ۇكىمەت سوڭعى جىلدارى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن, ءبىلىمى مەن دەنساۋلىق جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ماقساتتى باعدارلامالاردى قابىلداپ, جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سونىڭ ماڭىزدى ءبىرى اۋىز سۋ ماسەلەسى بولىپ تابىلادى. يبن سينانىڭ “اۋرۋ كوبىنەسە ىشكەن استان پايدا بولادى, سونىڭ ىشىندە اسىرەسە اۋىز سۋدان بولادى” دەپ ەسكەرتكەنىندەي, حالىق ءۇشىن ساپالى اۋىز سۋعا قولجەتىمدىلىكتىڭ ماڭىزى زور. مىنە, وسى ىستە قانداي شارۋالار اتقارىلدى, الداعى ۋاقىتتارى قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلمەك دەگەن ساۋالمەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ باس ساراپشىسى سەرىك سارسەكەەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
كونە پروبلەماعا تىڭ كوزقاراس
– سەرىك ساپاربەك ۇلى, جۋىقتا ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان “اقبۇلاق” دەپ اتالاتىن جاڭا باعدارلامانىڭ قابىلدانعاندىعى بەلگىلى. بۇل باعدارلاما نە ءۇشىن قابىلداندى جانە ول قانداي ماقساتتاردى كوزدەيدى؟ وسى تاقىرىپتا اڭگىمە قوزعاساق.
– ءسىزدىڭ بۇل سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن وسى باعدارلاما قابىلدانعانعا دەيىنگى جايتتارعا توقتالا كەتسەك دۇرىس بولار ەدى.
ۇكىمەت حالىقتىڭ ساپالى اۋىز سۋعا دەگەن سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن وسىنىڭ الدىندا 2002-2010 جىلدارعا ارنالعان “اۋىز سۋ” باعدارلاماسىن قابىلداعان بولاتىن. وسى بۇرىنعى باعدارلاما بويىنشا دا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. ماسەلەن, 13288 شاقىرىمدى قامتيتىن سۋ قۇبىرلارىنىڭ جەلىلەرى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جيىنى 3,5 ميلليون ادامدى قۇرايتىن 3449 اۋىلدى جەرلەردەگى ەلدى مەكەننىڭ سۋمەن قامتۋ جاعدايى جاقساردى. سونىڭ ىشىندە بۇرىن سۋدى تاسىپ ىشەتىن اۋىل حالقىنىڭ سانى بەس ەسە ازايدى. سانيتارلىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرمەيتىن سۋ قۇبىرلارىنىڭ سانى 362 بىرلىكتەن 133 بىرلىككە دەيىن قىسقاردى.
دەگەنمەن, سوعان قاراماستان, حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىندە بۇل باعدارلاما ءىستى اقىر اياعىنا دەيىن جەتكىزە العان جوق. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 شىلدەسىندەگى مالىمەت بويىنشا ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتىلعان اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ سانى بار بولعانى 12 پايىزعا عانا ءوسىپ, بارلىعى 41 پايىزدى قۇراعان. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا ەلىمىزدەگى بارلىعى 7002 بىرلىكتى قۇرايتىن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ 3849-ىندا سۋمەن قامتۋ پروبلەمالارى ءالى دە شەشىمىن تاپقان جوق. ياعني, 3 ميلليون نەمەسە اۋىل حالقىنىڭ 40 پايىزى ساپالى اۋىز سۋ ءجونىندە مۇقتاجدىقتى سەزىنىپ وتىر دەۋگە بولادى.
ونىڭ ۇستىنە اتالعان باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا بيۋدجەتتىك قارجىنىڭ ءتيىمسىز پايدالانىلۋىنا جول بەرىلگەندىگىن دە جاسىرمايمىز. قۇرىلىستاردى ساپاسىز جۇرگىزۋ, ولاردى ۋاقىتىندا تاپسىرماۋ سەكىلدى جاعدايلار ورىن الىپ جاتتى. ىسكە قوسىلعاندارىنىڭ ءوزى دۇرىس جۇمىس ىستەمەي قايتادان ىستەن شىعىپ قالۋى دا ءجيى كەزدەستى.
سونىمەن جاڭا باعدارلامانىڭ قابىلدانۋىنا بىرىنشىدەن, بۇرىنعى باعدارلامانىڭ مەرزىمىنىڭ اياقتالۋى تۇرتكى بولدى. ونىڭ ۇستىنە بۇرىنعى باعدارلاما ءبىزدى ىسكە جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋعا, بۇرىنعى ورىن العان كەمشىلىكتەردى جويۋ جونىندە جاڭا تەتىكتەردى بەلگىلەۋگە يتەرمەلەدى. سوندىقتان وسى جولى 2011-2020 جىلدارعا ارنالىپ قابىلدانىپ وتىرعان “اقبۇلاق” باعدارلاماسىن بۇرىنعىعا قاراعاندا ءبىرشاما ءساتتى شىققان جوبا بولدى دەپ ايتا الامىن.
