قازاق مادەنيەتى مەن ونەرى اۋىر قازاعا ۇشىرادى, جاسى 64-كە قاراعان شاعىندا بەلگىلى اكتەر, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆ كەنەتتەن قايتىس بولدى.
ق.سۇلتانباەۆ 1947 جىلى قىزىلوردا وبلىسى ارال اۋدانىندا تۋعان. 1974 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ونەر ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسى) اكتەرلىك فاكۋلتەتىن, كەيىن اباي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن.
ول شىعارماشىلىق جولىن 1968-1969 جىلدارى ارال اۋداندىق مادەنيەت بولىمىندە باستادى. 1969-1970 جىلدارى «گۇلدەر» ءانسامبلى قۇرامىندا رەجيسسەردىڭ اسسيستەنتى بولدى. 1974 جىلدان م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ اكتەرى.
تۋمىسىنان تالانتتى اكتەردىڭ ساحنادا سومداعان ايتۋلى رولدەرى قاتارىندا م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان-شولپانىنداعى» جاراس, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «امانگەلدىسى» مەن «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋىنداعى» زىلقارا مەن جانتىق, ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرىندەگى» ءتىلماش, ب.مۇقاەۆتىڭ «تويات تۇنىندەگى» قالي, ش.ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسى» مەن «عاسىردان دا ۇزاق كۇنىندەگى» سەيداحمەت پەن ءسابيتجان, ن.گوگولدىڭ «رەۆيزورىنداعى» بوبچينسكي, ۋ.شەكسپيردىڭ «ريچارد ءىىى»-ىندەگى ەپيسكوپ, ف.ەرۆەنىڭ «تۇلكى بيكەشىندەگى» رەجيسسەردىڭ كومەكشىسى, س.احمادتىڭ «كەلىندەر كوتەرىلىسىندەگى» ءتىلشى سەكىلدى كوپتەگەن بەينەلەر بار. ونىڭ سوڭعى كەزدە بەينەلەگەن ءساتتى جۇمىسى ءا.راحيموۆتىڭ «قىلمىسكەرگە كۋالىك» سپەكتاكلىندەگى اكىم وبرازى بولدى.
ق.سۇلتانباەۆ تالانتىنىڭ تاعى ءبىر قىرى ساتيرا جانرىندا جارقىراپ كورىندى. بۇل رەتتە ول كورەرمەن كوڭىلىنەن ورنىقتى ورىن تاپقان «تاماشا» ويىن-ساۋىق وتاۋىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار قاتارىنان تابىلىپ, ەلىمىزدە اتالمىش جانردىڭ ساحنالىق سيپاتىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسا ءبىلدى.
كورنەكتى اكتەر كينو ونەرىندە دە وزىندىك ءىزىن قالدىردى. ول رەجيسسەر س.نارىمبەتوۆتىڭ بىرنەشە فيلمدەرىندە, سونداي-اق ب.ءشامشيەۆتىڭ «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋ», ز.پودولسكيدىڭ «قوش بول, مەدەۋ!», س.تاۋەكەلدىڭ «ماحامبەت», ت.ءابدىراشەۆتىڭ «قالادان كەلگەن قىز», «قۇراق كورپە» دەپ اتالاتىن كوركەم فيلمدەرىندە ءار الۋان بەينەلەردى جاسادى.
قۇدايبەرگەن تاۋەكەل ۇلى 1995-2000 جىلدارى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. ول ءماجىلىستە الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءمۇشەسى رەتىندە وسى سالاداعى كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە اتسالىستى. وسى كەزەڭدە ەل ءۇشىن وزەكتى ارال ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارتىپ, سايلاۋشىلاردىڭ اماناتىن ورىندادى.
دارىندى اكتەر, ۇلاعاتتى ۇستاز, كورنەكتى ونەر تارلانى قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆتىڭ جارقىن بەينەسى ونى بىلەتىندەردىڭ جۇرەگىندە ءاردايىم ساقتالادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى.
* * *
ءبىرى كەم دۇنيە-اي!
«تاماشانىڭ» تاسىنىڭ ورگە دومالاۋىنا قۇدايبەرگەننىڭ ءسىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان. ويتكەنى, ول تابيعي اكتەر بولاتىن. گريمىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن, ءۇنىن, كوستيۋمىن, قىسقاسى, اكتەر بويىنان تابىلۋعا ءتيىس نارسەنىڭ قاي-قايسىسىن دا مۇقيات ىزدەنىپ, بارىنشا تاڭداپ-تالعاپ كىرىسەتىن ول وزىنە جۇكتەلگەن بەينەگە. اينالاسىندا بولىپ جاتقان وقيعالاردى باقىلاپ جۇرەتىن. سۋرەتتى كەرەمەت سالاتىن. ءاسىرەسە, دوستىق شارجدى ءتۇسىرگەندە, ءبارىمىزدى تاڭقالدىراتىن. ءار بەينەنىڭ مىنەز-قۇلقىن, بولمىسىن اينىتپاي تاباتىن. ءوزى سومدايتىن رولگە اسىقپاي, اپتىقپاي, بايىپپەن مۇقيات كىرىسكەندى جاقسى كورەتىن. سوندىقتان دا ول وسى كۇنى حالقىنىڭ سۇيىكتى اكتەرىنە اينالا ءبىلدى. ول تۇسكەن فيلمدەردىڭ ءوزى ۇلكەن ءبىر اڭگىمەگە ارقاۋ بولارلىق. بىراق ءبىر ارماننىڭ ورىندالماي كەتىپ بارا جاتقانى وكىنىشتى. ساليقالى, سالدارلى, ءۇلكەن ءبىر تۇلعانىڭ ساحناداعى بەينەسىن سومداسام عوي دەپ ءوزىنشە قيالعا ەرىك بەرىپ قوياتىن. بىراق, سۇم اجال ارمان قاناتتى قيىپ كەتتى. ءبىر كەم دۇنيە دەگەن.
