قازىرگى قازاقستان: تاريح جانە مەتودولوگيا
اقيقاتتى ايتۋ – مەتودولوگيادان. «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامادان» بەرگى ۋاقىتتىڭ بەدەرىندە رەسەيگە بوداندىقتى مويىنداۋمەن جات جۇرتقا تەلمىرگەن قازاق حالقىنىڭ ساناسى مەن جان-دۇنيەسىن مازالاعان تۇيتكىلدى ويى ۇلتتىق ءھام مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك ەدى. ازاتتىق جولىندا قاندى مايدان جورىقتار مەن قۇرباندىقتار از بولعان جوق. ول ءتىپتى «ادامزاتتىڭ جارقىن بولاشاعى – كوممۋنيزم» قۇرۋ تۇسىندا دا جالعاسا بەردى. 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا جۇلدىزدى ءسات تۋدى. سودان بەرى ءبىر ۇرپاق ءوسىپ-ونگەن مەرزىم وتە شىعىپتى. قاريا تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات بولعانىمەن ەلىم, جەرىم دەپ ەت جۇرەگى ەلجىرەگەن ءاربىر قازاق بالاسىن تەبىرەنتكەن ءۇمىت پەن كۇدىككە تولى جىلدار ارتتا قالدى. بارىمىز بەن جوعىمىزدى عىلىمي زەردەلەۋدىڭ, ءاسىرەسە, ازاتتىق تاريحى مەن تاعىلىمىن تەرەڭنەن تولعاۋدىڭ مەتودولوگيالىق ۇستانىمدارىن دايەكتەيتىن ۋاقىت كەلدى.
ازاتتىق تاريحىنىڭ مەتودولوگياسىن, باستى-باستى ۇستانىمدارىن قالىپتاستىرۋدا ەلباسىمىز ن.ءا. نازارباەۆتىڭ ۇلەسى زور. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز دايەكتەگەن: «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات», «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن», ەۋرازيالىق وداق, ازيا كەڭەسى, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ, استانانى كوشىرۋ, الەمدىك دىندەر سەزىن شاقىرۋ يدەيالارى تاۋەلسىزدىك قۇرىلىسىنا دا, وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ ىزدەنىستەرىنە دە سونى سەرپىن بەرگەنىن ەشكىم بەكەرلەي المايدى. «تاريح تولقىنىندا», «سىندارلى ون جىل», «قازاقستان جولى» كىتاپتارى – زاماناۋي ۇدەرىستىڭ زاڭدىلىقتارى مەن قيىنشىلىقتارىنا جاڭا مەتودولوگيامەن بويلاۋدىڭ تاماشا ۇلگىسى. پرەزيدەنتتىڭ عىلىمي-پراكتيكالىق ىزدەنىسى مەن باستاماشىلىعىنا اقيقاتتى, تەك قانا اقيقاتتى ايتۋعا قۇشتارلىق ءتان. دەمەك, 1991 جىلعى 16 جەلتوقساننان بەرگى وتان تاريحىن زەرتتەۋدەگى مەتودولوگيالىق ۇستانىمنىڭ باستى كوزدەگەنى ازاتتىعىمىزدىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن, ورنىعۋى مەن ەرەكشەلىكتەرىن, ىلگەرىلەۋى مەن قايشىلىقتارىن قوسىپ-الۋسىز شىنايى انىقتاۋ بولسا كەرەك. بۇل ورايدا قازاقستان ساليقالى عىلىمي وي-ساناعا ارقاۋ بولارلىقتاي جولدى ءجۇرىپ ءوتتى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى الەم تانىدى, قازاقستان مەملەكەتتىلىگى قالىپتاستى, كەڭەستىك ەكونوميكا مەن يدەولوگيا ىدىراپ, ءومىردىڭ بار سالاسىندا نارىقتىق قاتىناستار, يدەولوگيالىق ءارالۋاندىق ورنىقتى. جاڭا استانا بوي تۇزەدى, قازاقتار مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتقا اينالدى, ادىلەتسىزدىككە, زورلىققا ۇشىراعان مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتار مەن تۇلعالار قايتا ءتىرىلدى. از جۇمىس اتقارىلعان جوق.
شىنايى ازاتتىق – الداعى ارمان كۇن. بىراق ءبىز وتپەلى كەزەڭدى باستان كەشۋدەمىز. ونىڭ ءمانىسى تاپتىق كۇرەستى بارىنەن جوعارى قويعان ماركسشىلەر ايتقانداي «كىمدى كىم جەڭەدى» ەمەس, ءتىپتى امەريكاداعى, ەۋروپاداعى, ازياداعى تابىستى مەملەكەت مودەلىنە ۇقساۋ دا ەمەس. ماسەلە – كەشەگى وتارلانعان, كەڭەستىك توتاليتارلىق زورلىق پەن مودەرنيزاتسيانى باسىنان وتكىزگەن قازاقستان سىرتقى فاكتوردىڭ اسەرىمەن جابىسقان دەرتىنەن ايىعىپ, وزىندىك دامۋ جولىن قاشان تاباتىنىندا. مەملەكەتتىك بيلىگى مەن زاڭى تۇراقتى, بايلىعى كەدەيشىلىكتى جەڭگەن, بىرلىگى مەن تۇتاستىعى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ۇدەسىنە ساي, دەموكراتياسى ءوز قولىنداعى ەلگە اينالۋمەن وتپەلى كەزەڭ اياقتالادى. تاپ بۇگىن – قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ, تۇرمىستىق تەحنيكانىڭ, ءتىپتى ازىق-ت ۇلىكتىڭ جارتىسىنان كوبى سىرتتان كەلىپ جاتقاندا, بيىك تەحنولوگيالارعا زارۋلىگىمىز باسقالاردىڭ ەسەبىنەن وتەلىپ وتىرعاندا, ءبىلىم مەن عىلىمدى قارجىلاندىرۋ الەمدىك كورسەتكىشتەردەن كوش كەيىن قالعاندا, ۇلتتىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتى بوتەن ەلدىڭ ءتىلى جاۋلاپ العاندا, كەدەيلەر مەن بايلاردىڭ اراسىنداعى ورتاشا الشاقتىق ۇلعايماسا, ازايماعان كەزدە – وتپەلى كەزەڭدى ارتتا قالدىردىق, ياعني حاق ازاتتىققا جەتتىك دەي المايمىز.