ال ەندى جاڭا باعدارلامانىڭ ماقساتىنا كەلەتىن بولساق, ول نەگىزىنەن العاندا حالىقتى قاجەتتى دەڭگەيدەگى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ بولىپ تابىلادى. باعدارلاما ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭ 2011-2015 جىلدار ارالىعى. ەكىنشى كەزەڭ 2016-2020 جىلدار ارالىعى. مىنە, وسى مەرزىمنىڭ ىشىندە ءبىز اۋىل حالقىنىڭ 80 پايىزىنىڭ, ال قالا حالقىنىڭ 100 پايىزىنىڭ قولىن ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتۋ جۇيەسىنە جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ەسكەرتە كەتەر ءجايت, مەن بۇل جەردە ءوزىمنىڭ نەگىزگى وكىلەتتىلىگىمە بايلانىستى اۋىل حالقىن سۋمەن قامتۋ جاعدايىنا عانا توقتالا الامىن.
وسى تۇرعىدان العاندا ايتارىم بۇرىن ءار اۋىلدا ءۇش-تورتتەن تازا سۋ شىعاراتىن قۇدىق نەمەسە ونى قۇبىر ارقىلى تارتىپ اكەلىپ, ەكى-ءۇش جەردەن سۋمەن قامتۋ پۋنكتى ورناتىلسا, وسىنىڭ ءوزىن جەتكىلىكتى دەپ ايتاتىنبىز. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزعا سول تازا سۋدى قۇبىر ارقىلى ءاربىر اۋلاعا, ياعني ءاربىر وتباسىنا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر. سونىمەن جاڭا باعدارلاما بويىنشا العاندا اۋىل حالقىن سۋمەن قامتۋ نەعۇرلىم وركەنيەتتى تۇردە شەشىلەتىن بولادى.
– بۇل ۇلكەن جاقسىلىق ەكەن. وسىدان باسقا تاعى دا قانداي جەتىستىكتەر بولماق؟
– بۇل باعدارلامانىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن جاقسىلىعى, ول اۋىل حالقىن تازا سۋمەن نەعۇرلىم كەڭىنەن قامتۋدى, ياعني ونى تۇبەگەيلى شەشۋدى قاراستىرادى. وسى ءۇشىن ءار اۋداننىڭ ورتالىعىنان مامانداندىرىلعان سۋ پايدالانۋ كاسىپورنى قۇرىلادى. مۇنداي كاسىپورىندار جەكە كاپيتالدى تارتۋ ەسەبىنەن دە كوبەيە تۇسەتىن بولادى.
سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋ ءۇشىن سۋ قۇبىرلارى مەن جۇيەلەرىنە سۋ ەسەپتەگىش اسپاپتار ورناتۋدى دا كوزدەپ وتىرمىز. نەگىزىنەن العاندا سۋدىڭ تاۋلىك بويى كەلىپ تۇرۋى قاراستىرىلادى. ال قازىر كوپتەگەن ەلدى مەكەندەردە سۋ بەرۋ ءىسى بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ىشىندە عانا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلگەنى بەلگىلى. اتاپ ايتساق, كەيبىر اۋىلداردا ول ءبىر-ەكى ساعات قانا جۇمىس ىستەيدى. وسى جاعداي حالىققا ۇلكەن جايسىزدىق تۋعىزىپ ءجۇر.
– سونىمەن 2020 جىلعا دەيىن اۋىل حالقىنىڭ 80 پايىزىن ورتالىقتاندىرىلعان تازا دا ساپالى سۋمەن قامتيمىز دەگەن ماقساتتى العا قويىپ وتىرسىزدار. ال وسىعان سۋ كوزدەرى جەتكىلىكتى مە؟ ءبىزدىڭ قازاقستاندا جالپىلاي العاندا سۋ تاپشىلىعىنىڭ بار ەكەندىگى بەلگىلى. وسى ماسەلەنى قالاي شەشپەكسىزدەر؟
– ورىندى ايتتىڭىز. ەلىمىزدە سۋ تاپشىلىعىنىڭ بار ەكەندىگىنە ەشكىم داۋ ايتپايدى. بىراق ول تاپشىلىقتىڭ كوپ جاعدايدا قولدا بار سۋ رەسۋرستارىن دۇرىس پايدالانباۋ سالدارىنان تۋىنداپ وتىرعاندىعى اقيقات. بىزدە وسى ۋاقىتقا دەيىن سۋ ۇنەمدەۋ ماسەلەسى جولعا قويىلماي كەلەدى. سوندىقتان دا سۋ جۇيەلەرىنە سۋ ولشەگىش اسپاپتار ورناتىلاتىن بولادى. ەكىنشىدەن, كوپتەگەن سۋ قۇبىرلارىنىڭ توزىعى جەتكەن. ماسەلەن, قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ مالىمەتى بويىنشا, سۋ جەلىلەرىنىڭ 64 پايىزى كۇردەلى جوندەۋ جانە تولىق اۋىستىرۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتەدى. ويتكەنى, ولاردى پايدالانۋ مەرزىمى كەيبىر جاعدايلاردا 40 جىلعا جەتكەن. وسىنداي جەرلەر مەن قۇبىرلارداعى سۋلاردىڭ ءبىراز بولىگى دالاعا كەتىپ جاتقاندىعى بەلگىلى. ماسەلەن, قۇبىرلارداعى سۋدىڭ جوعارى كورسەتكىشى 2004 جىلمەن سالىستىرعاندا 2010 جىلى 10,9 پايىزعا ارتا تۇسكەن ەكەن. باعدارلاما بويىنشا, مىنە, وسىنداي كەمشىلىكتى جويۋعا ۇلكەن قارجى بولىنبەك.
سونان كەيىن بۇل باعدارلاما بويىنشا جەراستى سۋلارىن پايدالانۋ ماسەلەسىنە ۇلكەن كوڭىل بولىنبەك. ويتكەنى, جەراستى سۋلارىنىڭ ساپاسى جەر بەتىندەگى سۋلارعا قاراعاندا الدەقايدا جاقسى ەكەندىگى بەلگىلى. بىراق, وكىنىشكە وراي, بىزدە جەراستى سۋلارىنىڭ رەسۋرسى ونشاما پايدالانىلماي كەلەدى. اتاپ ايتساق, تاجىكستان مەن قىرعىزستان بىزگە قاراعاندا الدەيقايدا سۋعا باي ەلدەر بولىپ سانالادى. بىراق وسى ەلدەردىڭ وزىندە دە جەراستى سۋلارىن پايدالانۋ دەڭگەيى بىزدەن جوعارى ەكەن. ماسەلەن, بىزدە ونى پايدالانۋ كورسەتكىشى 28 پايىزدى قۇراسا, اتالعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 38 پايىزدى قۇراپ وتىر.
يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ گەولوگيا جانە جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ 2009 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى مالىمەتى بويىنشا ەلىمىزدە مەملەكەتتىك بالانستا تۇرعان 1282 جەراستى سۋلارىنىڭ كەن ورنى بارلانعان. مۇنداعى سۋلاردىڭ جەتكىلىكتى قورى رەسپۋبليكاداعى سۋعا دەگەن سۇرانىس دەڭگەيىنەن ەكى ەسە ارتىق. دەمەك, جەراستى سۋلارى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن بايلىق كوزى جانە سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ۇلكەن ءبىر جولى بولىپ تابىلادى.
ءسىز جوعارىدا اۋىل حالقىن تازا اۋىز سۋمەن قامتۋدىڭ كوزدەرىن قايدان تابامىز دەگەن سۇراق قويدىڭىز. ءبىز مىنە, وسى جەراستى سۋلارىن پايدالاناتىن بولامىز.
قازىرگى كۇنى جەر استىنداعى سۋدىڭ بارلانعان قورىن يگەرۋ دەڭگەيى تومەن بولىپ وتىر. كوپتەگەن سۋ كەن ورىندارى سوڭعى 10-15 جىلدان بەرى پايدالانىلعان جوق. ماسەلەن, قازىرگى كۇنى جوعارىدا ايتىلعان 1282 بارلانعان جەراستى كەن ورنىنىڭ 402-ءسى عانا پايدالانىلادى ەكەن. ولاردان تاۋلىگىنە 2 ميلليون تەكشە مەتر سۋ الىنۋ ۇستىندە. بۇل قازىرگى كۇنى حالىق پايدالانىپ وتىرعان جالپى اۋىز سۋ كولەمىنىڭ 56 پايىزىن قۇرايدى. دەمەك, اتالعان رەسۋرس كوزىنىڭ الەۋەتى زور. وسىنى تەرەڭدەتىپ يگەرۋ ارقىلى كوپ ماسەلەنى شەشۋگە بولادى.
وسى ءۇشىن باعدارلامادا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, 3 مىڭنان استام اۋىلدىق ەلدى-مەكەندى جەراستى سۋىمەن قامتۋدىڭ ءمۇمكىندىكتەرى زەرتتەلەدى. سونىمەن قاتار, ۇزاق جىلدار پايدالانۋ ناتيجەسىندە كوپتەگەن كەن ورىندارىنىڭ سۋ كولەمىندە وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان 165 جەر استىنداعى سۋدىڭ تابيعي قويمالارىنا قايتادان بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ولاردىڭ رەسۋرستىق الەۋەتى زەرتتەلەتىن بولادى.
– ءسىز جوعارىدا جاڭا باعدارلامانىڭ ەكى كەزەڭگە بولىنەتىندىگىن ايتتىڭىز. ونداعى ءار كەزەڭنىڭ وزىندىك مىندەتتەرى ايقىن با؟
– ارينە. 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان ءبىرىنشى كەزەڭدە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ 54 پايىزى ورتالىقتاندىرىلعان تازا اۋىز سۋ كوزدەرىمەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. ەكىنشى كەزەڭدە ءبىز وسىنى, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىندەي, 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزەمىز. ياعني, ءار كەزەڭنىڭ وزىنە لايىق ناقتى مىندەتتەرى مەن بولجامدى كورسەتكىشتەرى بار.
– بۇرىنعى باعدارلامادا بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنى ءتيىمسىز پايدالانۋ جاعدايى ورىن العاندىعىن ايتتىڭىز. وسى كەمشىلىكتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاڭا باعدارلاما بويىنشا قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلمەك؟
– بىرىنشىدەن, وسىعان دەيىنگى جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ كەمشىن تۇستارى انىقتالىپ وتىر. نەگىزگى سەبەپ ول كەزدە قارجىنى پايدالانۋ ماسەلەسىنە, جالپى سۋ شارۋاشىلىعى جۇيەسىنە مونيتورينگ جۇرگىزىلمەي كەلگەن. ەندى بۇل جۇمىس جۇيەلى تۇردە قولعا الىناتىن بولادى.
ەكىنشىدەن, قولعا الىناتىن جوبالاردىڭ بارلىعى ورتاق تىزىمگە ەنگىزىلەدى. ول جوبالاردىڭ باسىمدىقتارى, ياعني قايسىسىنىڭ ماڭىزدى ەكەندىگى انىقتالادى. ءبىرىنشى كەزەكتە مىنە, وسىنداي جوبالار قولعا الىناتىن بولادى.
جوبالاردىڭ باسىمدىعىن انىقتاۋدىڭ وزىندىك ولشەمدەرى دە ايقىندالعان. وسى بويىنشا العاندا ءبىرىنشى كەزەكتە اۋدان ورتالىقتارىن سۋمەن قامتۋ ىسىنە ءمان بەرىلەدى. مۇنان كەيىن حالقىنىڭ سانى 1 مىڭنان اساتىن ەلدى مەكەندەردى سۋمەن قامتۋ جوبالارى قاراستىرىلادى. ونان كەيىن حالقىنىڭ سانى 500 بەن 1000 ادام ارالىعىنداعى ەلدى مەكەندەر جايى قاراستىرىلادى. مىنە, وسىلايشا رەت-رەتىمەن جوبالاردىڭ باسىمدىقتارى انىقتالىپ وتىرادى.
جوبالاردى قاراستىرعان كەزدە جوعارىدا ايتىلعانداعىداي, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءتيىستى سۋ كوزدەرىنىڭ بار ەكەندىگى جانە ونداعى سۋدىڭ ساپاسى, كولەمى دە ەسكەرىلەدى.
سۋمەن قامتۋ جوبالارىنىڭ بىرىڭعاي ءتىزىمى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە جاسالىنادى. ءتىزىمدى جاساردا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ كەلىسىمى الىنادى. سودان كەيىن بارىپ ول قارجى, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىكتەرىنىڭ قاراۋىنا جىبەرىلەدى. وسىدان كەيىن بارىپ قانا قالىپتاسقان ءتىزىم قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىز سۋمەن قامتۋداعى جۇمىستاردى ۇيلەستىرۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسياسىنىڭ بەكىتۋىنە تاپسىرىلاتىن بولادى. كوميسسيا ءار جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا ءتىزىمدى قاراپ, سوعان بايلانىستى قارجىنى بوساتۋ جونىندەگى ماسەلەنى شەشەدى.
وسى رەتتە بۇرىنعى جوبانىڭ ءبىر كەمشىلىگى سۋمەن قامتۋ ىسىندە ءبىرىڭعايلىقتىڭ بولماعاندىعىن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسى ۇيلەستىرىلمەگەندىگىن اتاپ وتپەكپىن. كوپتەگەن كەمشىلىكتىڭ ورىن الۋى مىنە, وسىنداي بىرىڭعاي ساياساتپەن ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەسىنىڭ بولماۋىنان پايدا بولعان بولاتىن. ەندى وسى كەمشىلىكتىڭ جولى كەسىلىپ وتىر.
– ءسىز جوعارىدا حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتۋ ىسىنە جەكە كاپيتالدىڭ دا تارتىلاتىندىعىن ايتتىڭىز. بۇل ءىس قالاي جۇزەگە اسپاق؟
– ول ءۇشىن جوبالاردى كونتسەسسياعا تاپسىرۋدىڭ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلەدى. ەكىنشىدەن, ۇزاق مەرزىمدىك تاريفتىك رەتتەۋ جۇيەسىنە كوشەتىن بولامىز. ءارى ءاربىر تەكشە مەتر پايدالانىلعان سۋ ەسەپكە قويىلادى. مىنە, وسى جاعداي جەكە ينۆەستورلاردىڭ جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە قاتىسۋعا دەگەن ىنتاسىن ارتتىرۋى ابدەن مۇمكىن. اتالعان ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازىرگى قولدانىستاعى زاڭدارعا, سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ سۋ كودەكسىنە, “حالىقتىڭ دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى” كودەكسكە وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار جوبالاردى كونتسەسسياعا تاپسىرۋدىڭ قاناتقاقتى ءتىزىمى ايقىندالىپ وتىر. ماسەلەن, قاراعاندى وبلىسىنىڭ بالقاش, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سەمەي, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سارىاعاش قالالارىندا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە قاناتقاقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە.
– وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا مەملەكەت تاراپىنان قانشا قارجى بولىنبەك؟
– قازىردەن باستاپ 2020 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 944 ميلليارد 476,6 ميلليون تەڭگەنىڭ قارجىسى ءبولىنۋى قاجەت. مۇنى 624 ميلليارد 926,6 ميلليون تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ, 319 ميلليارد 550 ميلليون تەڭگەسى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ ەسەبىنەن قاراستىرىلاتىن بولادى. مۇنىڭ سىرتىندا اتالعان باعدارلامانى قارجىلاندىرۋعا دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, سۋ شارۋاشىلىعىنداعى كاسىپورىنداردىڭ ءوز قارجىلارى دا تارتىلاتىن بولادى. وعان ەندى وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا قوساتىن ۇلەسىن قوسىڭىز. ونىڭ كولەمى ازىرگە ايقىن ەمەس. بۇل جونىندەگى كوپ ماسەلە ءىس بارىسىندا شەشىلەدى. سوندا اتالعان باعدارلامانى قارجىلاندىرۋ ىسىنە از قارجى جۇمسالايىن دەپ وتىرعان جوق. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى حالىقتىڭ قامى, ونىڭ الەۋمەتتىك پروبلەمالارىن شەشۋ ماقساتىندا ىسكە اسپاق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي.
* * *
جاڭا باعدارلامانىڭ جاڭالىعى قانداي؟
ەگەمەندىگىنىڭ جيىرماسىنشى جىلدىعى قارساڭىندا تۇرعان تاۋەلسىز قازاقستان وسى قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا الەمگە تانىمال, ارىپتەستىك قاتىناستاردا بەدەلدى ەل رەتىندە قالىپتاسىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ءوزىنىڭ ىشكى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارىن باتىل شەشە الاتىن قۋاتتى مەملەكەت رەتىندە بوي كورسەتىپ وتىر. ەگەر سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدىڭ اراسىنداعى وقيعالارعا سارالاي كوز سالاتىن بولساق, مۇنىڭ كوپتەگەن بەلگىلەرىن مەيلىنشە ايقىن بايقاۋعا بولادى.
الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالماعى حالىقارالىق قاۋىمداستىقپەن ينتەگراتسيالانىپ ۇلگىرگەن ەلىمىزگە بارىنشا اۋىر تيسە دە مەملەكەت قۋاتىنىڭ ارقاسىندا ونىڭ اۋىرتپالىعىن سەزىنگەمىز جوق. مۇنىڭ سىرتىندا قازاقستاندى يندۋستريالىق تۇرعىدان جاڭاشا دامىتۋ ءىسى سول داعدارىس تۇسىندا جوسپارلانىپ, قىزۋ باستالىپ كەتتى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 74 يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبا ىسكە قوسىلسا, جىل اياقتالعانعا دەيىن تاعى دا وسىنشاما نىسان پايدالانۋعا بەرىلمەك.
ارينە, جاڭا تاريحى بار بولعانى 20 جىل ۋاقىتتى عانا قامتيتىن جاس مەملەكەتىمىزدە بارلىق ماسەلە شەشىمىن تاپقان دەپ ايتا المايمىز. سونىڭ ماڭىزدى ءبىرى سۋ رەسۋرستارىنىڭ ماسەلەسى, سونىڭ ىشىندە اۋىز سۋ پروبلەماسى بولىپ تابىلادى.
پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ بيىلعى جازدا ءسولتۇستىك وبلىستارعا ساپارى بارىسىندا كوپ ايتىلعان پروبلەمالاردىڭ ءبىرى وسى حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى بولعانى بەلگىلى. بۇل پروبلەما اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي وبلىستارىنا تەگىس قاتىستى بولىپ شىقتى. دەمەك, وسى ماسەلەنى بۇكىل ەلىمىزگە ءتان دەپ ايتۋعا بولادى.
جالپى, سۋ رەسۋرستارى ماسەلەسىن كەڭ كولەمدى قاراستىراتىن بولساق, ءححى عاسىرداعى قازاقستان ءۇشىن ونىڭ ەڭ تولعاقتى تاقىرىپتار قاتارىنا شىعاتىندىعىن بايقايمىز. قازىرگى كۇنى تۇششى سۋ كوزدەرىنىڭ ماسەلەسى, سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ تازا اۋىز سۋمەن قامتىلۋى جايى جەر شارىنداعى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ ۋشىعا ءتۇسۋىنىڭ استارىندا ادامزاتتىڭ ورتاق پروبلەماسىنا اينالدى. كوپتەگەن ساراپشىلار ەندىگى كەزەكتە ەل مەن ەلدىڭ, ءوڭىر مەن ءوڭىردىڭ اراسىندا بولۋى مۇمكىن داۋ-جانجالدار ناق وسى ماسەلەدەن ءوربۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ ايتادى. دەمەك, ءار مەملەكەت وزدەرىندەگى سۋ رەسۋرستارى مەن ونى ءتيىمدى جانە ۇنەمدى پايدالانۋ ىسىنە الداعى ۋاقىتتا بارىنشا ءمان بەرە تۇسپەك.
ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارىن نىعايتۋ مەن ونىڭ قورلارىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە قازاقستان باسشىلىعى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان قاتتى كوڭىل بولۋدە. ەلباسىمىز بىزبەن كورشى مەملەكەتتەر باسشىلارىمەن بولعان كەزدەسۋلەرىندە ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋلارىن پايدالانۋ ءىسىن ءاردايىم مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ نەگىزگى ماسەلەسى رەتىندە كوتەرىپ كەلەدى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن بىرلەسىپ سۋ كونسورتسيۋمىن قۇرۋ, ءسىبىر وزەندەرىنىڭ سۋلارىنىڭ ءبىر بولىگىن قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا قاراي بۇرۋ, ارالدى قالپىنا كەلتىرۋ ءىسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋ, ەرتىس پەن ىلەنىڭ, سىرداريانىڭ سۋلارىنىڭ ازايۋىنا جول بەرمەۋ, قازاقستاندى اشىق تەڭىزگە شىعا الاتىن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كاسپي مەن قارا تەڭىز نەمەسە ازوۆ تەڭىزى اراسىندا كانال تارتۋ – مىنە, بۇلار ەلباسىمىز باستاماشى بولىپ, ۇلكەن حالىقارالىق مىنبەرلەردە باتىل دا تاباندى تۇردە كوتەرىپ كەلە جاتقان ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىر پاراسى.
اتالعان ىستە ناتيجەلەر دە جوق ەمەس. كىشى ارال قالپىنا كەلە باستادى. وڭتۇستىك ءوڭىردى سۋمەن قاتۋ جانە كوكتەمگى تاسقىننىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ ەسەپتەلەتىن كوكساراي قارسى رەتتەگىشى سالىندى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋدى بارىنشا ۇنەمدەپ پايدالانۋ ءۇشىن تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى بەلسەندىلىكپەن ەنگىزىلۋدە. سۋ قويمالارىنىڭ جۇمىستارى دا رەتكە كەلتىرىلە باستادى. سونىمەن قاتار ەلباسىنىڭ جۋىقتا وسكەمەن قالاسىندا وتكەن قازاقستان مەن رەسەيدىڭ شەكارالاس وڭىرلەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى سامميتىندە ءسىبىر وزەندەرىنىڭ سۋلارىنىڭ ءبىر بولىگىن قازاقستانعا بۇرۋ ماسەلەسىن قايتا ءبىر كوتەرىپ, ونى رەسەي پرەزيدەنتى مەدۆەدەۆتىڭ نازارىنا سالعانى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا بۇل تاقىرىپ الداعى ۋاقىتتا وزىندىك ماڭىزعا يە بولا تۇسەتىندەي.
ال ەندى ەلىمىزدىڭ ىشكى جاعدايىنا كەلسەك, مەملەكەت باسشىلىعى حالىقتى تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعاندىعى بايقالادى. ويتكەنى, بۇل ماسەلەنىڭ حالىق دەنساۋلىعىنا تىكەلەي قاتىسى بار. سوندىقتان دا وسى ماسەلەنى شەشۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر جولى رەتىندە ەلىمىزدە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2002-2010 جىلدارعا ارنالىپ “اۋىز سۋ” باعدارلاماسى قابىلدانعان بولاتىن. وسى باعدارلاما اياسىندا اۋىلدىق ەلدى-مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ بارلىق كوزدەرىنەن 195 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, يگەرىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا قالالىق جەرلەردەگى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن 140 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ءسويتىپ, اتالعان ماقساتقا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءبۇتىندەي العاندا 335 ميلليارد تەڭگە قارجى جۇمسالدى.
“اۋىز سۋ” باعدارلاماسى حالىقتىڭ وسى جونىندەگى مۇقتاجدىعىن شەشۋگە ەداۋىر دارەجەدە ىقپال ەتكەندىگىن ايتۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى, بۇل باعدارلاما اۋىز سۋ ماسەلەسىنىڭ ۋشىعۋىنا جول بەرمەدى. سونىڭ ىشىندە اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, وڭتۇستىك قازاقستان سەكىلدى وبلىستاردا جاعدايدىڭ بۇرىنعىعا قاراعاندا اناعۇرلىم جاقسارا تۇسۋىنە يگى ىقپالىن تيگىزدى. ال جالپى ەلىمىز بويىنشا الساق, ورتالىقتاندىرىلعان سۋ كوزدەرىنە حالىقتىڭ قولجەتىمدىلىگى 7 پايىزعا ارتسا, سۋدىڭ ىسىرابى 8 پايىزعا تومەندەگەن.
باعدارلامانىڭ ەڭ جاقسى جەتىستىگى رەتىندە اۋىلدى جەرلەردەگى تاسىپ جەتكىزەتىن سۋدى پايدالانۋشىلار سانى 2002 جىلعى 445,2 مىڭ ادامنان 82,9 مىڭ ادامعا دەيىن ازايعاندىعىن ايتۋعا بولادى. ياعني ەلىمىزدەگى اۋىز سۋعا بارىنشا مۇقتاج ادامدار سانى سوڭعى سەگىز جىلدا 82,4 پايىزعا ازايا تۇسكەندىگى بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇل ۇلكەن جەتىستىك.
بىراق, وسى رەتتە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, اتالعان باعدارلامانىڭ وسىنداي جەتىستىكتەرىمەن قاتار, ونى ورىنداۋ بارىسىندا كەمشىلىكتەر دە بولماي قالعان جوق. وسى كەمشىلىكتەردىڭ ءبىرى بۇل باعدارلاما ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە بىردەي دەڭگەيدە ورىندالماعان. ءسويتىپ, ماسەلەنى تۇبىرىنەن شەشە الماعان.
مۇنىڭ ءوزى, ەڭ الدىمەن, باعدارلاما جۇمىس ىستەگەن كەزەڭدە اۋىز سۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋىنىڭ بار بولعانى ەكى پايىزعا عانا ازايعاندىعىنان كورىنىپ وتىر. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەمەي تۇرعان 140 سۋ قۇبىرى بار. ءالى دە 83 مىڭ ادام سۋدى بۇرىنعىداي تاسىمالداپ ىشۋدە. ال قالالىق جەرلەردە سۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋى 6 پايىزعا ارتا تۇسكەن.
ۇكىمەت اتالعان ماسەلەنى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسقوسۋلاردا بىرنەشە رەت تالقىلاي وتىرىپ, ورىن العان كەمشىلىكتەردىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن ايقىندادى. سولاردىڭ قاتارىندا باعدارلاما اياسىنداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا جۇيەلەنگەن, سارالانعان بىرىڭعاي ءادىس-تاسىلدەردىڭ بولماعاندىعىن, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ اراسىندا ءوزارا ءىس-قيمىل ارەكەتتەستىگىنىڭ جۇيەلى دە وڭتايلى جولدارىنىڭ قالىپتاسپاعاندىعىن, بولىنگەن قارجىنىڭ ءتيىمسىز پايدالانىلعاندىعىن, سونىڭ سالدارىنان كەيبىر بولاشاعى جوق, بىراق قىمبات تۇراتىن جوبالاردىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جۇزەگە اسىپ كەتكەندىگىن, جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىنىڭ تومەن بولعاندىعىن, ىسكە قوسىلعان سۋ قۇبىرلارى مەن نىساندارىن دۇرىستاپ, تالاپقا ساي پايدالانۋعا جەتكىلىكتى ءمان بەرىلمەگەندىگىن ايتۋعا بولادى.
سوندىقتان ەلباسى پرەمەر-مينيستر كارىم ماسىموۆكە اتالعان باعىتتاعى, ياعني حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋداعى جۇمىستاردى قايتا جالعاستىرىپ قانا قويماي, ونى تۇبىرىنەن شەشۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن ءادىس-تاسىلدەرىن قاراستىرۋ جونىندە تىكەلەي تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. وسى تاپسىرمانىڭ نەگىزىندە حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىن جاقسارتۋعا ارنالعان جاڭا باعدارلاما ازىرلەنىپ, قابىلداندى. “اقبۇلاق” دەپ اتالعان بۇل باعدارلاما 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتىماق.
جاڭا باعدارلامانى ازىرلەۋ كەزىندە وسىعان دەيىن ورىن العان كەمشىلىكتەردىڭ بارلىعى ەسكەرىلگەن. ونى ازىرلەۋ ءۇشىن ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ جەدەل تاپسىرماسى بويىنشا ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگىندە ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلعان. جۇمىس توبى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارلىعىن قاتىستىرا وتىرىپ, جاڭا تۇجىرىمداما جوباسىن بىرلەسىپ جاساعان.
جۇمىس توبى مەملەكەتتىك جانە جەكە مەنشىك سۋ ارنالارىنىڭ قىزمەتىن تالداۋ بارىسىندا مەملەكەت مەنشىگىندەگى مەكەمەلەرگە قاراستى سۋ جۇيەلەرىندە ەسەپتەگىش قۇرالداردى ورناتۋدىڭ جەكە مەنشىك سۋ قۇبىرلارىنا قاراعاندا الدەقايدا تومەن ەكەندىگىن انىقتادى. وسى رەتتە سۋ قۇبىرلارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جەكە مەنشىك قولىنا تاپسىرىلعان شىمكەنت قالاسىنىڭ تاجىريبەسى جەتە زەرتتەلىندى. بۇل قالادا سۋمەن قامتۋ قۇبىرلارى مەن جەلىلەرى بيۋدجەت قارجىسىنىڭ قۇيىلۋىنسىز ءتيىمدى دارەجەدە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ماسەلەن, وسى قالاداعى “ۆودنىە رەسۋرسى-ماركەتينگ” جشس ءوزىنىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, بارلىق جەرلەرگە سۋ ولشەگىش قۇرالدارىن ورناتقان. تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىمەن كەلىسە وتىرىپ, ءوزىن ءوزى اقتايتىن ورتا كەزەڭدىك تاريف جۇيەسىن جاساپ شىققان. كاسىپورىنداردى دامىتۋ ءۇشىن ءوز قاراجاتىن پايدالانعان. دەمەك, وسىنداي جاقسى تاجىريبەلەردى نەگىزگە الا وتىرىپ حالىقتى سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىن ودان ءارى دامىتا ءتۇسۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى قاراستىرىلىپ, ايقىندالۋى قاجەت.