قۇدايبەرگەن قادىرلى اكە, اتا بولىپ, اياۋلى جارى داكەنمەن بىرگە نەمەرەلەرىنىڭ شۋاقتى كۇلكىسىنە, ءتاتتى ۇنىنە باتتى. سونداي شاقتار كوڭىلگە جۇبانىش بولىپ قالاتىن شىعار. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى اتاعىن الدى, «قۇرمەت» وردەنىن وڭىرىنە قادادى. ءبىراق كوڭىلىم الدەنەگە الاڭدايدى. «تاماشانىڭ» العاشقى قۇرامىنداعى جىگىتتەردىڭ ءجىپكە تىزىلگەندەي بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەتە بارعانى جانىمدى جابىرقاتادى. قازاق كەيدە «كوز ءتيدى, ءتىل ءتيدى» دەگەن سوزدەردى بەكەر ايتپايدى-اۋ دەپ قالامىن. كىم ءبىلسىن؟! ءومىردىڭ تۇڭعيىق تىلسىمىندا اشىلمايتىن سىر كوپ قوي. قوش بول, ءومىر بويى ونەر ايدىنىندا قاتار ءجۇزگەن, باۋىرىم! توپىراعىڭ تورقا بولسىن. كورمەگەن جاقسىلىعىڭدى ارتىڭداعى ۇل-قىزدارىڭ كورسىن دەپ ايتقاننان باسقا كوڭىلگە مەدەت قىلار نە ءسوز بار؟!
ليديا كادەن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى.
* * *
قاتارلاسىم, قارا نارىم, شوككەنىڭ بە؟!
...قازاق ونەرىنىڭ قابىرعاسى تاعى سوگىلدى. الامان بايگە مەن تاي جارىستا كوپتەن وزعان امبەباپ حاس جۇيرىكتىڭ اياعىنا جەم ءتۇستى, اجال اتتى تۇتقيىلداعى توتەلى ورعا قۇلادى... قۇدايبەرگەن سۇلتانباي ءوتتى ءدۇنيە-جارىقتان... ءاجۋانىڭ ارلانى, «تاماشانىڭ» زارجاعى, تەاتردىڭ تارلانى تىنىشتالدى... مازاسىز جانى جاي تاپتى, ەسەسى كەتكەن ىسقاياق ومىرمەن ەسەپ ايىرىستى, كەڭساي جاقتان قول بۇلعادى, كوزدەن عايىپ بولدى, كوڭىلدەن مەكەن تاپتى. سورى قالىڭ ارالدىڭ ارى جىڭىشكە ارداعى سال شەكپەن جامىلدى. سارى ۋايىم ساعىنىشقا اينالدى, جوقتاردىڭ سانىن كوبەيتتى...
ساحنا اتتى ءساندى مەكەندە سەرىكتەس بولعان سەرىم ەدىڭ, ءوز جولىمىزدى, ىزگى ءىزىمىزدى سالعان, ۇزەڭگى قاعىستىرعان قاتارلاسىم, قارا نارىم, شوككەنىڭ بە؟! قاراساڭ كوز توياتىن, قۇشاقتاساڭ قۇشاعىڭ تولاتىن, ازىلدەسسەڭ قۇمارىڭ قاناتىن, سويلەسە قالساڭ شەرىڭ تارقايتىن شەرمەندەم.., شىرقاۋ بيىككە كەتتىڭ بە, الدە تىلسىم تەرەڭگە باتتىڭ با؟! الدە, بۇل ءومىردەن قۇمارىڭ قاندى ما؟! قىمباتىڭدى باعالاي الدىق پا, قادىرىڭدى بىلدىك پە؟.. قالاي بولعاندا دا كەش, بىزدەردى, تىرىلەردى!.. بەيمالىمگە كەتتىڭ, بەيوپادان ءوتتىڭ!
قوش, باۋىرىم! جانىڭ ءجانناتتا, يمانىڭ جولداس بولسىن... باقۇل بول...
تۇڭعىشباي ءال-تارازي, «ناعاشىڭ».