الەمدىك جانە وتاندىق تاجىريبەنى زەردەلەسەك, ءمانى مەن كوزدەگەن ماقساتىنا جەتكەن-جەتپەگەنىنە قاراي ازاتتىق ءداۋىرىنىڭ الدەنەشە كەزەڭنەن تۇراتىنىن بايقايمىز. ءبىرى – نومينالدى ازاتتىق, ەكىنشىسى – سىندارلى ازاتتىق, ءۇشىنشىسى – شىنايى ازاتتىق. نومينالدى ازات ەل باسقا ءبىر نەمەسە بىرنەشە مەملەكەتتىڭ ىقپالىنان شىعا المايتىن كىرىپتار كۇيدە قالا بەرەدى. ادەتتە مۇنداي ەلدىڭ سىرتقا قارىز-بەرەشەگى باسىنان اسىپ جاتادى. سىندارلى ازاتتىققا جەتكەن ەلگە كەشەگى رۋحاني, تىلدىك, ەكونوميكالىق, مەنتاليتەتتىك سياقتى بوداندىق مۇراسىنان تولىق قول ۇزبەسە دە وزىندىك دامۋ جولىن تابۋعا تالپىنىس, كەيبىر ىرگەلى سالالاردا ونى تابا العاندىق ءتان. شىنايى ازات ەل ىشكى-سىرتقى ساياساتىن الەمدىك وركەنيەت تالابىنا, ۇلتتىق ءمۇددەگە ساي جۇرگىزەتىن بيىكتىكتەن كورىنەدى.
ءبىز ازىرگە دامىعان, شىنايى ازات ەلدەر قاتارىنا قوسىلماساق تا وزات تا ومىرشەڭ قۇندىلىقتاردى يگەرۋگە بەيىمدەلە دامۋ باعىتىن تاڭداۋ نەگىزىندە انىقتالعان سىندارلى قازاقستاندىق جول باسىندا كەلەمىز. نومينالدى ازاتتىقپەن قوشتاسۋدى باستاعان كۇنىمىز, شارتتى تۇردە ايتار بولساق, ساياسي تۇرعىدان – 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى, ەكونوميكالىق تۇرعىدان – 1993 جىلدىڭ 15 قاراشاسى, ستراتەگيالىق تۇرعىدان – 1997 جىلدىڭ 1 قازانى. الەمنىڭ ساياسي كارتاسىندا دەربەس مەملەكەتىنىڭ پايدا بولۋىمەن قازاق ەلى ءوركەنيەتتىڭ ۇلى كوشىنەن لايىقتى ورنىن تابۋعا كىرىستى, ال ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ دۇنيەگە كەلۋى جانە اينالىمعا ەنۋى نومينالدى ەكونوميكادان ۇلتتىق ەكونوميكاعا كوشۋدىڭ شەشۋشى قادامى بولدى, «قازاقستان-2030» باعدارلاماسى ازات ەلدىڭ جاسامپاز ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن پاش ەتتى. ودان بەرىدە سىندارلى ازاتتىقتىڭ قايشىلىعىن, قيىنشىلىعىن تانىپ بىلدىك, جەمىسىن دە كورە باستادىق. قازاقستاندىق جول سالتاناتىنا, ياعني شىنايى ازاتتىق جەڭىسىنە 2030 جىل مۇعدارىندا كۋا بولاتىن شىعارمىز. قالاي بولعاندا دا, تاۋەلسىزدىك تاريحىن داۋىرلەۋ, ءار ءداۋىردىڭ ءماندى بەلگىلەرى مەن ەرەكشەلىكتەرىن تياناقتاۋ ەشقاشان مەتودولوگيالىق وزەكتىلىگىن جويماق ەمەس.
ادام – مەتودولوگيا مايەگى. ازاتتىق تاريحىن زەرتتەۋ مەتودولوگياسىنا قويىلاتىن بيىك تالاپتىڭ ماڭدايالدىسى – تاۋەلسىز ەلىمىزگە ءتان ەرەكشەلىكتەردى ارتتا قالعان داۋىرلەرمەن, بۇگىنگى ەلىشىلىك, حالىقارالىق احۋالمەن ساباقتاستىقتا, سايكەستىكتە, ايىرىمدا دالمە-ءدال تاني الۋى. ءبىزدىڭ قازىرگى تاريحىمىزدا گەوساياسي ورنالاسۋىمىزدىڭ, مول قازبا بايلىقتارى ۇستىندە وتىرۋىمىزدىڭ, كوپۇلتتى, كوپدىندى حالىق قۇرامىنىڭ اسەر-ءىزى سايراپ جاتىر. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە شاشىراعان قازاقتاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سىندى بىرەگەي قۇرىلىمنىڭ پايدا بولۋى, يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ قازاقستان قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋى, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ, «ءمادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنىڭ جۇزەگە اسۋى ازاتتىق تاريحىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ايشىقتاۋدا. ال وسى ەرەكشەلىكتەردىڭ وزەگىندە ازاتتىقتى قاستەرلەگەن, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ۇيلەسىمدى ساقتاي العان, اباي وسيەتتەگەن بارشا ادامزاتتى سۇيۋگە ىقىلاستى قازاق فاكتورى تۇر. ايتپەسە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە مۇمكىندىگى قازاقستاننان الدەقايدا جوعارى ۋكراينا نەگە قارىشتاپ الدا جۇرمەيدى, قازبا بايلىعى مەن جەر اۋماعى شاعىن بالتىق رەسپۋبليكالارى نەگە تۇرالاپ قالمايدى؟ بۇگىنگى مەتودولوگيا وتان تاريحىنا ءتان ەرەكشەلىكتەردى تۋىنداتقان ادام فاكتورىن, ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت فاكتورىن ساندىق-ساپالىق, سالىستىرۋ-شەندەستىرۋ نىسانىنا اينالدىرعاندا تاريح عىلىمىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن ارتتىرارى ءارى سىندارلى ازاتتىقتىڭ بولاشاعىنا قىزمەت ەتەرى ءسوزسىز.
