مەن بۇل اڭىزدى 1953 جىلى 93 جاستاعى “قوساي شەجىرەشى”, “قوساي شەشەن”, “قوساي بارىمتاشى” دەگەن ەل ىشىندە ءۇش لاقاپ اتى بار, سول كەزدە بويى ەكى كەز, باتىر تۇلعالى قاريادان ەستىگەن ەدىم.
جالاۋلى دەگەن اۋىلدا تۇراتىن قوسايدى ىزدەپ, الماتى وبلىسىنىڭ كەگەن اۋدانىندا العاش رەت اسىل تۇقىمدى ارقار-مەرينوس قويىن وسىرگەن “قىزىل تۋ” كولحوزىنىڭ توراعاسى, ەڭبەك ەرى مولداحمەت ءمۇسىراليوۆ, اۋداندىق كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى يمانبەك بيدايبەكوۆ, حالىق باتىرى رايىمبەك جايلى ەل ىشىندەگى دەرەكتى ەڭ العاش جيناپ, مەملەكەتتىك مۇراعاتقا, عىلىم اكادەمياسىنا تاپسىرعان ورمانشى قابىلبەك ساۋرانباەۆ, لەنين كولحوزىنىڭ توراعاسى قوسىمباەۆ ەسەنامان دەگەن ازاماتتار كەلەر ەدى. ات توبەلىندەي اۋىل ەمەس پە, ولار كەلگەندە “قوساي شەجىرەشىنىڭ” شاتىرسىز سوقپا توقال تامىنا بالالار دا جينالاتىن. سولاردىڭ ءبىرى مەن ەدىم. شاي ءىشىلىپ بوي جىلىتىپ, كوڭىل كونشىگەن كەزدە قوساي بۇل شاقىرماعان قوناقتارىنىڭ نەگە كەلگەنىن ءبىلىپ, ەڭسەسىن كوتەرەتىن. سويتەتىن دە قاپساعاي كەڭ كەۋدەسىن كەرىپ: “مەن ءوزىم كورگەن, بىلەتىنىمنىڭ ءبارىن سەندەرگە ايتتىم. ەندىگىسى وزدەرىڭدەي كەزىمدە اقساقالداردان ەستىگەن اڭگىمە. انىقتىعىنا كەپىلدىك بەرە المايمىن. اڭىز بولسا دا اقيقات ەكەنىنە ءوزىم سەنەمىن. ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ, زەردەدە ساقتالعانىنا قاراپ, وسى اڭىزدىڭ اقىرعى نۇكتەسى شىندىق دەپ بىلەمىن”, – دەيتىن. ءسويتىپ تومەندەگىدەي ۇزاق اڭگىمە باستايتىن. – قازاق حالقىنىڭ تاريحى شىڭعىس حاننىڭ اۋلەتىنەن شىققان حاندارمەن ساباقتالسا, ۇلكەن قاتەلىك دەپ ەسەپتەيمىن. شىڭعىس حان كىم؟ قازاق ودان, ءتىپتى ونىڭ ەلى مونعولدان بۇرىنعى حالىق ... ارعىسىن وزدەرىڭ ىزدەڭدەر, بەرىسى كەرەي-نايمان, ءۇيسىن-قاڭلى سەكىلدى مەملەكەت ومىردەن وتكەن. دەمەك, تاريحىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭ.
قىپشاق, ارعىن, قوڭىرات, كەرەي, نايمان, جالايىر, ءۇيسىن, قاڭلى – ءبىر اتا-انانىڭ بالاسى. ءبىر تىلدە, ءبىر ءتالىم-تاربيەدە, سالت-داستۇردە ءوسىپ-ونگەن ەمەسپىز بە؟ ءيا جىگىتتەر, سوندىقتان دا وسىنداي ۇلان-بايتاق جەردىڭ يەسىمىز. كۇن مەن جەر, ياعني تاڭىردەن باسقاعا تابىنباعان تابيعاتتىڭ ۇرپاعىمىز. مۇسىلمان بولساق, كەيىن بولدىق. الگى شىڭعىستى حان كوتەرگەن كىم؟ قوڭىرات, كەرەي, نايمان, جالايىر, قاڭلى سەكىلدى اعايىندار. بۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم – تاريحىمىزدى تارىلتپاي, قازاقتىڭ ءوز حاندارىنان باستاۋ كەرەك دەگىم كەلگەنى عوي. ولار كىمدەر؟ مەنىڭ بىلۋىمدە قابىل, قاراقان, قاراش, نايمان حانى تياڭ, تۇعرىل – قازاق حالقىنىڭ تاريحىنىڭ باستاۋى. ۇلى ءجۇز, ورتا ءجۇز, كىشى ءجۇز دەگەن اتاۋ كەيىن شىققان. ۇلى ءجۇزدىڭ ءوز ىشىنەن شىققان ەڭ سوڭعى حانى – شاپىراشتى نۇراباي حان. تەگى ۇيسىندەر كورشىلەرىنىڭ ەشقايسىسىمەن اراز-قۇراز بولماعان. الىم سالىعىن, قايىر-ساداقاسىن بەرسە, بەرگەن بولار, كىمى حان بولسا دا ەشقايسىسىنا باس ءيىپ, قۇلدىق ۇرىپ باعىنعان دا ەمەس. ونى كەيىن تاريحتان بىلەرسىڭدەر. ءبىزدىڭ ناعاشىمىز سول ەرتەدە وتكەن قازاق حاندارىنىڭ ءبىرى قيات قابىل حان,– دەپ ءبىر توقتار ەدى قوساي. سول ساتتەگى ونىڭ جان دۇنيەسىندەگى الاساپىران ويدى ارنايى ات تەرلەتىپ ىزدەپ كەلگەندەر تۇسىنگەن شىعار, تۇيسىنگەن شىعار, ءوز باسىم ەرتەگى ءۇزىلىپ قالعانداي سەزىنەتىنمىن دە اڭگىمەسىن جالعاسا ەكەن دەپ اسىعا كۇتەتىن ەدىم. سودان, ءيا سودان شىنىمەن اياقتالدى ما دەپ تىپىرشىعان شاعىمدا قاريا تاماعىن كەنەپ الىپ ۇزىلگەن اڭگىمەنى باستاپ كەتەر ەدى. – سول جىلى ۇلىتاۋدىڭ ەتەگىنە كوكتەم ەرتە كەلىپتى. قيات تايپاسى كوكتەۋىنە كورشىلەس اعايىندارىنان بۇرىن ەرتە كوتەرىلىپتى. قابىل حاننىڭ اقورداسى ۇلىتاۋدىڭ كەڭ اڭعارىنىڭ الدىنداعى بەتەگە جۋسانى قاۋلاعان جاسىل جازىققا ەرەكشە ءسان-سالتانات سىيلاپتى. ەكى قاپتالىنا قاتارلاسا قونىستانعان شوق جۇلدىزداي توپتاسقان اقبوز ۇيلەردىڭ ەتەك-جەڭى كەڭ-اق. ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ تۇيەسى بوتالاپ, قويى قوزداپ, تىرشىلىك تىنىسى كەڭىپ, بۇكىل دۇنيە جاڭارعان, تابيعاتتىڭ ۋىز مەيىرىمى ءيىپ تۇرعان شاعى ەدى. تايپانىڭ باس جىلقىشىسى ورداباي بۋاز بيەلەردى ون ۇيىرگە ءبولىپ, ءار بيەنىڭ ق ۇلىنداۋىن باقىلاپ, بۇكىل قوسىندى ات تەرلەتىپ كۇنىنە ارالاپ شىعاتىن. ول بيىك شىڭنىڭ تۇبىنەن وتە بەرە, قارسىداعى وقىس كورىنىسكە جالت قاراپ, تىزگىنىن تارتىپ قالت تۇرا قالدى. ون ەكى قانات بوز ءۇيدى تىكسە, كەڭىنەن سياتىن جان-جاعىن مۇك تورلاي كومكەرىپ, بەتىن قىنا جاپقان جالپاق جالتىر قارا تاستى بۇل ەل “حانتاعى” اتايتىن. سونىڭ ورتاسىندا ءتورت تاعانداپ تۇرعان بوز بيە وسى جىلى ءۇشىنشى ق ۇلىندايتىن ەدى. “ياپىر-اي, ىستىق تاستىڭ ۇستىندە بۇل نەگە تورتتاعانداپ تۇر؟ قابىل حاننىڭ اكەسىنەن قالعان جىلقىنىڭ ەڭ سوڭعى تۇقىمى. ەكى جىل قاتارىنان ەكى قانجيرەن ۇرعاشى ق ۇلىن تۋدى. بيىل ەركەك ق ۇلىن تۋسا جاقسى-اق بولار ەدى. ۇيىرگە سالار ەدىك”, دەپ تىكسىنە قادالدى. ورداباي جىلقىشىنىڭ ءارى-ءسارى بولاتىن ءجونى بار. بۇل اۋلەتتىڭ تۇقىم-تۇقيانى بوز بيەگە ايىرىقشا ىقىلاس اۋداراتىنىن جاقسى بىلەدى. جىلقىشىلاردى ىزدەپ: “جىگىتتەر قايدا ەكەن؟” دەگەن الاڭ كوڭىلمەن بوز بيەگە قارادى. ويلاپ ۇلگەرمەدى, بوز بيە تۇرعان جەرىندە ارتقى تىرسەكتەرىن تالتايتا اشىپ, ىستىق تاسقا باۋىرىمەن جارماسا جاتاتىنداي جاياسىن جايىپ جىبەرىپ, تاۋ-تاستى كۇڭىرەنتە كىسىنەپ, ق ۇلىنىن تاستاپ جىبەردى. جاتقان جارعاعىن جارىپ شىققان التىن تۇستەس قۇلا ق ۇلىن ىستىق تاسقا ءتۇستى. وردابايدىڭ كوزىنە التىن ق ۇلىن تۋعانداي كورىندى. بوز بيە التىن ق ۇلىن تۋدىم دەگەن جوق, سول تالتايعان بويى ءسال تۇرىپ, شۋىن سۇيرەتىپ, ارتىنا قاراماي ءجۇردى دە كەتتى. ورداباي بۇكىل عۇمىرىندا ءدال وسىنداي قاتىگەزدىكتى كورمەپتى. مال ەمەس, ءبورى دە بولتىرىگىنىڭ شاراناسىن جالاپ, كوزىن اشقانشا سۇيەپ, دەمەيدى. ال تالاي-تالاي تارلان سايگ ۇلىكتىڭ ۇلى اناسى سانالاتىن بوز بيە ارتىنا بۇرىلىپ قاراماي, اقىرىن باسىپ: “سەنەن قۇتىلدىم با, جوق, قۇتىلمادىم با”, دەگەندەي, انالىق سەزىمنەن باز كەشىپ, باتىستى بەتكە الىپ كەتىپ بارادى. ورداباي باتىر شىدامادى. كۇرەڭ جورعانى تەبىنىپ قارسى بەتكەيگە ۇمتىلدى دا “مىرزاشوقى” دەپ اتالاتىن توبەنىڭ ەتەگىن ءور جاعىنان وراي ءجۇرىپ, قۇلا ق ۇلىن جاتقان جەردىڭ ءدال ۇستىنەن شىقتى. كوپ ۋاقىتتان بەرى مال تۇياعى تيمەگەن بوز قىنا كىلەمدەي تۇرلەنىپ, كوزىن قارىدى. تاس ۇستىندەگى شۇباتىلعان شارانانىڭ ورتاسىنداعى قۇلا ق ۇلىن جارىق دۇنيەگە جانتالاسا ۇمتىلىپ جەتىپ, جەتە الماي قالتىلداپ جاتىر ەكەن. “مىنا جانۋار ەت پەن تەرىدەن ەمەس, تازا التىن شىعار. بوز بيە سودان كەيىن قاراماي كەتكەن بولار”, دەگەن ءبىر وي ءاپ-ساتتە قىلاڭ بەرىپ, تاقىمىن قىسىپ قاپىلا العا ءجۇردى. جالپاق “حانتاعىنىڭ” جيەگىنە جەتە قالت توقتاپ, كۇرەڭ جورعادان لىپ ەتىپ قالاي تۇسكەنىن