۇشىن تەك «ەڭبەككۇن» جازىلعان. ونىڭ نورماسىن ۇجىمشار ءوزى انىقتاعان. ال اقشا وسى ەڭبەككۇننىڭ شەگىندە تولەنگەن. نەگىزىنەن ءبىر ەڭبەككۇنگە 3 سومنان كەلەدى. قالاداعى جۇ­مىس­شىلارعا قاراعاندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسى الدەقايدا تومەن بولعان. جيناپ الىنعان ەگىننىڭ ورنىندا قالعان ماساقتى تەرىپ قانا جان ساقتاعان جاندار بولعانىن بىلەمىز. سوندىقتان, ۇجىمشارلىقتار باسىبايلىق-قۇلدىق قوعامدىق قاتىناستا بولعان دەسەك, ارتىق ەمەس. سوعىستا باسىپ العان اۋداندار ارقىلى نەمىس كوماندوۆانيەسى كەڭەستىك ەكونوميكانىڭ اقشا-قا­راجات جۇيەسىن بۇزۋ ءۇشىن جاساندى اقشا ەميسسيا­سىن شىعارعان. بۇل ونسىز دا قۇنىن جوعالتقان كە­ڭەس اقشاسىن ءتىپتى تۇرالاتقان. سونىمەن قاتار, فا­شيستەر وزدەرىنە قىزمەت ەتكەن حالىق ءۇشىن با­سىپ العان اۋدانداردا وككۋپاتسيالىق ماركالار شىعارعان. حالىقتىڭ ەڭبەگىنە وسى اقشالار تولەنىپ وتىرعان. ونىڭ كەڭەس اقشالارىمەن سالىس­تىرعانداعى قۇندىلىعى الدەقايدا جوعارى بولعان.

كەيىنگى رەفورمالار

اقشا اينالىسىنداعى سوعىس زاردابىن جويىپ, ونى قالىپقا ەنگىزۋ ءۇشىن وكىمەت سوعىستان كەيىن-اق اقشا رەفورماسىن جاساۋدى قولعا الادى. الايدا 1946 جىلى استىق شىقپاي قالۋىنا بايلانىستى بولعان اشتىق وعان مۇرسات بەرمەي, اقشا اۋىس­تىرۋ تەك 1947 جىلى جۇرگىزىلگەن. بۇل حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىن كوتەرىپ, كارتوچكالىق رەجىمدى جويىپ, كسرو باسىپ العان مەملەكەتتەر, سونىڭ ىشىندە اسىرەسە گەرمانيادان جەتكىزىلگەن تاۋار ماسساسىن ەركىن ساتۋ ءۇشىن قولدا جۇرگەن اقشانى ازايتىپ, ونىڭ قۇندىلىعىن كوتەرۋ ماقساتىمەن جاسالعان شارا بولدى. ايتا كەتەتىن جايت, گەر­مانيا جانە كسرو-نىڭ باقىلاۋ ايماعىنا وتكەن ونىڭ وداقتاس ەلدەرىنەن جەتكىزىلگەن تاۋارلار ارناۋلى ۆاگوندارمەن عانا ەمەس, ميلليونداعان پوشتا جاشىكتەرىمەن دە, ءىرى وفيتسەرلەر مەن گەنەرالداردىڭ قىزمەت ماشينەلەرىنىڭ كولونناسىمەن دە, سولداتتاردىڭ اۋىر-اۋىر قاپشىقتارىمەن دە كەلگەن ەدى. ونىڭ ۇستىنە قاتاڭ ءتارتىپتىڭ ارقا­سىندا كسرو ەكونوميكاسى دا بىرقالىپتى ارناعا تۇسە باستاعان. ەكونوميكانىڭ نەگىزگى ماقساتى تاعى دا ميليتاريستىك باعىتتا بولعانىمەن, حا­لىق تۇتىناتىن تاۋارلار دا مۇمكىندىگىنشە كوپ­تەپ شىعارىلدى. مىنە, وسىلاردىڭ ءبارى ەركىن اينالىسقا شىعارىپ, ەركىن ساۋدا سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن تۇراقتى اقشا ماسساسىن قالىپقا كەلتىرۋ كەرەك بولدى. قازاقتا «ب ۇلىنگەن ەلدەن بۇلدىرگى الما» دەگەن ماقال بار. سوندىقتان دا شىعار قازاق ادەبيەتىندە, جازبا ەڭبەكتەردە, ماقالالاردا تروفەيلىك (بۇدان ءارى «اسكەري ولجا» دەپ الايىق) دۇنيەلەر تۋرالى بۇرىن-سوڭدى جازىلعانىن كورگەن ەمەسپىز. ال ءىس جۇزىندە اسكەري ولجا جينايتىن بريگادالار كەڭەس ارمياسىندا 1943 جىلدان, قىزىل ارميا كسرو شەكاراسىنان وتكەن ساتتەن باستاپ قۇرىلعان. ولار جاۋ اسكەرلەرى شەگىنگەن شەتەلدىك ايماقتاردان بارلىق دۇنيەلەردى, م ۇلىكتەردى, ءىلىپ الار تاۋارلاردى, استىق, تاماق زاپاستارىن, ءتىپتى شاشىلعان مەتالعا دەيىن جيناپ, بەرمەگەنىن كۇشپەن تارتىپ الىپ, تىلعا جىبەرىپ وتىرعان. ولجا جينايتىن بريگادالار ءاربىر ديۆيزيادان باستاپ بارلىق جوعارى قۇرامداردا بولعان. ولاردا زاۋىت-فابريكالاردىڭ ستانوكتارى مەن قۇرالدارىن بولشەكتەپ, ارنايى دەمونتاج جاساي الاتىن ۆزۆودتارعا دەيىن بار ەدى. ەلگە جىبەرىلۋگە ءتيىستى م ۇلىكتەر ءۇشىن ارنايى پويىز­دار دا بولىنگەن. 1945 جىلى اسكەري ولجانىڭ كوپ كەلگەنى سونداي, ولاردى ءبولۋ ءۇشىن وكىمەت ارناۋلى باسقارما قۇرعان. سول جىلدارى گەرمانياعا بارىپ, نەمىستەردىڭ زىمىراندىق تەحنيكالارىن زەرتتەۋ جانە اسكەري ولجا جونىندەگى كوميسسيانىڭ باستىعى بولعان اكادەميك ب.چەرتوك ءوزىنىڭ ەستە­لىگىندە بىلاي دەپ جازادى: «دەمونتيروۆالوس ي ۋۆوزيلوس ۆسە پودرياد, ناچينايا وت تسەلىح زاۆودوۆ, زاپاسوۆ پرودۋكتوۆ پيتانيا, كونچايا نيجنيم بەليوم. بىلو ۆىۆەزەنو 21 834 ۆاگونا ۆەششەۆوگو ي وبوزنو-حوزيايستۆەننوگو يمۋششەستۆا; 73 493 ۆاگونا ستروي­تەلنىح ماتەريالوۆ ي «كۆارتيرنوگو يمۋششەستۆا», ۆ توم چيسلە: 60 149 رويالەي, پيانينو ي فيسگارموني, 458 612 راديوپريەمنيكوۆ, 188 071 كوۆيور, 941 605 پرەدمەتوۆ مەبەلي, 264 441 شتۋكا ناستەننىح ي ناستولنىح چاسوۆ; 6370 ۆاگونوۆ بۋماگي ي 588 ۆاگونوۆ رازنوي پوسۋدى, ۆ وسنوۆنوم فارفوروۆوي; 3 338 348 پار رازليچنوي گراجدانسكوي وبۋۆي, 1 203 169 جەنسكيح ي مۋجسكيح پالتو, 2 546 919 پلاتەۆ, 4 618 631 پرەدمەت بەليا, 1 052 503 گولوۆنىح ۋبورا; 154 ۆاگونا مەحوۆ, تكانەي ي شەرستي; 18 217 ۆاگونوۆ س سەلسكوحوزيايستۆەننىم وبورۋدوۆانيەم ۆ كوليچەستۆە 260 068 ەدينيتس; 24 ۆاگونا مۋزەينىح تسەننوستەي; زولوتا, سەرەبرا, پلاتينى – 174 151 كيلوگرامم; زەرنوپرودۋكتوۆ – 2 259 000 تونن; مياسوپرودۋكتوۆ – 430 000 تونن; رىبو­پرو­دۋكتوۆ – 10 000 تونن; جيروۆ – 30 000 تونن; ماسلو­سەميان – 35 000 تونن; ساحارا – 390 000 تونن; تاباكا – 16 000 تونن; كارتوفەليا ي وۆوششەي – 988 000 تونن; 20 ميلليونوۆ ليتروۆ سپيرتا; 186 ۆاگونوۆ ۆينا ي درۋگوە». جاڭا اقشا ەسكىدەن 10 ەسە قۇندى بولىپ, بىرەۋىنە ونى ايىرباستالدى. ساقتىق كاسسالارىنداعى پۇلدىڭ 3000 سومى باسپا-باس ايىرباستالدى دا, 3 مىڭنان 10 مىڭ سومعا دەيىنگى اقشا 1/3-گە, 10 مىڭنان جوعارى سوما 2/3-گە ازايتىلىپ بەرىلدى. وبليگاتسيالار سوماسى 1:3 قاتىناسىمەن باعالاندى. دوللاردىڭ باعامى ازايتىلىپ, بىرەۋى بەس سوم بولدى. اقشا اۋىستىرۋعا بار-جوعى ءبىر-اق اپتا ۋاقىت بولىنەدى. حالىق تاڭ قاراڭعىسىنان تۇرىپ, قولداعى اقشاسىن ساقتىق كاسسالارىنا وتكىزۋ ءۇشىن كەزەككە تۇرعان. ال كاسسادا بۇرىننان ساقتالىپ كەلە جاتقان 40-50 مىڭدىق ۇلكەن سومالارىن قولعا الىپ, باسقا جيناق كاسسالارىنا ءبولىپ سالۋعا تىرىسقان نەمەسە دۇكەننەن بۇزىلمايتىن زاتتاردى جاپپاي ساتىپ العان. مۇندايلارعا قولى جەتپەگەندەر ماڭداي تەرمەن تاپقان اقشاسىن قايتسە دە قولدانىپ قالۋعا تىرىسىپ, تىم بولماسا اراققا ءبىر سىلقيا تويۋدى ويلاعاندىقتان, مەيرامحانالار مەن ءدامحانالاردىڭ الدىن بەرمەي, سۇلاپ جاتقاندار دا كوپ بولىپتى... كەيبىر ەكونوميستەردىڭ سارابىنا قاراعاندا اقشا اۋىستىرۋدىڭ ارقاسىندا قولدانىستاعى اق­شا ماسساسى ءۇش ەسە ازايعان. 4 ملرد. سومداي­ اقشانى حالىق ەشقايدا جاراتا الماي, ءولى دۇنيە­گە اينالدىرعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ينفلياتسيا­ تومەندەپ, ەكونوميكانىڭ دامۋىنا جاعداي جاسالعان. وسىدان كەيىنگى اقشا اۋىستىرۋ كسرو-دا 1961 جىلى جۇرگىزىلگەن. كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا مۇنىڭ ەشقانداي ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى دە, قاجەتتىلىگى دە بولماعان. بۇل حرۋششەۆ ء«ۆوليۋنتاريزمىنىڭ» كەزەكتى ەپيزودى عانا ەكەن. سول جولى بارلىق اقشا 1:10 قاتىناسىمەن اۋىستىرىلدى. دەگەنمەن بۇل رەفورما اقشا اينالىمىن جەڭىلدەتىپ, ەسەپ جۇرگىزۋ جۇيەسىن وڭايلاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. مىنە, ءبىزدىڭ قولىمىزدا بولعان اقشا اتتى قۇندى قاعازدىڭ وتكەن تاريحى قىسقاشا ايتقاندا وسىنداي.

جاقسىباي سامرات,

«ەگەمەن قازاقستان».