جۇمىس توبى قارجى مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ جاڭا تۇجىرىمدامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2020 جىلعا دەيىن ءار جىل سايىن 90 ميلليارد تەڭگەنىڭ قاجەت بولاتىندىعىن ەسەپتەپ شىققان. مۇنىڭ 60 ميلليارد تەڭگەسىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, 30 ميلليارد تەڭگەسىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن قاراستىرۋ كوزدەلگەن.
تۇجىرىمدامانى ءتيىمدى جاعدايدا جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي ءادىس-تاسىلدەر ەكشەلەنىپ الىنىپ وتىر.
ءبىرىنشى, مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ ءارتۇرلى فورمالارىن ەنگىزۋ قاجەت. سەنىمدى باسقارۋعا بەرۋ, جارتىلاي جانە بىرتە-بىرتە جەكەشەلەندىرۋ, كونتسەسسياعا تاپسىرۋ سەكىلدى ءادىس-تاسىلدەر ارقىلى ەلىمىزدىڭ سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنا جەكە ينۆەستورلاردىڭ كەلۋىنە جول اشقان ءجون دەپ تابىلادى. وسى ءۇشىن ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك, شىعىس, باتىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرىنە مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ قاناتقاقتى جوبالارى جۇزەگە اسىرىلا باستايدى. وسى جوبالار ءساتتى جۇزەگە اسقان جاعدايدا ولار كەڭىنەن ءورىس الاتىن بولادى.
ەكىنشى ءادىس حالىقتى سۋمەن قامتۋعا قاجەتتى جاڭا نىسانداردى سالۋ ماسەلەسىن جۇيەلەۋ جانە بىرىزدەندىرۋدى كوزدەيدى. وسى ءۇشىن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بەلگىلەنگەن كەزەڭى بويىنشا تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن كوميسسيا قۇرىلادى. ونىڭ قۇرامىنا بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, مامانداندىرىلعان جوبالاۋ ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى مەن تاۋەلسىز ساراپشىلار ەنگىزىلەدى. ولار جۇزەگە اسىرىلاتىن جانە اسىرىلۋ ۇستىندەگى بارلىق نىسانداردا بولىپ ولاردىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەندىكتەرىن انىقتايتىن بولادى جانە وسى زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسىندا ۇكىمەتكە ارنايى ەسەپ تاپسىرادى. ءسويتىپ, اۋىلدىق جانە قالالىق ەلدى مەكەندەردى سۋمەن قامتۋ جوبالارىنىڭ بىرىڭعاي ءتىزىمى ازىرلەنەدى. ونى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جەتەكشىلىك جاسايتىن ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا ءار جىل سايىن بەكىتىپ وتىراتىن بولادى.
ۇشىنشىدەن, ەلدى مەكەندەرگە جاقىن ورنالاسقان جەر استى سۋلارىن پايدالانۋعا بارىنشا ءمان بەرىلەدى. وسى ءۇشىن جەر استى سۋلارىن ىزدەستىرۋ-بارلاۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلەدى. بۇل جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋعا 2018 جىلعا دەيىن ءار جىل سايىن 6,2 ميلليارد تەڭگە قاجەت بولادى. ءار جىل سايىن شامامەن العاندا 400 اۋىلعا قاجەت بولاتىن جەر استى سۋ كوزدەرىنىڭ قورلارى ىزدەستىرىلەدى. مۇنىڭ سىرتىندا 63 قالانى سەنىمدى سۋ كوزىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسى ۋاقىتقا دەيىن ايقىندالعان 194 ورىنداعى سۋ قورلارىنىڭ كولەمىنە قايتا باعالاۋ جاسالىنادى.
ەلىمىزدەگى سۋ ماسەلەسىن تالقىلاعان ءار دەڭگەيدەگى ماجىلىستەردە, سونىڭ ىشىندە ۇكىمەتتىڭ وتىرىستارى مەن سەلەكتورلىق كەڭەستەردە نەگىزگى اڭگىمە وزەگىنە اينالىپ, جۋىقتا عانا قابىلدانعان جاڭا باعدارلامانىڭ ءبىز بايقاعان كەيبىر قىرلارى وسىنداي. شىنىندا دا بۇل باعدارلاما, مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن, ونىڭ الەۋمەتتىك باعىتىن كورسەتەتىن, ەل دەنساۋلىعىنا پايداسى كوپ ومىرشەڭ جوبالاردىڭ ءبىرى بولادى دەپ ەسەپتەيمىز. 900 ميلليارد تەڭگە دەگەنىمىز حالقىنىڭ سانى وزىمىزدەي كەيبىر ەلدەردىڭ جىلدىق مەملەكەتتىك بيۋدجەتىنە تەڭ قارجى. مىنە, وسىنداي كولەمدەگى ءىرى قارجىنى مەملەكەت تەك ءبىر عانا ماسەلەگە – حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىنە ارناماق. حالىق دەنساۋلىعى جولىندا مۇنداي مول شىعىن جۇمساۋ – ەكى ەلدىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەسى دە اقيقات.
سايحان سانات, جۋرناليست.