* * *
قابىرعامىز قايىسىپ وتىر
سيرەك كەزدەسسەك تە قۇدايبەرگەن ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى ۇمىتپاي جۇرەتىن دوستار ەدىك. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ شىعارماشىلىعىمىزعا دا ءدان ريزا بولاتىنبىز. ءيا, سەن ساتيرا سالاسىنداعى, ونى ورىندايتىنداردىڭ قاتارىنداعى سيرەك تالانتتاردىڭ ءبىرى بولدىڭ.
«تاماشاداعى» تاماشا كۇلدىرگى بەينەلەرىڭ ءالى كوز الدىمىزدا. بۇرىن وتكەن سەركە قوجامقۇلوۆ, سەيفوللا تەلعاراەۆ, اتايبەك جولىمبەتوۆ, قاپان قارمىسوۆتىڭ وزدەرىن دە, ءسوزدەرىن دە جالعاستىرعان تالانتتى اكتەر ءوزىڭ ەدىڭ. ەندى, مىنە, ىرگەتاسىن بىرگە قالاسقان «تاماشانىڭ» تارلاندارى توقسىننىڭ, ءۋايىستىڭ, ۇلىقپاننىڭ, جاراسحاننىڭ ءىزىن الا كەلمەس ساپارعا سەن دە اتتاندىڭ. قابىرعامىز قايىسىپ وتىر. جاتقان جەرىڭ جايلى, توپىراعىڭ تورقا بولسىن. ونەردەگى سالعان ءىزىڭ دە, جاقسى اتىڭ دا وشپەيدى دەگەن سەنىمدەمىز.
سەيىت كەنجەاحمەتوۆ.
* * *
ءىرى تۇلعا ەدى
اكەمتەاتردا اتى اڭىزعا اينالعان نەبىر ساڭلاقتار بولدى. ءالى دە ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ءوز باسىم قۇدايبەرگەن اعانى سونداي ساڭلاقتاردىڭ قاتارىنا قوسامىن. ول شىن مانىندە ءىرى تۇلعا, بيىك ازامات, شەبەر اكتەر ەدى.
وسىنداي اياۋلى تۇلعامەن ءبىز تەاتر ساحناسىندا دا, «تاماشانىڭ» ساحناسىندا دا قاتار وينادىق. اعا-ىنىدەي ءبىر-بىرىمىزبەن سىيلاستىقتا بولدىق. ول مەنى باۋىرىم دەپ وزىنە جاقىن تارتاتىن. اقىل-كەڭەسىن, ونەر جايلى ويلارىن دا ءبىز سياقتى ارىپتەس ىنىلەرىنە ءجيى ايتىپ وتىراتىن.
ويتەتىن دە ءجونى بار ەدى. ويتكەنى, قۇدايبەرگەن ءوز ونەرى ارقىلى قازاق ساتيراسىنا, ازىلگە ءار كىرگىزدى. ساتيرانىڭ شىن مانىندە قانداي بولۋى كەرەك ەكەنىن ساحنا ارقىلى ەلگە, ءبىز سياقتى ارىپتەس ىنىلەرىنە ۇيرەتتى. «تاماشانى» ەلگە تانىتتى. ونى كورنەكتى ساتيرا تەاترىنىڭ دارەجەسىنە كوتەرۋگە اتسالىستى. ءسويتىپ, ءوزى دە «تاماشا» ارقىلى حالىققا تانىلدى. ءبىز كەيىنگى ارىپتەس ىنىلەرى قۇدايبەرگەن اعا جەتكىزگەن تەاتردىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن ءتۇسىرىپ الماي, جەتىمسىرەتپەي, ارمەن قاراي ونى گۇلدەندىرۋدى ءوزىمىزدىڭ ءبىر مىندەتىمىز دەپ سانايمىز.
قازىر ويلاپ وتىرسام, قۇدايبەرگەن اعا شىن مانىندە باقىتتى ادام ەكەن. نەگە دەسەڭىز, ەلگە, جۇرتقا تانىلعان تالانتتى اكتەر قاشاندا ءار ىسىمەن ارىپتەستەرىنە ۇلگى بولا ءبىلدى. وتباسىنىڭ دا قىزىعىن كوردى. ۇلىن ۇيلەندىرىپ, قىز ۇزاتتى. نەمەرە ءسۇيدى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءوزىنىڭ سۇيىكتى تەاترىندا قىزمەت ىستەدى. ەڭبەگى ەلەنبەي قالعان جوق. اتاق-داڭققا بولەندى, ماراپاتقا يە بولدى. حالىق قالاۋلىسى دا اتاندى.
دەگەنمەن, ونىڭ تىندىرعانىنان تىندىرماعان ءىسى مول ەدى. بىراق اللانىڭ ىسىنە نە شارا. ءبىزدىڭ قولدان كەلەتىنى قۇدايبەرگەن اعامىزدىڭ اتىن ءجيى ەسكە الىپ ءجۇرۋ. باقۇل بول, اعا! اللا جار بولسىن.
اسىلبەك بورانباي, م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ اكتەرى.