بايقاماي قالدى. اقىرىن جىلجىپ, ق ۇلىنعا جاقىندادى. ساپ-سارى التىنداي قۇلا ق ۇلىننىڭ قولتىعى بۇلك-بۇلك ەتەدى. جۇرەگى سوعىپ جاتىر. ورداباي سارباز سوندا عانا وزىنە ءوزى كەلدى. ءيا, كادىمگى قىلشىق ءجۇندى ءتورت اياقتى ق ۇلىن. كۇلتەلەنگەن قۇيرىق-جالى اق جىبەك جىپتەي. ۇمتىلىپ تۇرىپ, تالتىرەكتەپ قايتا قۇلاعان قۇلا ق ۇلىنعا قولىن سوزدى. سالالى ساۋساقتارى شاراناسى ءالى كەپپەگەن جىلتىر تەرىگە تيگەندە, ونەبويىنان ءبىر جىلى سەزىم اعىپ ءوتتى. ق ۇلىننىڭ كوزىن ءسۇرتىپ, سۇق ساۋساعىمەن جاعىن اشىپ, تاڭدايىن كوتەردى. ورداباي ق ۇلىندى قۇشاقتاعان كۇيى ۇيىنە اكەلىپ, شي ورەنىڭ ىشىندە كولدەنەڭ كوزدەن تاسادا ەشكى سۇتىمەن اۋىزداندىرىپ اياقتانعانشا باقتى. “ەندى بۇل جايدى حان يەمە بارىپ بايان ەتەيىن. ەرتە مە, كەش پە بوز بيە تۋدى ما دەپ ءبىر سۇرايدى. ول ءۇشىن ون مىڭ جىلقى ءبىر توبە, بوز بيە ءبىر توبە”, دەگەن بايلام جاساپ, قابىل حاننىڭ ورداسىنا بارماق بولىپ جولعا شىقتى. تاۋدان ەسكەن ەرتەڭگى ساۋمال سامالمەن تىنىستاعان حان جەڭىل جەلەڭىن يىعىنا ءىلىپ, اقوردانىڭ الدىنداعى قىردا تۇر ەكەن. وردابايدى قيادان تانىعان بولار, جانىنا تايانعانشا قوزعالمادى. ارقان بويى جاقىنداعاندا ورداباي كۇرەڭ جورعادان ءتۇسىپ, وڭ قولىن جۇرەگىنە باسىپ, باسىن ءيىپ: – اسسالاۋماعالەيكۇم, حان يەم! – دەپ سالەم بەردى. – ۋاعاليكەسالەم. كەل, باتىر, كەل! مال-باسىڭ امان با؟! — دەدى قابىل حان. – ءبارى ساۋ-سالامات. سىزگە سالەم بەرە كەلدىم. – ءتاڭىرىڭ جارىلقاسىن! ورداباي ەلدىڭ جاي-كۇيىن ايتا كەلىپ, بوز بيەنىڭ ق ۇلىنداعانىنان حابار بەردى. – ءيا, بوز بيە تۋعان ەكەن عوي. بۇل ەڭ سوڭعى ق ۇلىنى بولار, – دەپ ءتىل قاتتى. سونان سوڭ ويلانا اينالاسىنا كوز جۇگىرتىپ, قىردىڭ جالىمەن ءبىراز ءجۇرىپ بارىپ, اتىن جەتەلەپ سوڭىندا كەلە جاتقان وردابايعا ودىرايا قاراپ: – ماعان ۇلى بابامنىڭ رۋحى ءبىر اي بۇرىن ايان بەرگەن. ول – ءجۇز جىلدا ءبىر-اق رەت تۋاتىن تۇلپار. ەكەۋمىزدىڭ ماڭدايىمىزعا سيا قويار ما ەكەن..؟ – حان ءوزىن تولعانتقان ويدى كىلت ءۇزدى. سونان سوڭ جاڭا كوتەرىلگەن كۇننىڭ شاپاعى قوناقتاي باستاعان تاۋ شوقىلارىن جاعالاي ءبىر ءسۇزىپ ءوتىپ: – سەن قولىڭنان كەلگەنشە سۇعاناق سۋىق كوزگە شالدىرماي باق. اتانىڭ داڭقىن اقىلعا دانا باقىتتى بالا اسپانعا كوتەرەدى. نە قاشسا ءتورت اياقتى حايۋان قۋىپ جەتە المايتىن تۇلپار تۋعان ات شىعارادى. بەستىسىنە دەيىن سۇتپەن سۋار. ادامنىڭ كوزىنىڭ قۇرتىنان ساقتا. تابيعاتتىڭ جۇتىنان ساقتا. دونەنىندە وڭاشالاپ ايعىر كورمەگەن بايتالعا ۇيىرگە سالاسىڭ. ماڭگىلىك ەشتەمە جوق. اسىلدان تۇقىم الۋ كەرەك. ءتاڭىرىم بىزگە سول كۇندەردى كورۋگە جازسىن. جولىڭ بولسىن, باتىرىم! — دەپ قايىرعان. قابىل حان الىپ دەنەلى ادام ەكەن. ارنايى بەس قارۋدى سايلاتقانىمەن, ساۋىت كيىپ سايىسقا تۇسپەگەن. ساپارعا شىقسا نوكەرلەرى ءتورت ات جەتەلەپ ءجۇرىپتى. زور دەنەسىن ات كوتەرە الماعان ساتتە نوكەرلەرى جەتەلەگەن تىڭ اتپەن اۋىستىرىپ وتىرعان دەسەدى.. بۇل اباق, تاراق اتالارىڭنىڭ داۋىرلەگەن شاعى بولار. اباق اۋلەتىنىڭ ۇلىس بەگى بايدىبەك بي, قيات رۋىنىڭ حانى قابىل حانعا قۇدا ءتۇسىپ, قۇداي قوسقان جەكجات بولىپ, جالعىز قىزى ايتوتىنى كەنجە بالاسى تاڭىربەردىگە (جارقىشاققا) قوسىپ, وتاۋ تىككەن. ءومىر كوشى توقتاعان با, تاڭىربەرگەن مەن ايتوتى دا ۇلدى, قىزدى بولىپتى. ەل قۇلاعى ەلۋ, قابىل حاننىڭ بوز بيەدەن تۋعان قۇلا تۇلپارىنىڭ داقپىرتى زامانىنا قاراي ساۋىق-سايران سالعان “ناعاشىسىنا تارتقان” ۇلكەن جيەنى الباننىڭ قۇلاعىنا شالىنادى. كۇندەردىڭ كۇنىندە سايىپقىران, سال-سەرى قىرىق نوكەرىن ەرتىپ, ۇلىتاۋدىڭ يەسى بولىپ وتىرعان ناعاشىسىنىڭ ەلىنە جولعا شىعادى. اي ءجۇرىپ, اپتا ءجۇرىپ جەتەدى. جيەنىنىڭ ىزدەپ كەلىپ, سالەم بەرگەنىنە قۋانعان قابىل حان ۇلان-اسىر توي جاسايدى. بار بولمىستىڭ شەگى بار, باتىر جيەنى ەلىنە قايتپاق بولادى. سوندا ناعاشىسى بار قىلىق-قياپاتىنا, ءتالىم-تارتىبىنە بەك ريزا بولعان جيەنىنەن بۇيىمتاي سۇراپتى. قوناق كۇلتە قۇلا تۇلپارىنا قولقا سالىپتى. حان وزىنە تارتقان جيەنىنەن مال اياي ما, ايامايدى. بىراق: ء“وزىڭ ۇستاپ ءمىن!” — دەپ تالاپ قويادى. ورداباي جىلقىشىعا بۇكىل حالقى كورمەگەن كۇلتەقۇلا تۇلپاردىڭ ءۇيىرىن “نايزاتاستىڭ” تۇبىندەگى تەپسەڭگە ءيىر دەپ تاپسىرادى. حان ءامىرى ورىندالادى. بەس ءجۇز جىلقىنىڭ ىشىندەگى بەس جاسار كۇلتەقۇلا تۇلپار ەرەكشە ەدى. تابيعات بار دەنە پوشىمدى اياماپتى. بۇكىل ءتورت اياقتى مالدىڭ ورتاسىندا ودان بيىك سىمباتتى تىرشىلىك يەسى جوق. كەكىلى, جالى اق جىبەكتەي جەلپىلدەگەن التىنداي تۇگى كوز قارىعان بەستىنىڭ قوس قۇلاعى شانشىلىپ, ءوزى