بيىل ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جەكەشەلەندىرۋ شارالارىنىڭ سوڭعى كەزەڭى باستالدى. ياعني, 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسى وسى جىلى قورىتىندىلانادى. ال م ۇلىكتى جاريا ەتۋ شارالارى اياقتالدى.
ايتقانداي, 2014 جىلعى 1 قىركۇيەكتە باستالعان م ۇلىكتى جاريا ەتۋ ءىس-شارالارى 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن جالعاسقان بولاتىن. م ۇلىكتى جاريا ەتۋ – تابىستاردى جاسىرۋ ماقساتىندا زاڭدى ەكونوميكالىق اينالىمنان شىعارىلعان جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس رەسىمدەلمەگەن نەمەسە ءتيىستى ەمەس تۇلعاعا رەسىمدەلگەن م ۇلىككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتىڭ تانۋ ءراسىمى. سونىمەن بىرگە, جاريا ەتىلگەن كاپيتال تۇرىندە ەكونوميكاعا قوسىمشا قاراجاتتى تارتۋ ونىڭ باستى ماقساتى بولىپ تابىلادى. ناۋقان بار م ۇلىكتى جاريا ەتۋگە جانە زاڭدى اينالىمعا ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا, مۇنىڭ قورىتىندىسىندا 489 595,4 ملن. تەڭگە كولەمىندەگى م ۇلىك جاريا ەتىلدى.
ال جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسى ءالى ءبىر جىلعا جالعاسادى. بۇل باعدارلاما وتكەن جىلدان باستاپ ناقتى ناتيجە بەرە باستادى. سەبەبى, ونىڭ الدىڭعى جىل باعدارلامانىڭ العاشقى دايىندىق كەزەڭدەرى بولاتىن. نەگىزگى ءىس-شارالار بويىنشا 2015-2016 جىلداردا 830 نىساندى ساتۋ جوسپارلاندى. ال 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا 423 نىسان ساتىلىمعا شىعارىلىپ, ونىڭ 235-ءى ساتىلدى. ەندەشە, جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەڭ قىزۋ كەزەڭى 2016 جىل بولعالى تۇر. سەبەبى, جوسپارداعى نىسانداردىڭ باسىم ۇلەسى وسى جىلدىڭ ەنشىسىندە.
جەكەشەلەندىرۋ مەنشىكتى مەملەكەت يەلىگىنەن الۋ باعىتتارىنىڭ ءبىرى, ال ونىڭ ءمانى – مەنشىكتى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ جەكەمەنشىگىنە بەرۋدە. مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى جەكەشەلەندىرۋ – ازاماتتار مەن اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ مەملەكەتتەن جانە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنان, كاسىپورىنداردى جانە ولاردىڭ كاسىپورىندار رەتىندە ءبولىپ شىعاراتىن ءبولىمشەلەرىن, كاسىپورىنداردىڭ ماتەريالدىق جانە ماتەريالدىق ەمەس اكتيۆتەرىن, اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ كاپيتالىنداعى مەملەكەت پەن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ ۇلەستەرىن, جەكەشەلەنەتىن كاسىپورىنداردىڭ باسقا كاسىپورىندار كاپيتالىنداعى ۇلەستەرىن مەنشىككە الۋىن ءبىلدىرەدى. مۇندا باستىسى ەلىمىزدە بوس جاتقان قوماقتى قارجىسى بار ادامدارعا مەملەكەت مەنشىگىن الۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. بۇل جەردە وتاندىق كاسىپكەر بولسىن, قاراپايىم ادام بولسىن, ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالۋى ءتيىس. ءسويتىپ, جاڭا بيزنەس-ساياساتتىڭ ۇلكەن مۇمكىندىكتەرىن ءمۇلت جىبەرمەي پايدالانۋى كەرەك. سەبەبى, اتالعان باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتىنىڭ ءوزى – قاراپايىم ازاماتتاردى قور نارىعىنا تارتىپ, باعالى قاعازدارعا ينۆەستيتسيا سالۋدى جانداندىرۋ. سونىمەن قاتار, بۇل جەكەشەلەندىرۋدىڭ ارقاسىندا قازىردە مەملەكەتتىڭ قالتاسىنا قاراپ وتىرعان, وسىلايشا مەملەكەتتىڭ قانشاما قارجىسىن يەمدەنىپ, ونى نە يگەرە الماي, نە ۇقساتا الماي وتىرعان كومپانيالاردىڭ سانى ازايادى.
جەكەشەلەندىرۋ دەگەندە, مەملەكەت بارلىعىن تۇتاستاي جەكەنىڭ قولىنا ۇستاتا سالادى دەگەن ءسوز ەمەس. تەك ەكشەپ, زەرتتەپ, تارازىلاپ بارىپ, باقىلاۋ پاكەتىنىڭ قانداي دا ءبىر بولىگىن مەملەكەت قاراماعىندا قالدىرا وتىرىپ وسىنداي قادامعا بارادى. جەكەشەلەندىرۋ اياسىندا جەكە تۇلعانىڭ قولىنا وتكەن نىساندار 5 جىل مەملەكەت باقىلاۋىندا بولادى. قازىر ەلىمىز ساۋدا-ساتتىقتىڭ جاڭا نىسانىنا كوشتى, بۇل نىسانداردىڭ ودان ءارى پايدالانىلۋىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. ياعني, ساتۋ-ساتىپ الۋ كەلىسىمشارتىنا قول قويىلعاننان كەيىن, ولار ساتۋشى ورگان تاراپىنان باقىلاناتىن بولادى. دەمەك, رەسپۋبليكالىق مەنشىكتىڭ, اكىمدىكتەردىڭ نەمەسە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ نىساندارىنا قاتىستى كەلىسىمشارتتاعى مىندەتتەمەلەرى ورىندالمايتىن بولسا, وندا شارت جويىلىپ, م ۇلىك قايتارىلادى.
