اتا زاڭ جوباسى: تالقىلاۋدان – بايىپتالۋ كەزەڭىنە

مادەني قۇندىلىقتارعا نۇقسان كەلمەيدى

ەل ازاماتتارى مەن ساراپشىلاردىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى ۇسىنىستارىن تالقىلاۋدىڭ بەلسەندى كەزەڭىنەن ءوتىپ, ەندى ولاردى ناقتى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى باستالادى. بۇل تۋرالى كوميسسيا وتىرىسىندا مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين ايتىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە تۋىنداپ جاتقان سۇراقتار مەن پىكىرلەرگە قاتىستى ءوز ويىن ءبىلدىردى.

مەملەكەتتىك كەڭەسشى اتاپ وتكەندەي, جاڭا اتا زاڭنىڭ ءماتىنى جاريالانعاننان بەرى قوعامدا قىزۋ تالقىلاۋ ءجۇردى. وتان­داستارىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفور­ما­عا قاتىستى بەلسەندىلىگى ءارتۇرلى پلات­فور­مالاردا كورىنىس تاۋىپ, مىڭداعان ۇسى­نىستار قابىلداندى.

«ەل ازاماتتارى ە-Otinish جانە e-Gov پلاتفورمالارىنداعى «كونستيتۋتسيالىق رەفورما» ارنايى ءبولىمى ارقىلى جاڭا كونستيتۋتسياعا قاتىستى ۇسىنىستارىن جول­داپ جاتىر. ءبىر اپتا ىشىندە 4 مىڭنان اسا ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى», دەدى ول.

سونىمەن قاتار وتىرىستا الەۋمەتتىك جەلىلەردە كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە قا­تىستى سۇراقتار مەن پىكىرلەردىڭ كەزدە­سە­تىنى ايتىلدى. ە.قارين بۇل ماسەلەگە دە كەڭى­نەن توقتالدى. «الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى دا پىكىر ءبىلدىرىپ جاتقان ادامدار بار. ماعىناسى شامامەن مىناداي: «جاڭادان ۆەلوسيپەد ويلاپ تاپقانشا, دامىعان ەلدەردىڭ تەكسەرىلگەن, ۋاقىتتىڭ سىنىنان وتكەن, جۇمىس ىستەپ تۇرعان كونس­تي­تۋتسيالارىن نەگە جاي عانا كوشىرىپ الماي­سىزدار؟» دەدى ول.

مەملەكەتتىك كەڭەسشىنىڭ پىكىرىنشە, مۇن­­داي سۇراقتار قويىلسا, دەمەك قوعامدا از بولسا دا وسىلاي ويلايتىن ازاماتتار بار ەكەنىن كورسەتەدى. بەلگىلى ءبىر توپتىڭ كوز­­قاراسىن بىلدىرەدى. سوندىقتان ول وزگە ەلدىڭ كونس­تيتۋتسياسىن نەگە جاي عانا كو­شى­­رىپ الۋعا بول­مايتىنىن ءتۇسىندىرىپ كەتتى.

«بىرىن­شىدەن, كونستيتۋتسيا – ءار ەلدىڭ ايناسى. وزگە ەلدەردە ءبىزدىڭ مادەنيەتكە, قۇن­دى­لىقتارعا ساي كەلمەك تۇگىلى, مۇلدەم جات, قايشى نورمالار بار. ءبىز ولاردى قالايشا قابىلداۋىمىز كەرەك؟ ءبىز, كەرىسىنشە, جاڭا اتا زاڭدا ءتول مادەنيەت پەن قۇندىلىقتارعا قاراما-قايشى كە­لە­تىن دۇنيەلەرگە توسقاۋىل قويىپ وتىرمىز. ەكىنشىدەن, بىردەي ءماتىن بىردەي ناتيجە بەرمەيدى. سوندىقتان ەڭ باستىسى, ماسەلە ماتىندە ەمەس, ونداعى نورما­لار­دىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنىندا. ۇشىن­شىدەن, ءبىز ءوز تاعدىرىمىز بەن بولا­شا­­عىمىزدى ءوزىمىز انىقتايمىز», دەپ ناقتى جانە وبەكتيۆتى سەبەپتەردى العا تارتتى.

