داعدارىسقا قارسى كەشەندى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسى ەلباسى جولداۋىنىڭ بارلىق باعىتتارىنان كورىنىس تاپقان. بۇل ورايدا اسىرەسە داعدارىسقا قارسى ءىس-ارەكەتتەر مەن قۇرىلىمدىق جاڭعىرۋلاردىڭ بەس باعىتى بەلگىلەنگەن ءتورتىنشى تاراۋدىڭ ورنى ەرەكشە. مۇندا ەڭ بىرىنشىدەن, ەلىمىزدەگى قارجى سەكتورىن تۇراقتاندىرۋعا باسا نازار اۋدارىلعان. ونى جۇزەگە اسىرۋدا ۇلتتىق بانككە جانە ونىڭ وبلىستارداعى فيليالدارىنا جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىك جوعارى. ۇلتتىق بانكتىڭ باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى عاليا ساتىبالدينامەن اڭگىمە وسىنداي باعىتتا ءوربىدى.
– عاليا كامشاتقىزى, مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا رەسپۋبليكاداعى اقشا-نەسيە ساياساتىنا بايلانىستى بۇعان دەيىن قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى جان-جاقتى ءارى تەرەڭ ءتۇردە سارالاپ بەردى. مۇنداعى باستى ماقسات باعانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنى بەلگىلى. بۇعان نە دەيسىز؟
– ارينە جىل سايىن تەرەڭدەپ, قاناتىن كەڭگە جايىپ كەلە جاتقان نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا باعانى ۇنەمى تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋ وڭاي ءىس ەمەس. سوندىقتان دا داعدارىسقا قارسى قۇرعان جوسپارىمىزدىڭ ءتىنى بەرىك, سۇيەگى مىقتى بولعانى ءجون. الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىندە جوعارى-تومەندى ينفلياتسيا دەڭگەيى بولماي تۇرمايدى. بۇل – قالىپتى قۇبىلىس. مۇنداي جاعدايداعى باستى مىندەت – ونىڭ دەڭگەيىن بارىنشا تومەندەتۋ. ءوزىڭىز ايتقانداي, باعانى قالىپتى ۇستاۋدىڭ باستى ءبىر جولى دا وسى. بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىق بانك جولداۋدا قويىلعان تالاپتارعا سايكەس ەلىمىزدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيىن قازىرگى 6-8 پايىزدان ورتا مەرزىمدى ۋاقىتتا 4 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ جولدارىن قاراستىرىپ وتىر.
ۇلتتىق بانك جۇيەسىندەگى ءارىپتەستەرىمىزدىڭ بويىنان وسىنداي قاسيەتتەر تابىلادى دەپ سەنەمىن. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن اقشا-نەسيە ساياساتىن ءبىر-ءبىرىمەن ۇيلەستىرە جانە ءوزارا بايلانىستىرا جۇرگىزگەننىڭ تيىمدىلىگى مول دەمەكپىن. وسى ورايدا تۇپكى ماقسات – نەسيە مەن ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتى جانە اقشا مەن قارجى تۇراقتىلىعىن كوتەرۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. تۇتاستاي العاندا, قارجى سەكتورىن ساۋىقتىرۋ ماسەلەسىنە كەشەندى كوزقاراس قاجەت دەپ سانايمىز. سونىڭ ءبىرى وسى جۇيەنى سالىقتىق قولداۋ ەلەمەنتتەرىمەن تولىقتىرۋ بولىپ تابىلادى دەسەم, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىن.
– رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنا ۇلتتىق بانك ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەگى جۇمىس ىستەمەيتىن نەسيەلەر بويىنشا سترەسس-تەستىلەۋ جۇرگىزۋى قاجەتتىگىن العا تارتتى. وسىعان قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇعان دەيىنگى تاجىريبە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ ءبارى بىردەي ەل مەن تۇرعىندار ءۇشىن ءتيىمدى تۇردە قىزمەت ەتە بەرمەيتىنىن كورسەتىپ وتىر. ەندەشە بۇلاردان نە ءۇمىت, نە قايىر. سترەسس- تەستىلەۋ جۇرگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە وسىندا. ەڭ باستىسى, مۇنداي تاباندى ءىس-شارالار بانك سەكتورىنداعى تۇراقتىلىقتى ورنىقتىرۋعا ىقپال جاساي الادى. ءارى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ ىقتيمال شىعىندارىنىڭ اۋقىمىن ايقىنداۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, ەلگە نەسيە بەرۋمەن اينالىساتىن بانكتەر ءبۇگىنگى تالاپتارعا جانە جولداۋدا قويىلعان مىندەتتەرگە سايكەس كاپيتالداندىرۋدىڭ قاجەتتى كولەمىن الۋى كەرەك. كوپ جاعدايلاردا بۇلاي بولا بەرمەيدى. سوندىقتان دا بەلگىلەنگەن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستىلىك تە ورنىعا قويمايدى. قىسقاسى, سترەسس-تەستىلەۋگە قاتىستى شارالار وتاندىق بانكتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كوتەرە الادى. قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولىپ كىرىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە ءىس-قيمىل تانىتىپ وتىرعان جاعدايدا بۇل وتە قاجەتتى شارا.
– ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىمدى نىعايتۋعا قول جەتكىزۋ قاجەتتىلىگى دە جولداۋدا تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن كورسەتىلگەن. ونىڭ باستى جولدارىنىڭ ءبىرى وتانداستارىمىزدىڭ دوللارعا يەك ارتا بەرۋىنەن ارىلۋى بولىپ وتىر. بانك سالاسى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە بۇل ماسەلەدە ءسىزدى تولعاندىراتىن جايتتار قانداي؟
– بىرىنشىدەن, مەنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتول ۆاليۋتامىز – تەڭگەگە قاتىستى ايتقان تۇجىرىمدارى تولقىتقانىن ايتقىم كەلەدى. ءبىزدىڭ ءبارىمىز دە ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەگە سەنۋىمىز قاجەت دەپ اتاپ كورسەتتى پرەزيدەنت. سونداي-اق, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جولداۋ ءماتىنىن تەك قاعازدان وقىپ قانا بەرمەي, اراسىندا تەڭگەنى ءاربىر قازاقستاندىق باعالاۋى مەن قادىرلەۋى كەرەكتىگىن اۋىزەكى تىلدە دە ايتىپ بەرىپ وتىردى. بۇدان مەنىڭ تۇسىنگەنىم مەن كوڭىلگە تۇيگەنىم تومەندەگىدەي.
بارشا قازاقستاندىقتار تەڭگەمەن ءومىر ءسۇرىپ, تەڭگەمەن ساۋدا جاساۋعا داعدىلانۋعا ءتيىس. وزدەرىڭىز ويلاپ كورىڭىزدەرشى, ءبىز كۇندەلىكتى تۇتىناتىن نانىمىز بەن مايىمىزدى جانە شۇجىقتى تەڭگەگە ساتىپ الامىز عوي. ءتىپتى, كيىمدى دە. اقشانى تەڭگە دەپوزيتى تۇرىندە ساقتاعان ءتيىمدى. ءويتكەنى, ەلىمىزدە ونىڭ پايىزدىق ءمولشەرى دوللار دەپوزيتىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن. بۇل – دوللارسىزداندىرۋدىڭ قاجەتتى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى. بۇگىن بە, ەرتەڭ بە, ءتۇبى وتاندىق بانكتەر وسىنداي قادامعا كەلەدى. قانە, ءبىز ءبارىمىز بۇگىن تەڭگەگە سەنۋگە جانە تەڭگەمەن ءومىر سۇرۋگە تاعى ءبىر قادام جاساپ كورەيىكشى. تەك سوندا عانا دوللارعا الاڭداماي كوڭىلىمىز ورنىعىپ, وزىمىزگە جانە ەلىمىزگە ءبىر پايدامىزدى تيگىزە الامىز.
تەڭگەنىڭ ءرولىن كوتەرۋ ءۇشىن تۇتاستاي شوقتىعى بيىك شارالار كەشەنىن ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. مۇنىڭ ءوزى تەك ءبىر عانا ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ تۇرىندە قالا المايدى. سونىمەن بىرگە, ەلباسى ايتقانداي, كۇن سايىنعى داعدىمىز تەڭگەمەن ساۋدا جاساۋعا بەيىمدەلگەنى ءارى يكەمدەلگەنى ءجون. بۇل ءۇشىن ەلىمىزدە اكتيۆتەردىڭ بارلىق تۇرلەرى مەن ساۋدا-ساتتىق ىسىندەگى قارىم-
قاتىناستار ۇلتتىق ۆاليۋتانى قولدانۋ ارقىلى جۇرگىزىلۋى كەرەك.