قازىرگى جەكەشەلەندىرۋ ەلىمىزدەگى جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى دەپ اتالادى. شىنى كەرەك, ءبىرىنشى تولقىندا ەندى عانا قۇرىلىپ جاتقان قازاقستاندىق بيزنەس ورتا جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءتيىمدى تۇستارىن تولىقتاي يگەرە الماعان ەكەن. وسىنى ەسكەرگەن ەلباسى ۇكىمەتكە جەكەشەلەندىرۋ ۇردىستەرىنىڭ بارىنشا دۇرىس ءارى ەلگە ءتيىمدى ەتىپ ۇيىمداستىرىلۋىن قاتاڭ تاپسىردى. «قاتەلىكتەرگە بوي الدىرماڭدار. جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى قالاي وتكەنى بەلگىلى, كىمدە بيلىك بولسا, سول ءوزى تاراتىپ, ءوزى يەلەنىپ كەتە بەرگەن. قازىر سونىڭ سالدارىنان زاڭسىز بەرىلگەن جەردى دە, م ۇلىكتى دە قايتارىپ الۋعا دەيىن بارىپ جاتىرمىز. بۇل جاعداي ەندى قايتالانباۋى كەرەك. بۇل رەتتە, بىرىنشىدەن, مەملەكەت بيزنەستەن كەتەدى, ەكىنشىدەن, بۇل نىسانداردىڭ بارلىعى نارىقتىق ورتاعا ءوتىپ, ىسكەرلىك ورتانىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى. جەكەشەلەندىرۋ ءتيىمدى جۇرگىزىلىپ, نىساندار جاقسى قولعا وتسە, ەكونوميكا دا جەڭىلدەپ, بيۋدجەتكە دە قاراجات قۇيىلادى. بۇل – اسا ماڭىزدى شارا», دەگەن ەدى ەلباسى.
قازىرگى جەكەشەلەندىرۋدىڭ ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىڭ «يىعىنا ءمىنىپ» وتىرعان كوپ كاسىپورىندى جەكەنىڭ جەتەگىنە بەرىپ, جۇمىسىن جانداندىرۋعا ىقپال ەتۋ. سەبەبى, قازىر باسەكەلەستىك زامانى. مەملەكەت بيۋدجەتىن بۇيىردەن كەمىرىپ, مامىراجاي وتىرا بەرۋگە بولمايدى. مۇمكىندىگىنشە مەملەكەتتىك كاسىپورىندار سانىن ازايتىپ, ولاردىڭ كوپشىلىگىن جەكەنىڭ قولىنا وتكىزۋ كەرەك. سوندا ولار ءوزى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ, باسەكەگە قابىلەتتى بولماق. ال جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى ناتيجەسىندە حالىققا ۇسىنىلاتىن قىزمەت ساپاسى دا جاقسارا تۇسپەك. ويتكەنى, جەكە سەكتوردا ۇلكەن نىساندار پايدا بولىپ, بيزنەس تە وسى باعىتقا جۇمىلادى دەپ كۇتىلۋدە. سايىپ كەلگەندە, وسى ناۋقان ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋى ءتيىس.
جەكەشەلەندىرۋ مەن جاريا ەتۋدىڭ ءبىر مەزگىلدە باستالىپ, ەكى شارانىڭ قاتار ءجۇرۋىنىڭ وزىندىك ماڭىزى دا بار. سەبەبى, جەكەشەلەندىرىلەتىن نىسانداردىڭ قۇنى كوبىنە وسى جاريا ەتىلگەن قارجىلاردىڭ ۇلەسىنەن تولەنۋدە. ياعني, وسى ەكى جىلدا جاريا ەتىلىپ, زاڭداستىرىلعان اقشالار مەملەكەتتىك مەنشىكتەردى ساتىپ الۋ ارقىلى بيۋدجەت قورىنا قوسىلۋى كوزدەلۋدە. سوندىقتان, جاريا ەتۋ توقتاتىلىپ, جەكەشەلەندىرۋدىڭ تاعى ءبىر جىلعا جالعاستىرىلۋىنىڭ دا ءمانىسى وسىندا بولسا كەرەك. ەندەشە, نەگىزگى ماقسات جەكەشەلەندىرۋدى ەلگە ءتيىمدى ەتىپ جۇزەگە اسىرۋعا ۇلەس قوسۋ. ال ول قانشالىقتى ورىندالدى, ناقتى قانشا مەملەكەتتىك نىسان جەكەشەلەندىرىلدى, ونى وسى جىلدىڭ سوڭىندا عانا ناقتى ايتا الاتىن بولامىز.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».