تاۋبە! تورتكۇل دۇنيەگە توبە بيلىك ايتقان قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىعى تابىستى ءوتىپ جاتىر. ونى الەمنىڭ تانىمال ساياساتشىلارى دا, دۋالى اۋىز ساراپشىلارى دا ءبىراۋىزدان ايتىپ تا, ءدالەلدەپ تە كەلەدى. حالىقارالىق مارتەبەلى ۇيىم – ەقىۇ-نىڭ قۇرىلعانىنا 35 جىلدىڭ ورمەگى اۋىپتى. سودان بەرى بۇل بەدەلدى ۇيىمعا 35 مەملەكەت توراعالىق ەتكەن ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا دۇنيە ءجۇزىندەگى دامىعان دەموكراتيانىڭ كوشباسىندا تۇرعان, عاسىرلار بويى الەمدىك ساياسات ساحناسىنىڭ شەشۋشى ويىنشىلارى اتانعان بەدەلدى دە بەلگىلى مەملەكەتتەر بار. سوندا, ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەن مەملەكەتتەر تاريحىندا بارىنەن جاس ءتاۋەلسىز مەملەكەت – قازاقستان توراعالىعى شوقتىعىنىڭ بيىك بولۋى قالاي؟ بۇل كەزدەيسوقتىق پا, الدە زاڭدىلىق پا؟!
ونى تولىق ءتۇسىنۋ ءۇشىن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىرەگەي باسشىلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جيىرما جىلعا جۋىق ءجۇرىپ ءوتكەن تاۋەلسىزدىك جولىنىڭ تاريحىن تارازىلاۋعا تۋرا كەلەدى. 1991 جىلدىڭ سارشا تامىزى جەتپىس جىل بويى داۋىرلەگەن كەڭەستەر وداعىنىڭ ءدام-تۇزىنىڭ تاۋسىلار ءساتى جاقىنداعانىن تانىتا باستادى. 19 تامىز توڭكەرىسشىلەرىنىڭ (گكچپ) قورقاق قيمىلى قيۋى كەتكەن وداقتىڭ ەندى قيسىنى كەلمەيتىنىن كورسەتتى. بىراق ونىڭ وسىنشاما تىم جىلدام “جان تاپسىرا” قوياتىنىنا ەشكىم سەنبەگەن دە ەدى. سول جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا وداق قۇرامىنداعى ءۇش سلاۆيان مەملەكەتىنىڭ باسشىلارى بەلارۋستىڭ بەلوۆەجە قورىعىندا باسقوسىپ, باسقا ەشبىر مەملەكەت باسشىلارىنا ەسكەرتپەستەن-اق كسرو-نىڭ ىدىراعانى جانە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ قۇرىلعانى تۋرالى مالىمدەمە جاسادى. بەلوۆەجە كەلىسىمىنىڭ بەت-پەردەسىن اشىپ, اقيقاتىن ايتار بولساق, بۇل وداق قۇرامىنداعى باسقا مەملەكەتتەرگە ءۇش سلاۆيان مەملەكەتى تاراپىنىن جاسالعان اشىق سەپاراتيستىك قادام بولاتىن.
شىن مانىندە ماسەلە ۋشىعىپ كەتە جازدادى. 13 جەلتوقساندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى – ن.نازارباەۆ, س.نيازوۆ, ي.كاريموۆ, ر.نابيەۆ, ا.اقاەۆ تۇركىمەنستان استاناسى اشعابادتا باس قوستى. تۇركىمەنستان تاراپى الدىن الا دايىندالعان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى كونفەدەراتسياسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ جوباسىن تالقىلاۋدى ۇسىندى. سول ءبىر الاساپىران شەشۋشى ساتتەردىڭ وقيعاسىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ “نا پوروگە ءححى ۆەكا” اتتى كىتابىندا بىلاي دەپ ەسكە الادى: “سەگودنيا منوگيە زابىلي سيتۋاتسيۋ تەح لەت, نو مى دەيستۆيتەلنو ستويالي نا پوروگە سوزدانيا دۆۋح سويۋزوۆ – سلاۆيانسكوگو ي تيۋركسكوگو س پودكليۋچەنيەم تادجيكيستانا. يا پريلوجيل ماكسيمۋم ۋسيلي دليا توگو, چتوبى پرەدوتۆراتيت ستسەناري فورميروۆانيا تيۋركسكوگو ي سلاۆيانسكوگو سويۋزوۆ نا تەرريتوري بىۆشەگو سسسر. ك چەمۋ بى مى پريشلي سەگودنيا, چەرەز نەسكولكو لەت, ەسلي بى تاكيە سويۋزى وفورميليس, پروستو ترۋدنو سەبە پرەدستاۆيت”.
ءيا, قىلىشىنان قان تامعان تەمىر ءتارتىپتىڭ كۇشىمەن عانا تۇرعان كەشەگى قىزىل يمپەريا اۋماعىندا ءدىنى باسقا, ءدىلى باسقا ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى ەكى وداق قۇرىلعاندا نە بولاتىن ەدى؟ بەتىن اۋلاق قىلسىن, ەۋرازيا كەڭىستىگى تاريح دوڭعالاعىن تەرىس اينالدىراتىن تەكەتىرەس ايماعىنا اينالاتىن ەدى. سۇڭعىلا ساياساتكەر, دارىندى ديپلومات نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا بۇل سۇمدىق ستسەناري تاريح ساحناسىنا شىقپاي قالدى. 1991 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا ن. نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن وداق قۇرامىنان شىققان ءتاۋەلسىز مەملەكەتتەر باسشىلارى الماتى قالاسىنا جينالىپ, 9 رەسپۋبليكا باسشىسى الماتى دەكلاراتسياسىنا قول قويدى. ءسويتىپ, تولىققاندى جاڭا قۇرىلىم – تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ومىرگە كەلدى. كەيىننەن تمد-عا باسقا مەملەكەتتەر دە قوسىلدى.
جەتپىس جىل بويى ءبىر ورتالىققا باعىنىپ, ەكونوميكالىق جاعىنان بارىنشا شىرمالعان رەسپۋبليكالاردىڭ ەنشىلەرىن الا سالىسىمەن-اق بىردەن ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ كەتە قالۋى قيىن بولاتىن. قانشا كۇردەلى بولسا دا جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتەر ءۇشىن بۇرىن قالىپتاسقان ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ساقتاپ, جاڭا نارىقتىق قاتىناستارعا ورتاق رىنوكتى ساقتاي وتىرىپ, بىرتە-بىرتە كىرىگۋ كەرەك ەدى. تاۋەلسىزدىك بۋىنا ماساتتانعان كەيبىر رەسپۋبليكا باسشىلارى مۇنى تۇسىنبەدى. ۋاقىت كوپ ۇزاماي-اق ولاردىڭ قاتەلەسكەندىكتەرىن كورسەتتى. “بولىنگەندى ءبورى جەيدى” دەيتىن حالىقتىق قاعيدانى قاتتى ۇستانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىسى بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىنداعى, اسىرەسە رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق, تاۋار اينالىمى جانە باسقا ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستىڭ ءۇزىلىپ قالماۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادى. تمد سول الىپ كەڭىستىكتى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەۋدىڭ العاشقى قادامى بولاتىن.
تاريح ساحناسىندا بۇل دوستاستىق وزىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ءبىرشاما اتقارىپ تا كەلەدى. ماسەلەن, وسى دوستاستىق اياسىندا 1992 جىلى تاشكەنتتە ءتاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا كىرەتىن 6 مەملەكەت اراسىندا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا (ۇقشۇ) قول قويىلدى. تمد ساياسي ماسەلەلەردى وڭتايلاستىرۋدا ءبىرشاما ءتيىمدى ورتالىق بولعانىمەن, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماقساتىندا السىزدىگىن بايقاتتى. سوندىقتان, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەگەمەن ەلدەردى وركەنيەتتى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالانۋ باسپالداعىنا باستايتىن جاڭا يدەيا, تىڭ باستاما اۋاداي قاجەت ەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1994 جىلدىڭ ناۋرىزىندا ماسكەۋدىڭ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرىنىڭ الدىندا سويلەگەن تاريحي سوزىندە تۇڭعىش رەت مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قۇرۋ تۋرالى باتىل يدەياسىن جاريا ەتتى. ەلباسى ءوزىنىڭ بۇل ومىرشەڭ يدەياسىن پوستكەڭەستىك ەلدەر اۋماعىندا تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسيالاۋدى نىعايتۋ ماقساتىنداعى ەگەمەن مەملەكەتتەردىڭ ينتەگراتسيالانۋ فورماسى رەتىندە ايقىنداعان بولاتىن. “تاريح بىزگە ءححى عاسىرعا وركەنيەتتى جولمەن ەنۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, پوستكەڭەستىك كەڭىستىك دامۋىنىڭ وبەكتيۆتى قيسىنىن جانە بۇرىنعى كسرو حالىقتارىنىڭ ەرىك-ءجىگەرىن بەينەلەيتىن ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ باستاماسىنىڭ ينتەگراتسيالىق الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋ سونىڭ ءادىس-تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى”, دەپ اتاپ كورسەتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
جارتى الەمدى تەمىر قۇرساۋدا ۇستاعان وداقتىڭ قۇلاعانىنا نەبارى ءۇش جىل تولماي جاتىپ, مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قۇرۋ يدەياسىن كۇن تارتىبىنە شىعارۋ كوزسىز ەرلىكپەن پارا-پار ەدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ەلباسىنىڭ جاقىن پىكىرلەس ارىپتەستەرى دە بۇل باتىل يدەياعا بىردەن ءىش تارتا قويعان جوق. بوداندىقتان بوساپ, ەندى عانا جەكە وتاۋ قۇرا باستاعان كەشەگى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ باسشىلارى قايتادان وداققا بىرىگۋ يدەياسىن ءتۇسىنۋ تۇگىلى, ءتىپتى ەستىگىلەرى دە كەلمەگەنى سول كەزدىڭ اششى شىندىعى بولاتىن. توقسانىنشى جىلداردىڭ جاپپاي ەگەمەندىككە دەن قويعان, شىمىرقانعان احۋالىندا ۋتوپيا بولىپ كورىنگەن يدەيانىڭ بىتىسپەس قارسىلاستارىمەن قاتار, ءىش تارتقان جاقتاستارىنىڭ دا بولعاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. قالاي بولعاندا دا قازاقستان باسشىسىنىڭ باتىل باستاماسى جان-جاقتى قىزۋ تالقىلاۋعا تۇسكەندىگى انىق.
بۇكىل وركەنيەت الەمى جاھاندانۋ ءۇردىسىنە تۇسكەن زاماندا “ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋ ارتىق” تاسىلىمەن وقشاۋلانۋدىڭ سوڭى ءورىس تارىلتاتىن تىعىرىققا تىرەيتىندىگىن ۋاقىت تىنىسى بارعان سايىن ءدالەلدەي باستادى. ءححى عاسىردىڭ دامۋ باسپالداقتارىندا ينتەگراتسيالانۋدان باسقا بالاما جوق. وعان بۇگىنگى الەم كارتاسىنا قاراپ تا انىق كوز جەتكىزۋگە بولادى. كارى قۇرلىقتىڭ وزىق ويلى ادامدارى ۇلكەن قيىنشىلىقتاردى جەڭە وتىرىپ, بىرىگۋ ۇدەرىسى قانشالىقتى كۇردەلى بولسا دا ەۋروپا وداعىن قۇردى. بۇگىندە 27 مەملەكەتتىڭ باسىن قوسىپ وتىرعان بۇل وداق حالىقارالىق ساحنادا ءوزىنىڭ بەلدى دە بەدەلدى ورنىن الىپ وتىر. 1999 جىلى افريكا وداعى دۇنيەگە كەلدى. قازىر بۇل حالىقارالىق ۇيىم 53 افريكالىق مەملەكەتتىڭ باسىن بىرىكتىرەدى. لاتىن امەريكاسىنىڭ ەلدەرى دە ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا دەن قويعان.
ناق وسىنداي جاعدايدا ەۋرازيا وداعى پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەرى اراسىنداعى قۇلدىراعان ىدىراۋشىلىقتىڭ كۇيزەلىستى زارداپتارىن جويۋعا باعىتتالعان وزىق تا تۇعىرلى جوبا بولاتىن. سوندىقتان دا زاماناۋي رەفورماتور نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەشەگى كەڭەستىك كەڭىستىكتەن شىققان مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق ورتاق كەڭىستىگىنىڭ ىدىراماۋى ءۇشىن ەرەكشە كۇش-جىگەر جۇمسادى. مىنە, وسىنداي بالاماسىز باستامالاردىڭ ناتيجەسىندە 2000 جىلعى 10 قازاندا استانا قالاسىندا جاڭا ەكونوميكالىق-ينتەگراتسيالىق ۇيىم – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق (ەۋرازەق) قۇرىلدى. جەمىستى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىنا بيىل تۋرا 10 جىل تولعان ەۋرازەق وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكا, عىلىم, قورعانىس جانە مادەني-الەۋمەتتىك سالالارداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتقان, ءوزارا ىقپالداستىعىن قالىپتاستىرعان ورتالىققا اينالدى.
بۇگىندە ەۋرازەق 181 ميلليون حالىق قونىستانعان 20,374 شارشى شاقىرىم كەڭىستىكتى الىپ جاتىر. ەۋرازەق ەلدەرىنىڭ الەمدىك مۇناي قورىنداعى ۇلەسى 10 پايىزدى, گاز بويىنشا 29 پايىزدى, كومىر قورى بويىنشا 20,7 پايىزدى قۇرايدى. ونەركاسىپتىك ۋران قورى بويىنشا ول اۆستراليا, اقش جانە كانادانى قوسا العانداعى كورسەتكىشتەن الدا تۇر. ەۋرازەق قۇرىلعاننان بەرگى ەركىن ساۋدا كولەمى 2000 جىلعى 29 ملرد. دوللاردان 2008 جىلى 123 ملرد. دوللارعا دەيىن ارتىپ, ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى 4,1 ەسە ءوستى.
بار مەن جوقتىڭ دا, باي مەن باعلاننىڭ دا قاس-قاباعىنا قاراماي, جاھاندى جالپاعىنان جايپاعان الەمدىك داعدارىس وسىنداي ءبىر ورتالىققا ينتەگراتسيالانعان ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ اۋاداي قاجەت ەكەندىگىن ناقتى دالەلدەدى. 2008 جىلعى 21 جەلتوقساندا قوعامداستىققا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بۋرابايدا وتكەن بەيرەسمي ءسامميتى بارىسىندا ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا داعدارىسقا قارسى قور جانە جوعارى تەحنولوگيالار ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ال 2009 جىلدىڭ 4 اقپانىندا ماسكەۋدە داعدارىسقا قارسى قوردىڭ نەگىزگى قاعيدالارى مەن ماقساتتارى ماقۇلدانىپ, قور كولەمى 10 ملرد. دوللار كولەمىندە بەلگىلەندى. ەرەكشە اتاپ وتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە, 2003 جىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق بۇۇ باس اسسامبلەياسى جانىنداعى باقىلاۋشى ۇيىم مارتەبەسىنە يە بولدى. بۇل – ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم بولىپ تابىلاتىن ەۋرازەق-تى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ تانىعاندىعىنا باستى دالەل.
2006 جىلدىڭ 16 تامىزىندا وتكەن ەۋرازەق-قا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ رەسمي ەمەس باسقوسۋىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن ەۋرازەق شەڭبەرىندە كەدەن وداعىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ال 2009 جىلدىڭ 27 قاراشاسىندا مينسك قالاسىندا بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسىنە قول قويدى. تاعى دا بۇرىن-سوڭدى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا قۇرىلىمدارىندا بالاماسى بولىپ كورمەگەن بۇل تاريحي قۇجات قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. وقشاۋلانعاندى وپىق جەگىزەتىن مىناۋ جاپپاي جاھاندانۋ زامانىندا ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا بالاما جوق ەكەندىگىن ەلباسى تاعى دا ءوزىنىڭ ومىرشەڭ باستاماسىمەن پاش ەتتى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا: “قازاقستان تمد-داعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. 2010 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنگەن رەسەيمەن جانە بەلارۋسپەن كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى – بۇل قازاقستاندىق بارلىق ينتەگراتسيالىق باستامالاردىڭ سەرىپپەلىلىگى”, دەپ اتاپ كورسەتتى.
عاسىرلار توعىسىندا تورتكۇل دۇنيە ءتۇگەل ينتەگراتسيالانۋ ۇردىسىنە تولىق مويىن ۇسىنىپ, بۇل كوكەيكەستى شارانى ءبىرتە-بىرتە جۇيەلى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. وسىدان تۋرا ون التى جىل بۇرىن رەفورماتور نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ەۋرازيا كەڭىستىگىندە دە وركەنيەتتى ينتەگراتسيا قادامى باستالدى. وتكەن 16 جىل ىشىندە ەلباسىنىڭ ەۋرازيا يدەياسى تولىققاندى ناقتى ناتيجەلەرمەن ايشىقتالدى. بۇگىندە ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ينتەگراتسيانىڭ ءۇش ولشەمى تۋرالى – ەكونوميكالىق, اسكەري-ساياسي جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ينتەگراتسيا تۋرالى باتىل ايتۋعا بولادى. ەۋرازەق اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ناقتى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا شارالارى جونىندە جوعارىدا اتاپ وتتىك. اسكەري-ساياسي ولشەم تۇرعىسىنان كەلەتىن بولساق, ۇقشۇ, شىۇ جانە اوسشك قۇرىلىمدارىن ەرەكشە اتاپ ءوتكەن ءجون. وسى رەتتە اوسشك-ءنىڭ ازياداعى قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا سەنىمدى العىشارت قالىپتاستىرعانىن باسا ايتۋ كەرەك. كەڭەسكە مۇشە ەلدەر اوسشك-ءنى ءارتۇرلى مادەنيەتتەر مەن داستۇرلەردى ۇستاناتىن مەملەكەتتەر اراسىندا مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەردىڭ ءوزارا تۇسىنىستىك جولىنداعى ۇنقاتىسۋىن دامىتاتىن ازياداعى بالاماسىز فورۋم رەتىندە باعالاپ وتىر. ەۋرازيا كەڭىستىگى الەمدىك كەيبىر ءىرى وركەنيەتتەر بەسىگى عانا بولىپ قويعان جوق, سونىمەن قاتار, جاھاننىڭ ءار بولىگىندەگى وركەنيەتتەردى بايلانىستىرعان التىن كوپىر بولىپ وتىرعانى اقيقات. قازىر تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن بۇل حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ازيا قۇرلىعىندا وركەنيەتتى ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن بايلانىستىڭ باستاۋى بولعاندىعىن بۇكىل الەم ساياساتكەرلەرى ءبىراۋىزدان مويىندادى. 1999 جىلى قازاقستان, رەسەي, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە قىتاي مەملەكەتتەرىنىڭ اسكەري سالادا ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋ جونىندەگى كەلىسىم نەگىزىندە قۇرىلعان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى بۇگىندە تەك قاۋىپسىزدىك ماقساتىنداعى ءىس-قيمىل الاڭى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت جانە الەۋمەتتىك سالالارداعى ءوزارا ءتيىمدى جوبالاردى ۇيلەستىرەتىن ترانسشەكارالىق بايلانىس ورتالىعىنا اينالدى.
سوناۋ ءبىر بولاشاعى بولجاۋسىز توقسانىنشى جىلداردىڭ بۋىرقانعان تولقىندى تۇستارىندا ەشكىمنىڭ ءوڭى تۇگىلى تۇسىنە دە كىرمەگەن مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قۇرۋ تۋرالى باتىل باستاما كوتەرە وتىرىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ الىپ قۇرلىقتىڭ حالىقتار اراسىنداعى بەيبىتشىلىك پەن ءوزارا ىنتىماقتاستىق كەڭىستىگىنە اينالۋىنا تۇعىرلى نەگىز قالادى. ەلباسىنىڭ ەرەن ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە قازاقستان توراعالىق ەتىپ وتىرعان حالىقارالىق مارتەبەلى ۇيىم – ەقىۇ-نىڭ دا باستى قاعيداتتارى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا, ىنتىماقتاستىق پەن قاۋىپسىزدىك بولسا, ەلىمىز ەڭ العاش تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ, ەۋرازيا قۇرلىعى ەلدەرىن وسى كوكەيكەستى ماقساتقا جۇمىلدىرعان التىن كوپىر بولىپ كەلەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ سوڭعى 19 جىل كولەمىندە حالىقارالىق ساياسات ساحناسىندا اتقارعان تەڭدەسسىز ەڭبەگىنىڭ دە تەمىرقازىعى بارلىق حالىقتار مۇراتى – بەيبىتشىلىك, ىنتىماقتاستىق جانە ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا بولدى. ەقىۇ ۇستانعان قۇندىلىقتار تاۋەلسىزدىك العان جيىرما جىل ىشىندە ەلباسىمىزدىڭ سارا باسشىلىعىمەن ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان كوكەيكەستى ماقساتتارىمەن تۇتاستاي توقايلاستى.
بۇگىندە بۇكىل الەم استانا سامميتىنە ەرەكشە سەنىم ارتىپ, الداعى جاھاندىق باسقوسۋ بارىسىندا جاھاندىق ىنتىماقتاستىق ۇدەرىستەرىنە تىڭ سەرپىن بەرەتىن شەشىمدەر كۇتەدى. الەم الدىنداعى قازىرگى تاۋەكەلدى كەزەڭدە ەقىۇ سياقتى بەلدى دە بەدەلدى ۇيىمعا جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك جۇگى دە زور بولىپ وتىر. زامانىندا تاريحي ماڭىزى زور حەلسينكي ۇدەرىسىنىڭ “برەندى” جاسالسا, ەندى قازىرگى قالىپتاسقان احۋالدارعا بايلانىستى استانا ءسامميتىنىڭ جاڭا “برەندى” ومىرگە كەلمەك. حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنىڭ باستى تۇعىرى بەيبىتشىلىك بولسا, پرەزيدەنتىمىز اتاپ كورسەتكەندەي, جاڭا مازمۇننىڭ دا نەگىزگى تۇعىرى بەيبىتشىلىك پەن ءوزارا ىنتىماقتاستىق بولۋعا ءتيىس.
ءيا, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ينتەگراتسيالانۋ ءۇردىسىن ساياساتتاعى تەمىرقازىققا اينالدىرىپ كەلە جاتقان ەلباسى ءوزىنىڭ رەسەيلىك “يزۆەستيا” گازەتىندە جاريالانعان “ەۆرازيسكي ەكونوميچەسكي سويۋز: تەوريا يلي رەالنوست” اتتى ماقالاسىندا “ۇزاق مەرزىمدى بولاشاقتا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا بالاما جوق” دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل رەتتە بەلگىلى ەۋرازياشىل عالىم ل.ن.گۋميلەۆتىڭ “پاسسيونارلىق” تۇسىنىگىن اتاپ كورسەتكەن دۇرىس. ياعني, گۋميلەۆشە ايتقاندا, تەك پاسسيونارلىق تۇلعالار عانا ءبىر قاراعاندا ءتىپتى مۇمكىن ەمەس يدەيالاردى ىلگەرىلەتىپ, ونى تابىستى جۇزەگە اسىرا الادى. مىنە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقيقاتقا اينالعان ەۋرازيالىق يدەياسى سونىڭ جارقىن مىسالى بولسا كەرەك. ەندەشە, ءدال قازىر تورتكۇل دۇنيەنى مويىنداتىپ وتىرعان ەۋرازيالىق يدەيانىڭ وتانى – قازاقستان, اۆتورى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.