باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى سۋ قورىنىڭ 80 پايىزى رەسەيگە تاۋەلدى. ويتكەنى, وسىنداي مولشەردەگى سۋ رەسەي فەدەراتسياسى اۋماعىندا قالىپتاسادى. ايتالىق, وڭىردەگى ەڭ باستى سۋ كوزى – جايىق وزەنى ءوز باستاۋىن باشقۇرتستان تاۋلارىنان الادى. وبلىستاعى ەكىنشى ءبىر ءۇلكەن وزەندەر شاعان مەن دەركولدىڭ باستاۋى ورىنبور وبلىسى اۋماعىندا. ال وبلىستىڭ وڭتۇستىگىندەگى قاراوزەن مەن سارىوزەنگە سۋ ساراتوۆ وبلىسى ارقىلى جەتەدى. كادىمگى جاعرافيالىق تۇرعىدان قاراستىرعاندا باتىس قازاقستان جوعارىدا اتالعان وزەندەردىڭ تومەنگى اعىستارىندا ورنالاسقان. ولاردىڭ اعىسى تەز, ءارى سۋدىڭ نەگىزگى كولەمى سۋ تاسقىنى كەزىندە وتەدى. سوڭعى بەس جىلدىڭ بەدەرىندە بۇل وزەندەردىڭ ءبىر دە ءبىرىندە سۋ تاسقىنى بولعان جوق. بۇل جايت وڭىردە سۋ تاپشىلىعىن تۋىنداتتى.
ءسويتىپ, بۇگىنگى كۇنى وبلىس اۋماقتارىن سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى وزەكتى ءماسەلەگە اينالدى. ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ بۇدان باسقا دا شەشىلمەگەن تۇيىندەرى جەتكىلىكتى. ونىڭ ۇستىنە جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەندەي بيىلعى جازدا ورال وڭىرىندە ءۇش ايعا سوزىلعان اپتاپ ىستىق مۇنداعى سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ جاي-كۇيىن ودان ءارى تومەندەتىپ جىبەردى. “باتىسسۋشار” رمك ديرەكتورى ق.و.كەنجەعاليەۆپەن ءتىلشىمىزدىڭ اڭگىمەسى وسىنداي كوكەيكەستى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءوربىدى.
– قازبەك ورازاي ۇلى, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, دالىرەك ايتقاندا, 1992 جىلدىڭ 27 ساۋىرىندە رەسەي مەن قازاقستان مەملەكەتتەرى اراسىندا ترانسشەكارالىق وزەندەردى بىرلەسىپ پايدالانۋ جانە قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعانى بەلگىلى. ودان بەرى دە 18 جىل ءوتىپتى. بۇل از ۋاقىت ەمەس. اشىعىن ايتىڭىزشى, وسى كەلىسىم بىزگە نە بەردى؟ رەسەيگە نە بەردى؟ ونىڭ پايداسىن كورە الدىق پا؟
– ءيا, اتالعان قۇجات وسى كۇنگە دەيىن ترانسشەكارالىق سيپاتى بار سۋ كوزدەرىن قورعاۋ مەن پايدالانۋ ءارى ەكى مەملەكەت اراسىندا سۋ پروبلەمالارىنا قاتىستى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋ ىسىندە باستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا ءرولىن اتقارىپ كەلدى. الايدا اتالعان كەلىسىمنىڭ تالاپتارى ەكى جاققا بىردەي ادىلەتتى ورىندالدى دەپ ايتا المايمىن. ۇزاق جىلداردان بەرى سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن مامان ءارى باسشى رەتىندە مەن وسىنداي ايقىن تۇجىرىم جاساي الامىن. بۇل كەلىسىم نەگىزىنەن رەسەيگە قىزمەت جاسادى. كورشى ەلدە جاڭا سۋ قويمالارى قۇرىلىستارى سالىندى. قولدانىستاعى وسىنداي نىساندارعا كۇردەلى جوندەۋلەر جۇرگىزىلدى. مۇنىڭ ءبارى قازاقستاندىق تاراپتىڭ كەلىسىمىنسىز اتقارىلدى.
كەلىسىمنىڭ وسىنداي بىرجاقتى سيپات الۋى ورال وڭىرىندەگى سۋ مولشەرىن ازايتىپ جىبەردى. ءارى ونىڭ ساپاسى دا تومەندەپ كەتتى. بۇل فاكتور كۇردەلى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ قالىپتاسۋىنا دا اكەلىپ سوقتىردى. ءسويتىپ, سارىوزەننىڭ تومەنگى اعىسىنداعى كولدەردىڭ كوبى قۇرعاپ قالدى. قاراوزەننىڭ قويناۋىنداعى قامىس-سامار كولدەرى دە وسىنىڭ كەبىن قۇشتى.