ازاتتىق تاريحىندا ادام فاكتورى ىلگەرىلەۋدىڭ قانشالىقتى سەبەپكەرى بولسا, ىركىلىستىڭ دە سونشالىقتى تەجەۋىشىنە اينالىپ وتىر. ماسەلەنىڭ ۇلكەنى دەموكراتيانىڭ از-كوپتىگىندە, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ءبىر بولىگىندە الەۋمەتتىك-كاسىبي بىلىكتىلىكتىڭ تومەندىگىندە, جەكەلەگەن سالالاردا مامانداردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىندە ەمەس. تاۋەلسىزدىك بولاشاعى مەن تاعدىرىنا ادامنىڭ اشكوزدىگى, جەمقورلىق پەن پاراقورلىق قاتەر توندىرۋدە. بۇل كەسەلدىڭ ورتاسى, تاراتۋشىسى, ازاتتىق جاۋىنا اينالدىرۋشىسى – ماتەريالدىق-قارجىلىق جانە كادرلىق شەشىم قابىلداۋعا وكىلەتتىگى بار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, ۇلكەندى-كىشىلى ۇجىم باسشىلارى مەن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندەگىلەر. وسى توپتار پاراقورلىق پەن جەمقورلىقتان تىيىلسا, بيزنەسمەندەر مەن كاسىپكەرلەر, دارىگەرلەر مەن ۇستازدار, عالىمدار مەن مادەنيەت ماماندارى – ءبارى زاڭنىڭ اياسىنان شىعاتىن قادامعا بارماس ەدى. قازىرگى قازاقستاندا ەكونوميكالىق قىلمىسقا قارسى كۇرەستىڭ ءتاپ-ءتاۋىر تاجىريبەسى جيناقتالعانىمەن, جەمقورلىق پەن پاراقورلىقتىڭ تاريحىنا مەتودولوگيالىق نەگىز قالاۋ تاريحشى عالىمداردىڭ ازىرگە قولعا الماعان مىندەتى ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك.
سىندارلى ازاتتىعىمىزدىڭ بەيىمدەلە ىرعاقتى نىعايۋ جولىنداعى باستى ولجامىز – ادامداردىڭ ساناسى مەن ءومىر سالتىنداعى ەلەس قۋدان ارىلعانىمىز. ادام فاكتورىنىڭ بار ءمانى وسىندا. كيىمىن, سىرتىن جاڭارتقان ادامدى ەمەس, ساناسىن جاڭارتقان ادامدى جاڭا ادامعا جاتقىزامىز. ماسەلەنى وزەكتى مەتودولوگيالىق ۇستانىم قاتارىنا شىعارۋىمىزدىڭ سەبەبى بار. پاتشالىق وتارلاۋ تۇسىندا دا, كەڭەستىك جىلداردا دا قازاق حالقى ەرتەڭگى كۇننەن ءۇمىتىن ۇزبەدى, ماسكەۋدىڭ ساياساتى مەن ناسيحاتىنان تارىداي بولسا دا جاقسىلىق كورگىسى كەلدى. اسىرەسە, سوتسياليستىك يدەياعا كوپ ءۇمىت ارتتى. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ك. ماركس: «ەۋروپانى ەلەس كەزىپ ءجۇر. ول – كوممۋنيزم ەلەسى», دەگەن ەدى. كوممۋنيزم ەلەسىن كەڭەس ادامدارى جالىقپاستان قۋدى. ءتىپتى ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن ونىڭ ۋتوپيالىق بولمىسىن اشكەرەلەي المادى. ادام جاقسىعا تەز ءۇيرەنەدى. ادامزاتتىڭ جارقىن بولاشاعى – كوممۋنيزم قۇرۋشىلارمىز دەگەن حرۋششەۆتىك, برەجنەۆتىك ءسوزى ءتاتتى, ءدىنى قاتتى يدەولوگياعا ەلتىگەن, 1970-1980 جىلدار ارالىعىندا مۇنايدان تۇسكەن مول قاراجاتقا سۇيەنۋمەن بولار-بولماس قورلانعان كەڭەس حالقى ىلگەرىدەگى اشتىقتى, تاپشىلىقتى ۇمىتىپ, ۇكىمەت پەن پارتيا ولتىرمەيدى دەگەنگە ساياتىن دۇنيەتانىمدى مالداندى. ازدى-كوپتى سىنى بار گورباچەۆتىك «قايتا قۇرۋ» يدەولوگياسى دا ونى بەكەرلەگەن جوق. وسى ەكپىنمەن 1993 جىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى كونستيتۋتسياسى دا سوتسياليستىك پوپۋليزمگە تولى ەدى.