ومىرگە كەلگەلى كورمەگەن قورا شەتىندە جۇرگەن ادامدارعا تاڭىرقاي قاراپ, قامسىز تۇرادى. قۇيرىق-جالى توگىلگەن كەمەدەي قارا اتقا مىنگەن قابىل حان جيەنىن نوكەرلەرىمەن ەرتىپ كەلىپ, “نايزاتاستىڭ” قارسىسىنداعى “حانتاعى” دەيتىن وسىدان بەس جىل بۇرىن كۇلتەقۇلا تۇلپار تۋعان جالپاق تاسقا جەتىپ, ساربازداردىڭ دەمەۋىمەن ەردەن ءتۇسىپتى. حان سوناۋ “قىرانشاتقالدان” بەرگى تاۋ-تاسقا, قىرات-قىرعا, مامىراجاي تابيعاتتىڭ ءار كورىنىسىنە ويلانا قاراپ, ءبىر ءسات بوگەلىپ, وڭ جاعىندا تۇرعان البانعا: – ال, باتىر, ۇستا دا ءمىن! — دەدى. البان مىڭ جىلقىدان ەرەكشە تۇلپاردى كورگەننەن بايىز تاپپاي ناعاشىسىنىڭ وسى ءسوزىن كۇتىپ شاققا تۇرعان. جۇلقىنا قالىڭ ۇيىرگە ۇمتىلدى. بۇعالىققا توقتاماسىن بىلگەن. ۇستاسام, تەك قۇلاقتان باسىپ قانا ۇستايمىن دەگەن توقتامعا كەلگەن. سول بايلاممەن يىرمەلەي بەرە ورايى كەلگەندە, ءابجىل شاپشاڭدىقپەن قۇلا تۇلپاردىڭ قۇلاعىنا جارماستى. ءا دەگەندە ادۋىندى كۇشتىڭ ىعىنا جىعىلىپ ەتپەتتەگەن تۇلپار بار كۇشىن جيىپ شىڭعىرىپ, اسپانعا اتىلىپ, قۇرىق بويى كوتەرىلىپ, ءتورت اياعى قايتا جەرگە تيگەندە, الىپ دەنەلى البان قوس قۇلاقتان ايرىلمادى. تۇلپار جەردەن قۋات الدى ما, ەكىنشى رەت اسپانعا اتىلعاندا ساداق جەبەسىندەي كوككە شانشىلىپ, جەر مەن كوكتىڭ اراسىندا قالىقتاپ تۇرىپ قالدى. سول ساتتە قاتال حاندى جيەنگە دەگەن سەزىم تولقىنى جەڭدى مە, قابىل حان: – ءيا, اتا-باباڭنىڭ رۋحى جەبەسىن! – دەپ ايعايلاپ جىبەردى. تىلەك جاقسى, بىراق ءار كەزدە ورىندالا بەرمەيدى. البان تۇلپاردان ايرىلىپ قالدى. قۇلا تۇلپار قۇتىلدى. قابىل حان شىدامادى. وردابايعا: – جىلقىنى قايتادان ءيىر! – دەپ اقىردى. ايتقانى ورىندالدى. قۇلا تۇلپار ءبىر ورنىندا تۇرماي شيرىعىپ, از ءجۇردى دە بار قوزعالىسقا كوز تىگىپ, شەتتەپ بارىپ توقتادى. – ونىڭ نازارىن وزدەرىڭە اۋدارىڭدار, – دەپ قابىل حان تۇلپار تۇرعان جاققا اينالدى. قابىل حانعا قۇداي اقىل-پاراساتپەن بىرگە دەنەنى دە, اياق, قولدى دا اياماي سىيلاعان. ورتادا تۇرىپ جاۋمەن جالعىز سايىسقاندا بيىك دەنەسىنە ساي ۇزىن قولى ماڭايىنا قىلىش ەمەس, نايزالى جاۋدى جاقىنداتپايتىن. جەڭىل جازدىق شەكپەنىن شەشىپ, بىلەگىن ءتۇرىپ “حانتاعىندا” تۇرعاندارعا قادالا قاراعان تۇلپارعا بايقاتپاي, اينالا بەرىپ قۇلاعىنا جارماستى. اساۋ تۇلپاردىڭ تۋلاۋعا دارمەنى جەتپەدى. ءتورت اياعى دىرىلدەپ, ىشقىنا بۇلقىنباق بولىپ ەدى, قارۋلى قول قوزعالتپادى. “حاندا الپىس ادامنىڭ اقىل-پاراساتى, ايلا-ءتاسىلى, قىرىق ادامنىڭ قۋات كۇشى بار”, دەگەندى حالىق بەكەر ايتپاعان. ءتورت تاعانداپ تۇرعان تۇلپاردىڭ شوقتىق پەن جىڭىشكە ومىرتقانىڭ ورتاسىنداعى وسال بەلدەمەدەن تىزەسىمەن باسىپ تۇرىپ وردابايعا: – جيەننىڭ جۇگەنىمەن جۇگەندە! – دەپ بۇيىردى. بولات اۋىزدىقتى جيىرما ءتورت تاسپادان ورگەن الباننىڭ جۇگەنىمەن جۇگەندەپ, ەرىمەن ەرتتەدى. سول ساتتە بار دارمەنىمەن كۇركىرەي كىسىنەگەن تۇلپار اسپانعا شانشىلعاندا, حاننىڭ قارىسىپ قالعان ساۋساعىنداعى توقپاقتاي جال جىرتىلىپ, شوقتىعىنا جەتىپتى. سودان باستاپ قابىل حان “جالايىر” اتانىپتى. بۇگىنگى وزدەرىڭ سىيلاسىپ جۇرگەن جالايىر تۋىسقاندارىڭ سول قابىل حاننىڭ تۇقىم-تۇقيانى... حان وردابايعا: – ىشكىلىك كيىزىڭدى ال دا كۇيدىرىپ, جالدى وراپ بايلا! – دەپتى. الباندى قۇلا تۇلپارعا ءوزى مىنگىزىپ: – ال, باتىر, ەندى ەلىڭە تارت! جولىڭ بولسىن؟! – ايتىپتى. سول جولى جيەنىنىڭ قىرىق نوكەرىنە قىرىق قارا الا تاي مىنگىزىپ, اتتاندىرىپتى. وسى ءبىر جاقسى ءداستۇر: “ناعاشىسى جيەنگە قىرىق ءبىر قارا الا تاي مىنگىزەدى”, دەگەن ءداستۇر قابىل حاننان قالعان ەكەن. ناعاشىدان قىرىق ءبىر قارا الا تاي دامەتەتىن جيەندەر ءالى دە بار. ول وسى كۇنگە دەيىن ءمانىن, ماڭىزىن جويعان جوق. الايدا قىرىق ءبىر قارالا تاي بەرەتىن مىنا زاماننىڭ ادامدارىندا مال جوق, كوڭىل بار. قۇداي حالقىمىزدىڭ پەيىلىن تارىلتپاسىن, – دەپ قوساي ەرتەڭگى كۇنگى جاقسىلىقتان كۇدەرىن ۇزبەي, اڭگىمەسىن اياقتايتىن. قوساي سياقتى شەجىرەشى جوق بۇل كۇندە. سولاردان قالعان جۇقاناداي, سول ابزال ادام ايتقان اڭىزدى كوپشىلىككە ۇسىنۋدى وزىمە پارىز سانادىم.
دوسان جانبوتا.
الماتى.
اۆتور تۋرالى انىقتاما د.جانبوتا 1935 جىلى تۋعان. 1964 جىلى قازمۋ-ءدى ءبىتىرىپ, قازاق كسر تەلەۆيزيا جانە راديو حابارلارىن تاراتۋ كوميتەتىندە, قازاق راديوسىنىڭ “شالقار” رەداكتسياسىندا جاۋاپتى جۇمىستار اتقاردى. 1975-1986 جىلدارى “جالىن” جۋرنالىندا, 1986-1996 جىلدارى قازاق ەنتسيكلوپەدياسىندا ەڭبەك ەتىپ, زەينەتكە شىقتى. “جەر جىلۋى”, “دۇنيەدەگى ەڭ ۇزاق جول”, “تاستار سىر شەرتكەندە”, “دالا وتتارى” كىتاپتارىنىڭ اۆتورى