رەسەيدىڭ ۆولگوگراد وبلىسى ارقىلى ەدىل سۋىن قازاقستانداعى جانىبەك سۋلاندىرۋ جۇيەسىنە بەرۋدە دە كەدەرگىلەر كەزدەستى. رەسەيلىكتەر سۋدى تاۋارعا اينالدىرىپ جىبەردى. وعان سالىناتىن سالىق مولشەرىن كوتەردى. وسى تۇيتكىلدەر سوڭعى جىلدارى ەكىجاقتى ۆەدومستۆوارالىق كەزدەسۋلەر بارىسىندا بىرنەشە دۇركىن تالقىلانعانىمەن ءوزىنىڭ وڭ شەشىمىن تابا المادى.
1992 جىلدان بەرى ەكى مەملەكەتتەگى سۋ پروبلەمالارىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى دە تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ول جاڭا زاڭنامالىق بازانى ومىرگە اكەلۋدى قاجەتسىندى. وسى ماقساتتا سوڭعى بەس جىلدا ترانسشەكارالىق سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىن بىرلەسىپ پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى كوميسسيا كەلىسىمنىڭ جاڭا جوباسىن ازىرلەۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسا باستادى. بۇل جوبانىڭ سوڭعى نۇسقالارىن وتكەن جىلدىڭ ناۋرىزىندا جانە بيىلعى مامىر ايىندا ەكى تاراپتىڭ ساراپشىلارى ءماسكەۋ قالاسىندا تالقىلادى. وسى ەكىجاقتى پىكىر الماسۋلار كەزىندە وعان تاعى دا ءتيىستى تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
بيىلعى قىركۇيەك ايىندا رەسەي مەن قازاقستان مەملەكەتتەرى باسشىلارى وسكەمەن قالاسىندا كەزدەسكەنى بەلگىلى. وسى كەزدەسۋدە ەكى ەل اۋماعىنداعى سۋ رەسۋرستارىن رەتتەۋ جونىندەگى جاڭا كەلىسىمگە قول قويىلدى. ونىڭ قازاقستان تاراپى ءۇشىن باستى پايداسى سول, رەسەي فەدەراتسياسىنان مەحانيكالىق ادىسپەن سۋ الۋ بويىنشا شىعىنداردى وتەۋگە قۇقىقتىق نەگىز قالايدى.
– بۇگىنگى كۇنى ورال ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارىن سۋمەن قامتۋدا قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايلار قالاي شەشىمىن تابۋدا؟ بۇل تۇرعىدا قولعا الىنعان شارالار مەن ىستەر تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا دەگەندەي, مۇمكىندىككە قاراي سۋ رەسۋرستارىمەن قامتۋ ىسىندە دە تاۋەلسىز بولعانعا نە جەتسىن. بۇگىنگى باستى قام-قارەكەتىمىز وسى ارناعا باعىتتالعان. وڭىردەگى سۋ تاپشىلىعىن بالامالى نۇسقالار مەن جولدار ارقىلى شەشۋ جولدارى قاراستىرىلۋدا. باسسەينارالىق سۋ جىبەرۋ ارقىلى قاراوزەن مەن سارىوزەننىڭ رەسەيدەگى ەدىل سۋىنا تاۋەلدىلىگىن ءتومەندەتۋ شارالارى بەلگىلەندى. وسى ماقساتتا ورال-كوشىم جوباسى جۇزەگە استى. بۇل نىسان سارىشىعاناق كولىنە 30 ميلليون تەكشە مەتر جايىق سۋىن قوسىمشا جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق 1994 جىلى سۋ تاسقىنى كەزىندە جويىلىپ كەتكەن ايدارحان سۋ قويماسىنىڭ دا ەكىنشى تىنىسى اشىلدى.
الداعى جىلى اتقارىلاتىن ىستەر بۇدان دا قوماقتى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن قاراوزەن سۋىن جاڭاجول اۋىلى ارقىلى سارىوزەنگە جىبەرەتىن بوگەت سالىنباق. سونىمەن قاتار, وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبى ارقىلى ءازىرلەنگەن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەگە سايكەس كيروۆ-شەجىن سۋلاندىرۋ كانالى قايتا جوندەلمەك. بۇل گيدرونىسان تاسقالا, اقجايىق جانە قازتالوۆ اۋداندارىن سۋمەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– بۇگىنگى كۇنى قاي جەردە دە سۋ تاپشىلىعى جونىندە كوپ ايتىلادى. ءبىزدىڭ ءبۇگىنگى اڭگىمەمىز دە وسى تاقىرىپ ءتوڭىرەگىندە بولىپ وتىر. تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا قازاقستان سۋى ەڭ از ەل ەكەنى دە بەلگىلى. ەندەشە, ءبىرىنشى كەزەكتە سۋ تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن ونى ۇنەمدى دە ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت شىعار. سۋدىڭ دا سۇراۋى بار دەمەي مە؟ بۇعان نە دەيسىز؟
– وتە ورىندى ساۋال. بۇگىنگى كۇنى سۋدى ۇنەمدى تۇردە پايدالانۋ, قايتارىم بەرمەيتىن شىعىنداردى ازايتۋ بۇرىنعى قاي كەزدەگىدەن دە قاجەتتىرەك. سۋعا قاجەتتىلىكتى وتەۋ ماقساتىنداعى كانالدار دا رەتسىز قازىلا بەرمەۋى كەرەك. سوندىقتان دا ەڭ الدىمەن ونىڭ پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتىن ۇلعايتۋعا دەن قويىپ وتىرمىز. بۇگىنگى زاماناۋي اسپاپتار سۋدىڭ ناقتى ەسەبىن جۇرگىزۋگە ۇلكەن كومەگىن تيگىزە الادى. بۇگىنگى جۇمىس تاجىريبەمىزدە ولاردىڭ قولدانىس اياسى كەڭەيىپ كەلەدى.
“باتىسسۋشار” رمك تەڭگەرىمىندەگى ورال-كوشىم, جانىبەك, قاراوزەن مەن سارىوزەن جۇيەلەرىندە 848,6 شاقىرىم ماگيسترالدى سۋلاندىرۋ كانالدارى بار. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ ءبارى توپىراق ارناسىندا جاسالعان. سۇزىلۋگە قارسى قاپتاۋلارى جوق. سونىڭ سالدارىنان دا پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتتەرى تومەن بولىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە كوپ جىل بويى پايدالانىلماعاندىقتان قامىس ءوسىپ كەتكەن.
وسى باعىتتاعى كانالداردىڭ جوعارىدا ايتىلعانداي جوبالىق پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وتكەن جىلدارى جانىبەك سۋلاندىرۋ جۇيەسىندە ماگيسترالدى جانە تاراتۋشى كانالداردى قايتا جوندەۋ جانە مەحانيكالىق تازارتۋ جۇمىستارى اياقتالدى. ودان بەرگى ۋاقىتتا ورال-كوشىم جانە تايپاق ماگيسترالدى كانالىندا دا مەحانيكالىق تازارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بيىلعى جىلى باسسەينارالىق سۋ جىبەرۋ جولدارى قالپىنا كەلتىرىلمەك. الداعى جىلى فۋرمانوۆ ماگيسترالدى كانالىن جوندەۋ جۇمىستارى باستالماق.
بۇگىندە الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرى پوليمەرلىك ماتەريالداردى سۋ شارۋاشىلىعى وندىرىسىنە كەڭىنەن قولدانۋدا. وسىنداي جاڭا تەحنولوگيالاردى ءبىز دە الداعى جىلدارى تاجىريبەگە ەنگىزبەكپىز. وڭىردە سۋدىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋگە كوپ كوڭىل بولىنۋدە. جانىبەك سورعى ستانساسىنىڭ باس سۋ جيناۋ عيماراتىندا ۋلترادىبىستى شاعىن ولشەۋىش-ەسەپتەۋىش “دنەپر-7” قوندىرعىلارى ورناتىلدى. وسى اسپاپتار رەسەيدىڭ ۆولگوگراد وبلىسىنىڭ پاللاسوۆ جۇيەسىندەگى سورعى ستانسالارى كاسكادتارىنىڭ تەحنيكالىق پارامەترلەرىمەن جانە جۇمىس رەجيمدەرىمەن بايلانىستىرىلعان.
– سۋ تاپشىلىعى پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن مامان ءارى باسشى رەتىندە تاعى نە ىستەۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– مەنىڭ ويىمشا, ونى رەتتەۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا بارلىق سۋلاندىرۋ كانالدارىن جابىق جەلىگە كوشىرۋ كەرەك. قازاقستان سۋدى رەسەي مەن قىتايدان جانە قىرعىزستان مەن وزبەكستاننان الادى. وسىنداعى ءار ترانسشەكارالىق وزەن بويىنشا بەلگىلى ءبىر قيىندىقتار مەن يىرىمدەر قالىپتاسقان. تەك ءبىر ءوڭىرگە عانا ەمەس, تۇتاس رەسپۋبليكا بويىنشا العاندا دا جىلدان جىلعا سۋدىڭ تاپشىلىعى ايقىن بايقالىپ كەلەدى. ۇزاق مەرزىمدى جانە اعىمداعى مىندەتتەردى شەشۋ, ءتيىستى حالىقارالىق شارتتاردى دايىنداپ, قول قويۋ جانە ولاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدە دەربەس سۋ ۆەدومستۆوسىن قۇراتىن ۋاقىت كەلدى دەگەن ويدامىز. ەل ىشىندە جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە سۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە كەڭ مۇمكىندىگى بار دەربەس وكىلەتتى ورگان – سۋ رەسۋرستارى اگەنتتىگىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر بۇعان دەيىن دە ايتىلىپ ءجۇر. وسى ۇسىنىستاردى ءبىز دە قولدايمىز.
اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى.
-----------------------------
سۋرەتتە: “باتىسسۋشار” رمك ديرەكتورى قازبەك كەنجەعاليەۆ.