تاۋەلسىزدىك ەلەس قۋمەن ورنىقپايتىنىن, شىندىقتىڭ كوزىنە تۋرا قاراماي, ازاتتىقتىڭ جاسامپاز بولمىسى اشىلمايتىنىن 1995 جىلعى ەكىنشى كونستيتۋتسيا پاش ەتتى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسى, پارلامەنتاريزم مەن كوپپارتيالىق جۇيە وسىدان كەيىن ورنىقتى, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جول اشىلدى, نارىقتىق قاتىناس جانداندى, الەۋمەتتىك-ءمادەني ساياسات حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنە باستادى. تۇپتەپ كەلگەندە, 1995 جىلدان بەرگى قازاقستاننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە ارقاۋ بولعان قۇجات – ەكىنشى كونستيتۋتسيا. بىراق جاڭانىڭ ورنىعىپ كەتۋى ءۇشىن ۋاقىت كەرەك ەكەن. قازاقستاندىقتاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن ءومىر سالتىنداعى ەلەس قۋشىلىق عاسىرلار مەجەسىندەگى ەكونوميكانىڭ يننوۆاتسيالىق ىلگەرىلەۋىمەن قايتا جاندانعانىن كوزىمىز كوردى. «جاڭا قازاقتار» بايلىعىن قايدا شاشارىن بىلمەي, كەرەكتى-كەرەكسىز ءزاۋلىم-ءزاۋلىم ءۇي سالىپ, قوس-قوستان قىمبات كولىك السا, تۇشىمدى جۇمىسقا قولى جەتكەندەر بانكتەن العان نەسيەگە بيزنەسىن اشۋدىڭ ورنىنا استا-توك توي جاساۋمەن اۋەستەندى. ەلەس قۋدىڭ نارىققا سەرىك ەمەستىگىن 2007 جىلى باستالعان قارجى داعدارىسى تاعى قۋاتتادى. باسقاشا ايتساق, قوعامدىق ساناداعى, ساياسي يدەولوگياداعى, ءومىر سالتىنداعى وزگەرىستەر تابيعاتىن, ولاردىڭ ازاتتىق ديالەكتيكاسى مەن قيسىنىنا تاريحي ۇندەستىگىن اشاتىن زەرتتەۋ مەتودولوگياسىنا سۇرانىس تا, قويىلار تالاپ تا جوعارى.
بيلىك جانە تۇلعا. ورتالىقتىڭ وكتەمدىگىنەن ەندى عانا قۇتىلعان قازاقستانعا – وتپەلى كەزەڭدەگى جاس مەملەكەتكە قوعامدىق-ساياسي, ەكونوميكالىق-مادەني بيىك بەلەستەرگە شىعۋى ءۇشىن حالىق مۇددەسىن قورعايتىن زاڭنامالارعا قوسا تەگەۋرىندى بيلىك ۆەرتيكالى كەرەك. باسقاشا ايتقاندا, مەتودولوگيالىق باسىمدىقتى ادام فاكتورىمەن بايلانىستىرعاندا ونىڭ جابىق, كوزگە كورىنە بەرمەيتىن («ادام الاسى ىشىندە») قاسيەتى بار ەكەندىگىن ەسكەرىپ, نىسانالى-ماقساتتى ارەكەتىن ۇيىمداستىراتىن مەملەكەت, بيلىك, قۇقىق جۇيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرەتىن ۋاقىت كەلدى. ازىرگە تاريحشى-عالىمدار تاۋەلسىز مەملەكەت, بيلىك, قۇقىق تاريحىنىڭ مەتودولوگياسىن زەردەلەۋدە كوپ ءىس تىندىرا قويعان جوق. بۇل مىندەتكە ارتىلار جاۋاپكەرشىلىك زور ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەدى. ءبىزدى مۇنداي پايىمعا جەتەكتەگەن سەبەپتەر: بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك جاريالانعان ساتتە قوعامدىق سانا, ءتىپتى وتاندىق تاريح عىلىمى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ, دەموكراتيانىڭ, يدەولوگيالىق ليبەراليزمنىڭ, الەمدىك ساياساتتىڭ, قوعامدىق توپتار مەن الەۋمەتتىك قوزعالىستاردىڭ شىن ماعىناسىنداعى قىر-سىرىنان حابارسىز ەدى; ەكىنشىدەن, ۋاقىت العا تارتقان مىندەتتەردى اۋىر داعدارىس ۇستىندە شەشۋگە تۋرا كەلدى; ۇشىنشىدەن, ارقاشان دۇرىس شەشىم تابىلا بەرمەدى. تاجىريبەنىڭ جوقتىعى, بىلىكتى مامانداردىڭ تاپشىلىعى, تەحنولوگيالىق مەشەلدىك قاتەلەسۋگە, جاڭساق باسۋعا ۇرىندىرىپ جاتتى. ماسەلەن, پرەزيدەنتتىك قىزمەت 1990 جىلى ەنگىزىلگەنمەن پرەزيدەنتتىك بيلىك ينستيتۋتىنىڭ ورنىعۋى 1995 جىلى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ نەگىزىندە مۇمكىن بولعانى وسىعان ايعاق-دالەل. قازاقستان ەليتاسى, ەڭ باستىسى – ەل تاعدىرىنا جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العان تۇڭعىش پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ مەملەكەتتىلىكتى, بيلىك ۆەرتيكالىن قالىپتاستىرۋدا ءتول ءتاجىريبەمىزگە سۇيەنۋ ازدىق ەتەتىنىن بىلگەندىكتەن باتىس پەن شىعىستىڭ ۇلگىلەرىن شىعارماشىلىقپەن پايدالانۋعا باسىمدىق بەرگەنى راس. سوندىقتان دا بولار, قازىرگى قازاقستاننىڭ بيلىك جۇيەسى, دەموكراتياسىنا ءتان ەرەكشەلىكتەر, ۇلت پەن ۇلتشىلدىعى, ورتالىقتانعان باسقارۋ مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ اراقاتىناسى, مەملەكەتتىڭ ءرولى, ەكونوميكانىڭ قانشالىقتى كاپيتاليستىك ەكەنى قوعامدىق سانا مويىنداعان ءارى تۇسىنىكتى دايەكتەلگەن مەتودولوگيالىق تالداۋ بيىگىنە شىقتى دەي المايمىز.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بوتەننىڭ ۋىسىنان ەندى بوساعان مەملەكەتتىڭ نومينالدى ازاتتىقتان سىندارلى ازاتتىق بيىگىنە كوتەرىلگەنشە تابيعي-ىرعاقتى دامۋ جولىنا تۇسكەن-تۇسپەگەنىن, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ-بولماۋىن, بارشا تاعدىرىن جەكە تۇلعالار, ءبىرىنشى كەزەكتە تۇڭعىش ەلباسى, ونىڭ ساياسي كەمەلدىگى, ينتەللەكتۋالدىق كورەگەندىگى, نىسانالى-ماقساتتى قىزمەتىنىڭ نەگىزدىلىگى انىقتايدى. كۇنى وتكەن قوعامدىق قاتىناستار ىعىستىرىلماعان, جاڭاسى تولىق باسىمدىققا جەتپەگەن وتپەلى كەزەڭدە, اسىرەسە, دەموكراتيا مەن ساياسي مادەنيەت قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن فاكتورعا اينالماعان ەلدە ۇلتتىق تۇلعا مەن ليدەردىڭ ءاربىر شەشىمى, ءاربىر قادامى تاعدىرانىقتاعىش, تاعدىرشەشتى ءمان-ماعىناعا يە. سوندىقتان قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ تۋىن, نىعايۋىن, كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارمەن قامتاماسىز ەتىلۋ ەۆوليۋتسياسىن, ءبۇكىلحالىقتىق قولداۋعا يە بولۋ ديالەكتيكاسىن مەتودولوگيالىق تۇجىرىممەن دارالاۋدىڭ ورنى ەرەكشە. كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى وسى ماسەلەنى شەشكەندە پرەزيدەنتتىڭ تاريحي ءرولى عانا اشىلمايدى, كومانداسى مەن وپپوزيتسيانىڭ, باستامالارى مەن سىنشىلارىنىڭ كوزدەگەنى, ءىس-ارەكەتىنىڭ ناتيجەسى ءوز باعاسىن الادى.
كوشباسشىلار مەن حالىقتىڭ قازىرگى وتان تاريحىنداعى ىقپالداستىعىن مەتودولوگيالىق پايىمداعاندا تاعى ءبىر ماسەلە قاپەردە تۇرعانى دۇرىس. ول – تاريحي ۇدەرىستە كوشباسشىلار فاكتورىنىڭ اسەرى جاريا ءارى ۇزاق مەرزىمدى, ال حالىق فاكتورى كوزگە تۇسە بەرمەيتىنىن, كەيدە ءتىپتى ءبىر ساتتىك ەكەنىن دايەكتەۋ. ايعاق-دالەل كەلتىرەر بولساق, ءتاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا نازارباەۆ فاكتورى ۇزاق ساقتالاتىنىن, كەلەسى ەلباسى بيلىككە كەلگەننەن كەيىن دە «جۇمىس» ىستەي بەرەتىنىن العا تارتا الامىز. ال حالىقتىڭ بيلەۋشىگە ىقپالى كۇندە كورىنە بەرمەيدى, ونىڭ جوعارى جاققا جازعان حاتتارى, ءوتىنىش-سۇراعى, ءتىپتى جانايقايى جاۋاپسىز قالاتىنى بار. ول – ول ما, بۇكىلحالىقتىق پرەزيدەنت سايلاۋى ءارىسى – بىرنەشە ايدىڭ, بەرىسى – ءبىر كۇننىڭ ەنشىسىندەگى تاڭداۋ عوي.
ءتۇيىپ ايتساق, تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنان جازىلعان ەڭبەكتەردە ميلليونداعان توننا كومىر, تەمىر, مۇناي, ميللياردتاعان پۇت استىق وندىرگەنىمىز, ءجۇزدەگەن مىڭ مامان دايارلاعانىمىز, اقباس الاتاۋ مەن ەرتەگىدەي بۋرابايدى جالعاعان جول سالعانىمىز اۋىزعا الىنباي تۇرىپ, وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ قاجەت ءارى مۇمكىن ەكەنىن دايەكتەگەن تۇلعالىق-ينتەللەكتۋالدىق فاكتور مەن حالىق ەڭبەگىنىڭ, مۇددەسىنىڭ ءۇيلەسىمىن نەمەسە قايشىلىعىن بيىك مەتودولوگيالىق مادەنيەتپەن پايىمداۋدىڭ پارقى دا, نارقى دا جوعارى. بۇعان ارقاۋ بولارلىق تاجىريبە – مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيادان «جول كارتاسىنا» دەيىن – بىزدە بارشىلىق. سوندا الدەكىمدى اسىرا دارىپتەۋگە نەمەسە ادال ەڭبەكتى ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا سوقتىراتىن, ازاتتىق تاريحىن كوشباسشىلار تاريحىنا اينالدىراتىن سىڭارجاق تاريحي كوزقاراسقا جول بەرىلمەيدى.
مەتودولوگيا جانە ۇلتتىق مۇددە. كوشباسشىلار مەن حالىققا قاتىستى مەتودولوگيالىق ۇستانىم قازىرگى وتان تاريحىنداعى ۇلت فاكتورىن ءدوپ باسىپ تانۋعا سەپتەسەدى.
دەموكراتياسى مەن نارىقتىق ەكونوميكاسى ۋاقىت سىنىنان وتكەن اقش, انگليا, فرانتسيا, گەرمانيا ءتارىزدى دامىعان ەلدەردە ۇلت ماسەلەسى اۋىق-اۋىق كوتەرىلىپ جاتاتىنىن ەسكەرسەك, وتپەلى كەزەڭدەگى كوپۇلتتى قازاقستان ءۇشىن ونىڭ تاعدىرانىقتاعىش ءمانى بار. تاپ وسى ماسەلەدە ازاتتىق تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ مەتودولوگيالىق ۇستانىمى اقيقاتتان قىلاۋداي اۋىتقىماعانى ابزال. ۇلتتان ۇلتتىڭ ارتىقشىلىعى دا, كەمشىلىگى دە جوق, ايىرماشىلىعى عانا بار. ال ايىرماشىلىقتان قايشىلىق كورگىسى كەلەتىن, قازىرگى قيىنشىلىقتىڭ باستاۋ-بۇلاعىن ىزدەيتىن تاريحشىلار – ىقىلاس-نيەتى بۇزىق جاندار. بۇعان سىلتاۋ كوپ. ستاليندىك-گولوششەكيندىك اشتىقتى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى, حرۋششەۆتىك-برەجنەۆتىك جەر ءبولىستى, گورباچەۆتىك-كولبيندىك جەلتوقسان زورلىعىن قىزدىرمانىڭ قىزىل تىلىمەن قوزدىرىپ, بىتپەس داۋعا اينالدىرۋعا بولادى. دۇرىسى – سول قياناتتىڭ ءبارى ات توبەلىندەي شوۆينيست بيلەۋشىلەردىڭ, جالعان يدەيا قۋعانداردىڭ تاپتىق شەكتەۋلىگىنەن, اشكوزدىگىنەن, مەنمەندىگىنەن تۋىنداعانىن, تۇتاس ۇلتتىڭ كىناسى جوقتىعىن ءتۇسىندىرۋ, تاۋەلسىزدىكتەن ايرىلعان ەل كىرىپتار حالدەن شىعا المايتىنىن ساناعا ءسىڭىرۋ. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, زورلىق-زومبىلىعىمەن ميلليونداردىڭ ءومىرىن قيعان قاسىرەتتى تاريحتى قايتالاۋدىڭ زياننان باسقا بەرەرى جوق. تۇتاس حالىقتى ەركىندىگىنەن ايىرعان حالىق ازات حالىق بولا المايدى. مەملەكەتتىڭ قۋاتى حالىقتار بىرلىگىندە. قازاقتار قازاقستاندا بايىرعى ۇلت, ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگى ءارى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە قانداي دا قۇقىقتىق باسىمدىققا يە بولماسا دا, تاريحي ميسسيانى – ەلدەگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعانىن, مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار ءتىلى بارشا قازاقستاندىقتاردى ۇيىستىرۋشى ءتىل بولۋى كەرەكتىگىن ازاتتىق تاريحىن زەرتتەۋ مەتودولوگياسىنا اينالدىرا الساق, اقيقاتتىڭ اق جولىنان اۋىتقىمايمىز. وسىنىڭ ءوزى قوعامدا ءجۇرىپ جاتقان ءتۇرلى (مەملەكەتتىك ءتىل, كوشى-قون, جەكەشەلەندىرۋ, توڭىرەگىندەگى) پىكىرتالاسقا, ناقتى ۇدەرىسكە (ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني, ت.ب.) عالىمنىڭ كوزقاراسىن, تۇعىرناماسىن بىلدىرەدى. وكىنىشتىسى – قازىرگى قازاقستان عىلىمى, اسىرەسە, قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدار ومىرگە, پراكتيكاعا پارمەندى ىقپال ەتە الماي وتىر. ديسسەرتاتسيالار قورعاۋ شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەنمەن, قوعامدىق پىكىردە دە, ماتەريالدىق-تۇرمىستىق جاعداي تۇرعىسىنان دا عالىمنىڭ بەدەلى مەيلىنشە تومەن, ءۋاجىنە قۇلاق قويۋشى قوعام جوق. بۇگىنگى ۇدەرىس تاعدىرى, ايتا بەرسەك, عىلىمنىڭ دا تاعدىرى بيلىك پەن ساياساتكەرلەردىڭ قۇزىرىندا. ال كۇنى ءۇشىن بيلىكپەن جاقىنداسۋ نەمەسە تاجىكەلەسۋ, ساياساتتىڭ سويىلىن سوعۋ نەمەسە كوزسىز سىنشىسىنا اينالۋ تاريح عىلىمىنا ەشقاشان ابىروي اپەرگەن ەمەس.
ۇشىنشىدەن, قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدار جاڭا ماماندىقتارمەن تولىققانىن, زەرتتەۋ ءپانى مەن وكىلەتتىلىگىنە وزگەرىستەر كەلگەنىن بىلگەن ءجون. تاريحشىلار ءجۇرىپ جاتقان قازىرگى ۇدەرىستەر مەن وزگەرىستەردىڭ بولجامدى ەرتەڭىن قوزعاماي – ول ءۇشىن ساياساتتانۋشىلار, الەۋمەتتانۋشىلار, مادەنيەتتانۋشىلار, ت.ب. بار – ورنىققان ناتيجەلەرىنە عىلىمي-ساراپتامالىق باعا بەرسە دە از ولجا ەمەس.
ۇلت تاريحى جانە الەمدىك ۇدەرىستەر. قازىرگى قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋ مەتودولوگياسىندا مەملەكەت پەن قوعامنىڭ, ءتىپتى جەكەلەگەن ۇجىمدار مەن ادامداردىڭ ءومىرى ءارالۋان ەكەنىن, قىرتىسى قالىڭ فاكتورلار اسەرىمەن قالىپتاساتىنىن ەرەكشە نازاردا ۇستاۋ كەرەك. ايتالىق ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتى ەلدىڭ تابيعي بايلىعىنا, عىلىمى مەن ءبىلىمىنىڭ تىكەلەي وندىرگىش كۇشكە اينالۋ دارەجەسىنە, مەملەكەتتىك باسقارۋ تيىمدىلىگىنە, نەگىزىنەن ىشكى ساياساتتىڭ قارىمىنا قاراي جاقسارادى نەمەسە تومەندەيدى. جانە بۇل ماسەلە قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي قاتىستى كورسەتكىش ورنىنا جۇرەدى. ال ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قامال-قورعانى – قارۋلى كۇشتەر تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىن بەينەلەي المايدى. ول – سىرتقى سەبەپتىڭ پارمەنىمەن قۇرىلعان بىرلەستىك. سويتە تۇرا ازاماتتاردىڭ لايىقتى ءال-اۋقاتى مەن قارۋلى كۇشتەردىڭ ساقاداي ساي تۇرۋى اراسىندا اجىراعىسىز بايلانىس جاتىر.
دەمەك, بۇگىنگى مەتودولوگياعا ازاتتىق تاريحىن كەشەندى, جۇيەلى, ديناميكادا اشۋ عانا جۇكتەلمەيدى, ءاربىر قۇبىلىس پەن ۇدەرىستىڭ پايدا بولۋىنا, ءوزارا ىقپالداستىعى مەن دەربەستىگىنە, ىشكى باسىمدىقتارى مەن تەتىكتەرىنە, تاعىلىمىنا قيسىندى ءارى دەرەكتى جاۋاپ ىزدەۋ ماڭىزدى. ارينە, ءبارىن ەلىشىلىك قاجەتتىلىكپەن, بيلىك شەشىمىمەن, بىرەر ماماننىڭ جازعاندارىمەن اشا سالۋ مۇمكىن ەمەس. ءار قۇبىلىستىڭ نەمەسە ۇدەرىستىڭ ءوز باستاۋ-بۇلاعىن, زاڭدىلىقتارىن, ءتاجىريبەسىن تياناقتاۋمەن قاتار الەمدىك, وڭىرلىك ءتانىكتى (انالوگ) ىزدەۋ مىندەتى الدا تۇر. تاريحتىڭ ءارالۋان تاعىلىم-تاجىريبەسىن اراسىنان قىل وتپەستەي كىرىكتىرۋمەن جالپىادامزاتتىق زاڭدىلىققا قايشى كەلمەيتىن تۇتاس ۇلتتىق تاريح تۇزىلەتىنىن مەتودولوگيالىق-تانىمدىق ەرەجەگە اينالدىرعاندا عانا ازاتتىق اقيقاتىنا وقىرمانداردى يلاندىرا الامىز.
بۇل جەردە تاريح تاجىريبەسى مەن زاماناۋي ماسەلەنىڭ مازمۇنىن, ءتىپتى بارىسى مەن باعىتىن الەمدىك كەزدەيسوق نەمەسە ستيحيالى سەبەپ كۇرت وزگەرتىپ جىبەرە الاتىنىن بەكەرلەۋگە بولمايدى. ماسەلەن, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى اقش-تا باستالعان قارجى داعدارىسى قازاقستاندى از ابىگەرگە تۇسىرگەن جوق. جوسپارلانعان ءبىراز يگىلىكتى ىستەردى دوعارا تۇرۋعا ماجبۇرلەدى. ەندەشە, جاھاندانۋ تۇسىنداعى مەتودولوگيا ۇلتتىق تانىم شەڭبەرىندە قالۋمەن ىرگەلى ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزە بەرمەيدى. جاڭا الەمنىڭ ءوزارا اسەرى مەن بايلانىسى قانشا ارتسا, عىلىمي تانىمنىڭ مەتودولوگياسى دا سونشالىقتى ىقپالداستىقپەن بايۋى كەرەك. مۇنىڭ سىرتىندا قازاقستاننىڭ دا قازىرگى الەمگە ىقپال ەتە باستاعانىن ەقىۇ-عا ءتوراعالىعىنان كورىپ وتىرمىز.
بۇدان تۋىندايتىن كەلەسى مەتودولوگيالىق پايىم: مەيلىنشە كۇردەلىلەنگەن ءارى ىرگەلى ءار سالاسى ءوز زاڭدىلىقتارىمەن ءومىر سۇرەتىن بۇگىنگى قازاقستاننىڭ تاريحىن بوتەننىڭ ىلىمىمەن عانا دايەكتەۋ اقيقاتقا اپارمايدى. ءبىر عانا عۇلامانىڭ, ءتىپتى 3-4 عۇلامانىڭ ءىلىمىن باسشىلىققا الۋدىڭ, ونى دوگماعا اينالدىرۋدىڭ ارتى قوعامدى دا, مەملەكەتتى دە كۇيرەتەتىنىن كسرو-نىڭ, سوتسياليستىك ەلدەردىڭ قۇردىمعا كەتكەن تاعدىرى اشكەرەلەدى. بىزگە ۇزدىك ينتەللەكتۋالدىق ىزدەنىستەر جەتىستىكتەرىن كادەگە جاراتقان جاراسادى. ساياسات تاريحىن زەرتتەگەندە ب.ە.د. ءومىر ءسۇرگەن اريستوتەلدەن حح عاسىر ويشىلدارى حايدەگگەردىڭ, ياسپەرستىڭ, ارەندتىڭ, ءا.بوكەيحاننىڭ, مەملەكەتتىلىك تاريحىنىڭ ماسەلەلەرىن كوتەرگەندە كونفۋتسي, شوقان, فۋكۋياما, حانتينگتون, جان مونە زەرتتەۋلەرىنىڭ, ەكونوميكا تاريحىن تالداعاندا ءحVىىى عاسىر عالىمى ا. سميتتەن تارتىپ حح عاسىر ورتاسىنا قاراي الەمگە ءماشھۇر بولعان كەينس, ودان كەيىنگى م. فريدمان, ە.ف. شۋماحەر, ت.ب. تۇجىرىمدارى مەن يدەيالارىنىڭ, ۇلت قاۋىپسىزدىگى, وتان تاريحى جايلى قازاق ويشىلدارىنىڭ, ەلباسىمىز ن. نازارباەۆتىڭ تولعانىستارىنىڭ تانىمدىق-مەتودولوگيالىق جاڭاشىلدىعى قولدانىم تاپسا, ازاتتىق تاريحىن بيىك ورەمەن تۇزەرىمىز ءسوزسىز. ەسىمدەرى اتالعان-اتالماعان كەمەل وي يەلەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە قايشى كەلەتىن پايىم-تۇجىرىمدارى بار. ەكلەكتيكاعا ۇرىنباستان سولاردىڭ ارا-جىگىن اشىپ, تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ اقيقاتىن تانۋعا سەپتەسەتىن الەۋەتىن پايدالانۋمەن باسەكەگە قابىلەتتىلىك ماسەلەسىن شەشۋگە دە ولجا سالىنادى.
عىلىمعا ينتەگراتسيا مەن ديففەرەنتسياتسيا كەلگەنى بۇرىننان ايان ەدى. ساياسات پەن پراكتيكاعا نانوتەحنولوگيالار ەنە باستاعاندا, ولاردىڭ ءباسى مەيلىنشە جوعارىلادى. مىسالعا الار بولساق, عاسىرلار توعىسىنداعى ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى – بانك-قارجى جۇيەسى تاريحىن نەمەسە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ تاريحىن – تاريح فاكۋلتەتىندە العان بىلىممەن عانا زەردەلەۋ جوعارى ماتەماتيكانىڭ ەسەبىن كوبەيتۋ تابليتساسىنا سۇيەنۋمەن شەشۋگە تالاپتانعانمەن بىردەي. بۇگىنگى تاريحشى زامانىنىڭ عىلىمى مەن ءبىلىمىنىڭ, تەحنيكاسى مەن تەحنولوگيالارىنىڭ جالىنا قولىن ىلىندىرمەي, دىتتەگەن ماقساتىنا جەتپەيدى.
تاريح تارازىسى. قازىرگى قازاقستان تاريحىنىڭ تاجىريبەسى مەن تاعىلىمىن باعالاۋدا جۇگىنەتىن ءولشەم تارازىسى نەدە دەگەن سۇراقتىڭ مەتودولوگيالىق كىلتى توڭىرەگىندە بىرەر ويىمىزدى ايتا كەتەيىك. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, تاريحي ءمان-ماڭىزى بار ءماسەلەنى وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە ەكى ولشەمگە باسىمدىق بەرۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, زەرتتەۋ نىسانى مەن پانىنە اينالعان قۇبىلىس جانە ۇدەرىستىڭ مەملەكەتتىك رەتتەلۋى, ناقتى جۇزەگە اسۋى, قۇقىقتىق رەسىمدەلۋى ەل كونستيتۋتسياسى, ءتيىستى زاڭنامالىق اكتىلەر اياسىندا جۇرگەن-جۇرمەگەنىن نازاردان شىعارماۋ, ەكىنشىدەن, تۇپكى ناتيجەسى الەۋمەتتىك قاۋىم مۇددەسىنە جاۋاپ بەرگەن-بەرمەگەنىن بۇكپەسىز اشۋ.
تاريحي اقيقات قىرلارى سان الۋان. سىندارلى ازاتتىعىمىزدىڭ بىرەۋدى تامساندىرعان تابىسى ءالدەكىمنىڭ تاراپىنان سىنعا ۇشىراپ جاتاتىنى نەمەسە ەلەۋسىز-ەسكەرۋسىز قالاتىنى بار. تۇپتەپ كەلسەك, مەتودولوگيالىق ۇستانىمى كەلىسكەن تاريحي اقيقات قانا ازاتتىعىمىزدىڭ نەگىزگى – قوسالقى, باستى – ەكىنشى رەتتى, كەزەك كۇتتىرمەيتىن – بوگەلە تۇراتىن ستراتەگياسى مەن تاكتيكاسىن, ماقساتى مەن مىندەتىن, باسىمدىعى مەن تەتىكتەرىن, دەرتى مەن شيپاسىن ءدوپ باسۋعا اكەلەدى. عىلىمي تانىمنىڭ قاپىسىز انىقتالعان مەتودولوگيالىق ۇستانىمى ازاتتىق تاريحىن بۇرمالاۋسىز, اسىرەلەۋسىز جازۋعا جول باستايدى. ءتاۋەلسىز قازاقستاننىڭ «اقتاڭداقسىز» اقيقات تاريحىن ءتۇزۋدىڭ ءوزى ساناداعى, قوعامدىق پىكىردەگى, ىشكى-سىرتقى ساياساتتاعى, ەكونوميكا مەن ءمادەنيەتتەگى بارىمىز بەن جوعىمىزدى, ىلگەرىلەۋ مەن ىركىلىستى دايەكتەۋدىڭ كىلتىنە اينالىپ وتىر. ازاتتىق اقيقاتتى ايتقىزعاندا, اقيقات ازاتتىق مۇددەسىن قورعاۋمەن ارلەنگەندە تاريح عىلىمى ءوز ميسسياسىن ورىندايدى.
حانكەلدى ءابجانوۆ, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
استانا.