ە.قارين سونداي-اق اتا زاڭنىڭ جاڭا ماتىنىندەگى جاڭا ۇستانىمدار مەن نورمالار باسقا ەلدەرگە ۇلگى دە, باعدار دا بولا الاتىنىن جەتكىزدى.

«كەيىنگى ۋاقىتتا تسيفرلاندىرۋ, تسيفر­لىق تەحنولوگيا سەكىلدى مۇلدە جاڭا باعىت­­تاردىڭ دامىپ, وركەندەۋىنە بايلانىستى كوپتەگەن مەملەكەت ءتيىستى نور­ما­­لاردى كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق جۇيە­گە ەنگىزۋدى ويلاستىرىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ەل العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تسيفر­لىق دەرەكتەردى قورعاۋ نورماسىن كونستيتۋتسياعا ەنگىزىپ وتىر. ياعني جاڭا ماتىندەگى جاڭا ۇستانىمدار مەن نورمالار باسقا ەلدەرگە ۇلگى دە, باعدار دا بولا الادى», دەپ اتاپ ءوتتى ول.

مەملەكەتتىك كەڭەسشى كونستيتۋتسيانىڭ 21-بابىنىڭ 1 جانە 2-تارماقتارىندا جەكە ومىرگە قول سۇقپاۋ قۇقىعىنا, جەكە جانە وتبا­سى قۇپياسىنىڭ بولۋ قۇقىعىنا, دەربەس دەرەكتەردى زاڭسىز جيناۋدان, وڭدەۋ مەن پايدالانۋدان قورعاۋ قۇقىعىنا زاڭمەن كەپىلدىك بەرىلەتىنىن ايتتى.

«ياعني تسيفرلىق كەڭىستىكتە جەكە دەرەكتەردى قورعاۋدى ادام قۇقىق­تارىن قور­عاۋدىڭ جاڭا ولشەمى رەتىندە تۇڭعىش رەت كونستيتۋتسيادا بەلگىلەپ وتىرعان ەلدەردىڭ ءبىرىمىز. بۇل – جاڭا كونستيتۋ­تسيا­نىڭ بولاشاققا باعىتتالعاندىعىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى», دەپ ناقتىلاپ ءوتتى ول.

ە.قاريننىڭ ايتۋىنشا, ايماقتىڭ قۇقىق جۇيەسىندەگى ۇلكەن جاڭاشىلدىق – ايگىلى ميراندا ەرەجەسىنىڭ كونستيتۋ­تسيا­­لىق دەڭگەيدە بەكىتىلۋى. بۇل وزگەرىس ازامات­تار­دىڭ قۇقىقتىق تۇرعىدان قورعالۋىن ارتتىرىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە جاڭا تالاپتار قويادى. 

ءسوز بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرىلەدى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەل دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعدارىنا نەگىزدەلگەن ساياسي رەفورمالارىنىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتە ادىلەتتى ءارى اشىق قوعام قالىپتاستى. بۇل تۋرالى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا مالىمدەدى.

«ازاماتتاردىڭ اتا زاڭنىڭ ءاربىر جولىنا ءۇڭىلىپ, ونىڭ مازمۇنى مەن بولا­شاق­تاعى ىقپالىن تەرەڭ پايىمداۋى – قوعامنىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ كەمەل­دەن­گەنىن ءارى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارتقانىن ايقىن اڭعارتادى», دەدى ول.

ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قوعام­دا بۇل ماسەلەگە قاتىستى ءارتۇرلى كوز­قاراس بار ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ولاردىڭ ەشقايسىسى ەسكەرۋسىز قالمايتىنىن جەت­كىزدى. سونداي-اق الەۋمەتتىك جەلىلەردە مەملەكەت كەپىلدىك بەرەتىن ءبىلىم بەرۋ مەن دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى الەۋمەتتىك مىن­دەتتەمەلەر قىسقارتىلادى دەگەن جاڭ­ساق پىكىرلەردىڭ تارالعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, ولاردىڭ شىندىققا سايكەس كەل­مەيتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار جاڭا كونس­تيتۋتسيا جوبا­سىنىڭ پرەامبۋلاسى مەن ءبىرىنشى بابىندا ەلىمىزدىڭ الەۋ­مەتتىك مەم­لەكەت مارتە­بەسى ناقتى ايقىن­دال­عا­نى­نا نازار اۋداردى.

مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 32 جانە 33-باپتارىندا ازاماتتاردىڭ اقىسىز مەدي­تسينالىق كومەك پەن باستاۋىش جانە ورتا ءبىلىم الۋ قۇقىقتارى ساقتالعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار اقىلى مە­دي­تسينالىق كومەك الۋ قۇقىعى ازا­مات­تاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋداعى مۇم­كىن­دىكتەرىن كەڭەيتەتىن ماڭىزدى نورما ەكەنىن ايتتى.

سونىمەن قاتار ول بىرقاتار ۇعىمدى ناقتىلاۋ جونىندە ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. اتاپ ايتقاندا, 33-باپتاعى «باستاۋىش جانە ورتا ءبىلىم» تىركەسىن «جالپى ورتا ءبىلىم» نەمەسە «ورتا مەكتەپ» ۇعىمىمەن الماس­تىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. سەبەبى قۇقىق­تىق تۇرعىدا ءبىلىم تۋرالى قۇجات تەك 9 جانە 11-سىنىپتاردان كەيىن بەرىلەدى.

سونداي-اق جوعارى ءبىلىم الۋ قۇقىعىن تەك مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندا­رى­مەن شەكتەمەۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىردە بارلىق مەم­لە­كەتتىك جو­عارى وقۋ ورىندارى كوم­مەر­تسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعام مار­تە­بە­سىندە جۇ­مىس ىستەيدى جانە ازاماتتار مەم­لە­كەت­تىك گرانتتى جەكەمەنشىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە دە پاي­دالانا الادى.

ا.بالاەۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ءدىن مەن مەملەكەتتىڭ اراجىگى ناقتى اجى­راتىلىپ, ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيە جۇيە­سىنىڭ زايىرلى سيپاتى ايقىن­دال­عانىن ايتتى. بۇل كوپكونفەسسيالى قوعام­دا كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى نىعاي­تۋعا ىق­­پال ەتەدى.

ءسوز بوستاندىعىنا قاتىستى ماسەلەگە دە توق­تالعان ا.بالاەۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جو­باسى حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, ءسوز بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرە­­تىنىن ايتتى. مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى جۋرناليستەردىڭ اشىق حاتىنا باي­لانىستى مەدياقاۋىمداستىقتىڭ ۇندەۋى­مەن مۇقيات تانىسقانىن ايتىپ, بۇل تۇزەتۋلەر ەشقانداي جاعدايدا ءسوز بوس­تان­­دىعىن شەكتەۋگە اكەپ سوقپايتىنىن جەتكىزدى. 

كوپشىلىكتىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرىلىپ جاتىر

كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باقىت نۇرمۇحانوۆ جاڭا جو­بانى جەتىلدىرۋ بارىسى مەن جالپى­حا­لىقتىق تالقىلاۋ ناتيجەسىندە ەنگىزىلگەن نەگىزگى وزگەرىستەر تۋرالى ايتىپ بەردى.

«تالداۋ كورسەتكەندەي, ۇسىنىستاردىڭ بىرقاتارى نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق ءارى باپتاردىڭ مازمۇنىن تولىقتىرادى, كەپىلدىكتەردى كۇشەيتەدى, قۇقىقتىق نور­ما­لاردىڭ تۇجىرىمداماسىن جاق­سار­تادى, سونداي-اق ايقىندىق پەن قۇقىقتىق ناقتىلىقتى ارتتىرادى», دەدى ول.

دالىرەك ايتقاندا, تەڭگەنى ۇلتتىق ۆاليۋتا رەتىندە كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدا بەكىتۋ ۇسىنىسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2-باپ جاڭا تارماقپەن تولىقتىرىلدى. تەڭگەنى ەميسسيالاۋدىڭ ايرىقشا قۇقىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا تيەسىلى. سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىندە دە وسىنداي ۇسىنىستار بولعان.

كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ازامات­تىق ماسەلەلەرىنە ارنالعان 12-بابى دا ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدى دەگەن ۇسى­نىس­تار بار. اتاپ ايتقاندا, 3-تارماققا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى قوس ازاماتتىققا نەمەسە كوپ ازا­مات­تىققا يە بولا المايتىنى, ال وزگە ازامات­تىقتىڭ بولۋى زاڭدا كورسەتىلگەن ءتارتىپ پەن شارتتارعا سايكەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن توقتاتۋعا نەگىز بولاتىنى تۋرالى نورما ەنگىزىلەدى.

سەنات جانىنداعى ينكليۋزيا جونىن­دەگى كەڭەستىڭ توراعاسى ءلاززات قالتاەۆا جاڭا جوبانى قولداپ, وندا مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇد­دەلەرى تولىق قامتاماسىز ەتىلگەنىن اتاپ ءوتتى. وندا ادام قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىقتارىنىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىق ەكەنىنە ماڭىز بەرەتىنىن ايتتى. بۇل قاعيدا تىكەلەي مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا دا قاتىس­تى.

«جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ازاماتتاردى جاسىنا, اۋرۋىنا, مۇگەدەكتىگىنە نەمەسە باسقا زاڭدى نەگىزدەرگە بايلانىستى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ كەپىلدىكتەرىن قامتيدى. سونىمەن قاتار مەملەكەت پەن قوعامنىڭ مۇگەدەكتىك ماسەلەلەرىنە كوزقاراسى زاڭنامالىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, ءىس جۇزىندە دە تەڭ قۇقىقتاردى مويىنداۋ مەن تەڭ مۇمكىندىكتەر جاساۋ قاعيداسىنا سۇيەنۋى قاجەت», دەدى ل.قالتاەۆا.

سونداي-اق كوميسسيانىڭ توعىزىنشى وتىرىسىندا سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولگا پەرەپەچينا جاڭا كونستي­تۋ­تسيا وكىلەتتى بيلىكتى كۇشەيتىپ, ازامات­تار­دىڭ سەنىمىن ارتتىرۋ مەن جەتىلدىرىلگەن پارلامەنتتىك مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعانىن ايتسا, قىزىلوردا وب­لىسىنىڭ اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ ەكولوگيا سالاسىن­داعى جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ مەن قورشاعان ورتانى قور­عاۋ نورمالارىن كونستيتۋتسيالىق دەڭ­گەيدە بەكىتۋ قاجەت­تىگىن جەتكىزدى. بۇل ەكولوگيالىق احۋا­لى كۇردەلى ارال ماڭى ايماقتارى ءۇشىن ەرەك­شە ماڭىزعا يە ەكەنىن ايتتى. وبلىس اكىمىنىڭ پىكىرىنشە, تەڭىزدىڭ تارتىلۋى قورشاعان ورتاعا عانا ەمەس, ايماق حالقى­نىڭ ءومىر ساپاسىنا, دەنساۋلىعىنا جانە الەۋمەتتىك جاعدايىنا دا تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر.

«ارال تەڭىزىنىڭ تاعدىرى – بۇكىل ادامزات ءۇشىن اۋىر ساباق. ونىڭ سالدارىن ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن سەزىنىپ كەلەمىز. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ قولايلى قور­شاعان ورتانى قامتاماسىز ەتۋ مىن­دەتىن, ازاماتتاردىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپ­سىزدىككە قاتىستى قۇقىقتارىن كونس­تيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ – ۋاقىت تالابى», دەدى ن.نالىباەۆ.

ال ءماجىلىس دەپۋتاتى ماكسيم روجين جوبا نورمالارى ءوندىرىس ورىندارىنداعى ادامدار ءۇشىن ناقتى ومىرلىك مانگە يە ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇعان قوسا جيىندا فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ايگۇل سادۋاقاسوۆا, ءماجىلىس دەپۋتاتى, «ۇلتتىق ۆولونتەرلىك جەلى» زتب جەتەكشىسى ۆەرا كيم, اقتوبە وبلىسى ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى گۇلقاسيما سۇيىنتاەۆا ءسوز الىپ, رەفورما اياسىنداعى وزگەرىستەر مەن جاڭا كونستيتۋتسياسىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر جايىندا پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.