– اۋرۋ قالسا دا ادەت قالمايدى دەگەندەي, تۇرعىنداردىڭ كوپتەگەن بولىگى بۇعان دەيىنگى جىلداردا ءوز دەپوزيتتەرىن دوللارمەن سالۋعا اۋەستەنىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. ال بۇگىنگى كورىنىس قانداي؟ بۇدان ارىلىپ بولدىق پا؟ ازاماتتار اراسىندا دەپوزيتتىڭ تەڭگەلىك سالىمىنا ۇمتىلىس بايقالا ما؟ وسىعان ۇلتتىق بانك فيليالىنداعى دەرەكتەر ارقىلى ناقتى جاۋاپ بەرە الاسىز با؟
– نەگە ناقتى جاۋاپ بەرە المايمىن, ابدەن بەرۋگە بولادى. ايتپەسە, ءبىز مۇندا ديرەكتور بولىپ نەسىنە وتىرمىز. بۇل رەتتە ەڭ الدىمەن, 2015 جىلعى 1 قاراشاعا دەيىنگى كورىنىس بويىنشا وڭىردە جەكە تۇلعالار دەپوزيتىنىڭ جالپى سوماسى 1 ميلليارد 105 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ەكەنىن ايتقان ورىندى. مۇنىڭ ىشىندە ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى دەپوزيتتەردىڭ ۇلەسى 35 پايىز بولسا, دوللارلى دەپوزيتتىك سالىمدار 65 پايىز. ءوزىڭىز كورىپ تۇرعانداي, كورسەتىلگەن دەرەكتەردە دوللار دەپوزيتى ازىرشە جوعارى.
الايدا قازىرگى كۇنى بۇل كورىنىس اجەپتاۋىر وزگەردى. مىسالى, وبلىستا نەسيەلەر قازان ايىندا تۇگەلگە جۋىق تەك ءتول تەڭگەمىزبەن تولەندى. سونداي-اق, شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ قولما-قول رىنوكتارىندا اقش دوللارىن ساتۋ كولەمى اجەپتاۋىر تومەندەدى. وسىعان ءبىر مىسال. بيىلعى قىركۇيەكتە وبلىس تۇرعىندارى ارقىلى 22,6 ميلليون اقش دوللارى ساتىلىپ الىنسا, كەلەسى قازان ايىندا بۇل كورسەتكىش 16,5 ميلليون اقش دوللارىنا دەيىن تومەندەگەن. كورسەتىلگەن دەرەكتەر شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستىڭ بىرتىندەپ ازايىپ كەلە جاتقانىن ايعاقتايدى. ەكىنشىدەن, بۇل تەڭگەگە دەگەن سەنىمنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرەدى. بۇل ءبىر كۇننىڭ ءىسى ەمەس. وسىلايشا تەڭگەگە دەگەن سەنىمدى تولىقتاي ورنىقتىرىپ, تۇتاستاي ەكونوميكاداعى دوللارسىزداندىرۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە بولاتىنى انىق.
– عاليا كامشاتقىزى, پرەزيدەنت جولداۋىندا بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى جانە پروبلەمالى نەسيەلەر قورلارىن, ونىڭ باسقا دا قارجى ينستيتۋتتارىن ۇلتتىق بانكتىڭ باقىلاۋىنان شىعارۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. بانك قىزمەتكەرى رەتىندە وسى ماسەلەگە قاتىستى ايتار ويىڭىز قانداي؟
– مۇمكىن بۇل ءۇشىن ەلىمىزدەگى بانك جۇيەلەرى بويىنشا بۇعان دەيىن قابىلدانعان زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت بولاتىن شىعار. ءيا, پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, ۇلتتىق بانكتە ينستيتۋتتىق كەمشىلىكتەر ورىن العانىنا وسى سالانىڭ وكىلى رەتىندە ءبارىمىز دە قىنجىلامىز. ەندىگى ماقسات وسى كەمشىلىكتەردى جويۋ بولماق. بۇل ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە اتالعان ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتىنە سەنىمدى نەگىز بەن ىرگەتاس قالاۋ قاجەتتىلىگى كورىنەدى. وسى ارقىلى كەلەشەكتە بۇعان دەيىنگى ۇستىرتتىكتەر مەن كەمشىلىكتەردى جويۋعا بولادى عوي دەپ ويلايمىن. وسى ورايدا العا قويىلعان مىندەتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋ باعىتتارى بويىنشا ۇلتتىق بانك ازىرلەپ جاتقان ستراتەگيالىق باعىتتاعى ۇسىنىستاردان كۇتەرىمىز كوپ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى.