نۇرسۇلتان نازارباەۆ:
تاۋەلسىز قازاقستان – ءبىزدىڭ ەڭ قىمبات, ەڭ اسىل قۇندىلىعىمىز!
قادىرلى وتانداستار!
قۇرمەتتى قوناقتار!
ەلىمىزدەگى تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ التىن ارقاۋىنا اينالعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا بيىل 15 جىل تولدى. وسىدان 15 جىل بۇرىن ىرگەسى قالانعان اسسامبلەيا وركەنيەتتى الەمگە ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ بەردى. قوعامدىق كەلىسىمنىڭ كەپىلى بولعان اسسامبلەيا ەلىمىزدەگى تۇتاستىقتىڭ تۇتقاسىنا, بىرلىكتىڭ ءدىڭگەگىنە, دوستىقتىڭ دانەكەرىنە اينالدى. ەندەشە, بارشاڭىزدى وسى قۇتتى شاڭىراقتىڭ 15 جىلدىعىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! بارشاڭىز بىلەسىزدەر, ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن تۇسىنىستىك پەن ءتوزىمدىلىك – تاۋەلسىزدىكپەن تۇتاس ۇعىمدار. تاعدىر تابىستىرعان, تاريح توعىستىرعان ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى ازاتتىقتىڭ ارايلى تاڭىندا ورتاق وتانىمىزدىڭ ىرگەسىن بىرگە قالاستى. ىنتىماقتى ىرىسقا, الۋاندىقتى بايلىققا بالاعان ءبىز بىرلىكتىڭ قازاقستاندىق بىرەگەي ۇلگىسىن قالىپتاستىردىق. بۇل ء“بىز, قازاقستان حالقى...” دەپ باستالاتىن, اسسامبلەيامەن تۇستاس ومىرگە كەلگەن كەلەلى كونستيتۋتسيامىزدا بەرىك كورىنىس تاپتى. ءبىزدىڭ دۇرىس جول تاڭداپ, ىزگىلىك پەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن پاراساتتى ساياسات جۇرگىزگەنىمىزدى سارا ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ بەردى. بەيبىتشىلىكتىڭ بەلدەۋى بولعان قازاق جەرىندە بابالار اڭساعان “قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان” ورنادى. ونەگەلى ىزگى باستامالارىمەن جاھاندىق بەيبىتشىلىككە زور ىقپال ەتكەن قازاقستاننىڭ تاعىلىمدى تاجىريبەلەرى الەم جۇرتشىلىعىنا ۇلگى بولدى. باعزى مەن بۇگىندى جالعاعان قازاق جەرى ادامزاتتىق اۋقىمداعى يگى ىستەردىڭ ۇلاعاتتى ۇيىتقىسىنا اينالدى. مادەنيەت پەن رۋحانياتتىڭ القالى ورداسىنداي اسقاق استانامىزدا الەمنىڭ ءدىنباسىلارى ءۇش مارتە باس قوسىپ, ءباتۋالى بايلامعا كەلدى. تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىق سالتانات قۇرعان قازاقستاننىڭ ءداۋلەتى مەن ساۋلەتى كەلىسىپ, الەۋەتى مەن قۋاتى ەسەلەپ ارتتى. ەل ەكونوميكاسى قارىشتاپ ءورلەپ, دامۋدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعىتىنا تۇستىك. ارينە, بۇل جەتىستىكتەر بىزگە وزدىگىنەن, وڭاي كەلگەن جوق. ەلىمىزدىڭ تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ بەرەكەلى بەكەتىنە اينالۋىنا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى. مەن وسى مەرەيلى كۇنى بيىك مىنبەدەن بارشاڭىزعا زور العىس ايتامىن! قۇرمەتتى سەسسياعا قاتىسۋشىلار! قىمباتتى قوناقتار! بۇگىن اسسامبلەيا جۇمىسىنا ءبىرنەشە ونداعان ەلدەن كەلگەن قوناقتار, بۇكىلالەمدىك رۋحاني مادەنيەت فورۋمىنا قاتىسۋشىلار قاتىسىپ وتىر. ولار ەلوردامىزعا ءبىز جىل سايىن 18 قازاندا اتاپ وتەتىن رۋحاني كەلىسىم كۇنىندە كەلدى. 1992 جىلى سول كۇنى الماتىدا حالىقارالىق, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردا جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى باسىمدىق دەپ جاريا ەتكەن ءبىرىنشى حالىقارالىق رۋحاني كەلىسىم كونگرەسى بولىپ ءوتتى. رۋحاني مادەنيەت فورۋمى استانادا قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بۇۇ حالىقارالىق مادەنيەتتەر جاقىنداسۋىنىڭ جىلى دەپ جاريالاعان 2010 جىلى ءوتىپ وتىرعانى ءبىر عانيبەت. مەن ەڭ الدىمەن ءبىزدىڭ بارلىق شەتەلدىك قوناقتارىمىزعا فورۋم جۇمىسىنا قاتىسقانى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, وسىندا جينالىپ وتىرعان بارشانى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 15 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى! ءبىزدىڭ اسسامبلەيانىڭ تاريحى – ءبىزدىڭ تۇراقتىلىعىمىزدىڭ تاريحى. بۇل بەيبىتشىلىكتىڭ, كەلىسىم مەن جاسامپازدىقتىڭ 15 جىلى. ءبىز بۇل سەسسيانى ەقىۇ-عا ءبىزدىڭ توراعالىعىمىزدىڭ “سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق جانە توزىمدىلىك” دەيتىن ورتاق ۇرانىمەن وتكىزىپ وتىرۋىمىز كەزدەيسوقتىق ەمەس. وتكەن 15 جىلدا وراسان زور جۇمىس جۇرگىزىلدى. ءبىز كۇن وتكەن سايىن ادامدار اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتا بەردىك. ءبىز وتان تاعدىرى ءۇشىن ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جاڭا ءداستۇرىن قالىپتاستىردىق. ءبىز ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردا اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتتىك. توزىمدىلىك قازاقستاندى تابىستى دا سەنىمدى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورىنا اينالدى. بۇل قاعيداتتار ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ىشكى دە, سىرتقى دا ساياساتىنىڭ رۋحىن بەينەلەيدى. قۇرمەتتى اسسامبلەيا مۇشەلەرى! 1992 جىلعى جەلتوقساندا, قازاقستان حالىقتارىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىندا ءوزىمىزدىڭ تاريحىمىزدا العاش رەت ءبىزدىڭ كوپ ۇلتتى وتانىمىزدا ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان جاڭا قوعامدىق ينستيتۋت قۇرۋدى ۇسىنعان ەدىم. اسسامبلەيانىڭ قۇرىلۋى اقيقات ءساتى بولدى. جالپىحالىقتىق ەرىك-جىگەر تۋعىزعان اسسامبلەيا بەدەلدى كونستيتۋتسيالىق ورگانعا اينالدى. العاشقى كۇننەن باستاپ ول ەلىمىز بەن حالقىمىزدىڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىك تانىتتى. 1995 جىلى اسسامبلەيا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ قابىلدانۋىنا قولداۋ ءبىلدىردى. بۇگىندە كونستيتۋتسيا مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جاي عانا قۇرداستار ەمەس. بۇلار تۇراقتىلىقتىڭ, جاڭعىرتۋ مەن وركەندەۋدىڭ ىرگەتاسىنا اينالعان ەكى ۇلى قۇندىلىق. اسسامبلەيانى قۇرۋ ارقىلى ءبىز ۇلتتىق بىرلىكتىڭ دەربەس جولىن تاپتىق. بۇل جولدا قازىردىڭ وزىندە كوپ ءىس اتقارىلدى. بىرىنشىدەن, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تەڭدىكتىڭ قۇقىقتىق بازاسى جاسالدى. ول ءدىني نانىم ەركىندىگى تۋرالى, تىلدەر تۋرالى, قوعامدىق ءبىرلەستىكتەر, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى زاڭدار جۇيەسىن قامتيدى. بىزدە ەتنوستار قۇقىعىن شەكتەيتىن بىردە ءبىر زاڭ جوق. ەكىنشىدەن, اسسامبلەيا جۇمىسى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ نەگىزىندە تۇزىلگەن. 2010 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان اسسامبلەيانى دامىتۋ ستراتەگياسى تابىستى ىسكە اسىرىلدى. بيىلعى جىلى قازاقستاندى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارىنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندەگى ەل بىرلىگى دوكتريناسى قابىلداندى. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىڭ ەتنوسارالىق سالاداعى ساياساتىنىڭ نەگىزىنە “سانالۋاندىقتاعى بىرلىك” قاعيداتى الىنعان. مۇنىڭ ءوزى ءتىل ساياساتىندا بارىنشا ايشىقتى كورىندى. بارىنەن بۇرىن مەملەكەتتىك ءتىلدە وقىتاتىن مەكتەپتەر جەلىسى كەڭەيىپ كەلەدى. قازىر مۇنداي مەكتەپتەر ءتورت مىڭ دەرلىك, بۇل 90-شى جىلدار باسىنداعىدان 2 ەسە كوپ. بارلىق تىلەك بىلدىرۋشىلەر ءۇشىن قازاق ءتىلىن وقىتاتىن جۇزدەن اسا ورتالىقتىڭ جۇمىسى جولعا قويىلدى. قازاق ءتىلدى باق-تارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلۋدە. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاق تىلىندەگى باسپالىق باسىلىمدار 7 ەسە كوبەيدى. ەتنوستار تىلدەرى مەن مادەنيەتتەرىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى ويداعىداي جۇمىس ىستەۋدە. سەكسەن سەگىز مەكتەپتە وقۋ وزبەك, تاجىك, ۇيعىر جانە ۋكراين تىلدەرىندە جۇرگىزىلەدى. ءجۇز سەگىز مەكتەپتە جيىرما ەكى ەتنوستىڭ تىلدەرى دەربەس ءپان رەتىندە وقىتىلادى. وتىز ەتنوستىڭ تىلدەرىن وقىپ-ۇيرەنۋدىڭ ءجۇز توقسان لينگۆيستيكالىق ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ەلىمىزدە ون بەس تىلدە وتىز بەس باسپالىق باسىلىم شىعادى. تەلەارنالار ەفيرىندە ون ءبىر تىلدەگى حابارلار بەرىلەدى. ون ءتورت ورىس, وزبەك تەاترلارى, سونداي-اق تمد-داعى بىردەن ءبىر ۇيعىر, كورەي جانە نەمىس تەاترلارى جۇمىس ىستەيدى. تورتىنشىدەن, ءبىز ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ قارجىلىق جانە ماتەريالدىق بازاسىن نىعايتتىق. تەك سوڭعى 9 جىلدا ۇلتتىق تەاترلاردى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ كولەمى 4,5 ەسە دەرلىك ءوسىپ, 2010 جىلى ءۇش ءجۇز جەتپىس ءتورت ميلليون تەڭگەنى قۇرادى. بەسىنشىدەن, اسسامبلەيانىڭ ينفراقۇرىلىمى كەڭەيتىلدى. ەگەر اسسامبلەيانىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنا بار-جوعى 40 ۇلتتىق-مادەني ورتالىق قاتىسسا, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە 820 ەتنومادەني بىرلەستىك تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. ولاردىڭ يگىلىگىنە استانادا بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى, ون وبلىس ورتالىعىنداعى دوستىق ۇيلەرى بەرىلگەن. التىنشىدان, وتان تاعدىرى ءۇشىن ورتاق جاۋاپكەرشىلىك قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلتتىق بىرلىگىنىڭ ىرگەتاسى بولدى. ءبىز ء“بىر ەل – ءبىر تاعدىر” قاعيداتىن ىسكە اسىردىق. بارلىق ەتنوستار “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋعا بەلسەنە قاتىسۋدا. بۇگىندە ءبىز جەدەل يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ, قازاقستاندى 2020 جىلعا دەيىن دامىتۋ ستراتەگيالىق جوسپارىنىڭ جاڭا مىندەتتەرىن بىرلەسە شەشۋدەمىز. ءبىز ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى مەن ءماسليحاتتارىندا بارلىق ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى بولۋىن قامتاماسىز ەتتىك. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءماجىلىستىڭ توعىز دەپۋتاتىن سايلايدى, ولار ناعىز “دوستىق ەلشىلەرىنە” اينالدى. پارلامەنتتە بارلىعى وتىز ەتنوستىڭ, ال ءماسليحاتتاردا – وتىز ەكى ەتنوستىڭ وكىلدەرى جۇمىس ىستەيدى. جەتىنشىدەن, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ زايىرلى سيپاتى جاعدايىندا ءدىني سانالۋاندىلىق حالقىمىز توزىمدىلىگىنىڭ شىنايى بەلگىسىنە اينالدى. قازاقستاندا ءدىني تۇرعىداعى قاقتىعىستار ەشقاشان بولعان ەمەس. ءبىزدىڭ استانا الەمگە جاھاندىق دىنارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ ورتالىعى رەتىندە بەلگىلى. ءبىز الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن ءۇش مارتە وتكىزدىك. وسىلايشا قازاقستاندا قازىرگى كەزدە ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ ءتيىمدى جۇيەسى قالىپتاسقان. قۇرمەتتى دوستار! ءبىزدىڭ اسسامبلەيانىڭ تاريحى حالىق پەن ەلدىڭ شىنايى قۋاتى نەدە ەكەنىن كورسەتەدى. مىناداي تانىمدىق مىسال كەلتىرەيىن. وسى جىلعى كوكتەمدە سۋدىڭ پلوتينانى بۇزۋى سالدارىنان الماتى وبلىسىنداعى قىزىلاعاش اۋىلى كۇيرەدى. ادامدار وپات بولدى, جۇزدەگەن وتباسىلار باسپاناسىز قالدى. بۇل قاسىرەتتىڭ اۋىرتپالىعى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ قابىرعاسىن قايىستىردى. بۇكىل ەلىمىزدە ادامدار قىزىلاعاشتىقتار ءۇشىن كيىم-كەشەك, ازىق-ت ۇلىك, اقشا جيناي باستادى. تەك اسسامبلەيا مۇشەلەرى ءوز قالتالارىنان قىرىق جەتى ميلليون تەڭگە قوستى. بۇل قاراجاتقا اۋىلدا بالالاردىڭ سپورت مەكتەبى, تۇرمىستىق قىزمەت ءۇيى سالىندى. قىسقا مەرزىمدە كەنت تولىقتاي قالپىنا كەلتىرىلدى. ونىڭ تۇرعىندارى ماعان جولداعان حاتتارىندا كورسەتىلگەن كومەك ءۇشىن ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ, بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ وزدەرىمەن بىرگە قايعىرىپ-مۇڭايعاندىعىن اتاپ وتۋدە. ءبىزدىڭ ازاماتتار شىعىس قازاقستاندا سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەندەرگە ءدال وسىلاي كومەك كورسەتتى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, بيىلعى جىلى بۇكىل الەمدە وسىنداي اپاتتاردان جۇزدەگەن مىڭ ادامدار زارداپ شەكتى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى وسى كۇنگە دەيىن قاراپايىم العاشقى قاجەتتىلىك زاتتارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن قيىندىق كورۋدە. سۋ, ەلەكتر جارىعى, ازىق-ت ۇلىك جوق. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كومەك دەر كەزىندە كورسەتىلدى, ال ەلدى مەكەندەر قالپىنا كەلتىرىلىپ قانا قويعان جوق. ولار جاڭا تۇرپاتقا يە بولدى. بۇل حالىق بىرلىگى كورىنىسىنىڭ جارقىن ونەگەسى. تاعى ءبىر باسقا مىسال كەلتىرەيىن. ورىس ءتىلدى يزرايلدىكتەر فەدەراتسياسىنىڭ ءتورايىمى, يزرايل كنەسسەتىنىڭ دەپۋتاتى سوفا لاندۆەر ءوز حاتىندا كوپتەگەن ەلدەردە “بۇرىننان بار تىكەلەي قازاق دياسپوراسىمەن قاتار قازاقستاندىق دياسپورا دا پايدا بولىپ” ۇلگەرگەنىنە نازار اۋدارىپتى. ونى قازاقستاننان يزرايلگە, گەرمانياعا, ۇلىبريتانياعا, رەسەيگە, تۇركياعا جانە باسقا ەلدەرگە بارعان بارىنشا ارقيلى ەتنوستىق توپتاردىڭ وكىلدەرى قالىپتاستىرۋدا. مەن جىل سايىن ءبىزدىڭ شەتەلدىك وتانداستارىمىزدان – قازاقستاندىقتاردان مىڭداعان حات الامىن. ولار قازاقستاندا انا ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋگە, ءوز مادەنيەتى مەن داستۇرلەرىن ساقتاۋعا بارلىق جاعدايدىڭ جاسالعانى ءۇشىن قازاق حالقىنا ريزاشىلىقتارىن بىلدىرەدى. قۇرمەتتى اسسامبلەياعا قاتىسۋشىلار! تۇراقتىلىق پەن كەلىسىم – بۇل كۇن سايىنعى ۇلكەن جۇمىس, ونى جىلدان جىلعا, ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزىپ جالعاستىرۋ قاجەت. كەلىسىم مەن بىرلىكتى قانداي ءبىر ەتنوسقا قاتىستىلىعىنا قاراماستان ءاربىر قازاقستاندىق ساقتاۋى كەرەك. بۇل بارشاعا جانە اركىمگە قاجەت. ويتكەنى ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ مىزعىماي تۇرۋى, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ امان-ساۋلىعى مەن بولاشاعى وسىعان بايلانىستى. ءاربىر حالىق ءوز ەلىندە تىنىشتىق ساقتاۋعا جاۋاپكەرشىلىكتى ءوزى موينىنا الادى. وكىنىشكە وراي, ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق قاتىناستاردىڭ شيەلەنىسۋىنە بايلانىستى الاڭداۋشىلىق بۇگىندە پلانەتانىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىن قامتىپ وتىر. الەمدە ءدىني توزبەۋشىلىكتىڭ ارتۋى بايقالىپ وتىر. بۇل ءدىني قاسيەتتى زاتتاردى ءوزارا جاريا تۇردە كەلەكە ەتۋدەن كورىنىس بەرۋدە. قاسيەتتى كىتاپتاردى ورتەۋدەن, حرامدار مەن مولالاردى قورلاۋدان, قانداي ءدىن دۇرىسىراق دەگەن داۋلاردان كورىنىس بەرۋدە. وسىنىڭ ءبارى, وكىنىشكە وراي, جوعالماپتى, كەرىسىنشە, الەمدى ءبۇگىن دە دۇرلىكتىرۋدە. كەيبىر ەلدەردە ۇلتتىق ءبىرىزدىلىكتى ساقتاۋدىڭ راديكالدى ادىستەرى بارعان سايىن ءجيى پايدالانىلۋدا. جاھاندانۋعا دەگەن مۇنداي كوزقاراس ءتىپتى ەڭ دامىعان ەۋروپالىق ەلدەردە كوپتەگەن ەتنوستىق ميگرانتتار مەن ازشىلىقتىڭ مۇددەلەرىن قوزعاپ وتىر. ءوزارا رەنىشتەر كوبەيىپ, ەتنوسارالىق الىستاۋشىلىق پەن ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە سەنبەۋشىلىگى وسە تۇسۋدە. ازيا مەن افريكا ەلدەرىنەن مونومادەنيەتتى جانە مونوكونفەسسيالى ەۋروپاعا تارتقان كوشى-قون ارناسى مۇنداعى مۇسىلمان تۇرعىنداردىڭ جەتىدەن قىرىق ميلليون ادامعا دەيىن وسۋىنە جەتكىزدى. وسى ازشىلىقپەن ءوزارا قارىم-قاتىناس پروبلەماسى باتىسەۋروپالىق ەلدەر كۇن ءتارتىبىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەسىنە اينالۋدا. ال امەريكالىقتار ءۇشىن بۇعان دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن فلوريدالىق پاستوردىڭ قۇراننىڭ ەكى ءجۇز داناسىن ورتەيمىن دەگەن مالىمدەمەسى كۇتپەگەن وقيعا بولدى. مۇنداي مالىمدەۋلەر مۇسىلمان الەمىندە اسىرە تەرىس, جاۋاپ كوزقاراستى تۋىنداتۋدا. مۇنداي وركەنيەتتى جىكتەلىس ءۇلكەن شيەلەنىسكە سوقتىرۋى مۇمكىن. باتىستا جانە مۇسىلمان شىعىسىندا بارلىق سالاماتتى ويدىڭ كۇشتەرىن ەكى تاراپتاعى دا ەكسترەميستىك كورىنىستەردى بەيتاراپتاندىرۋ ءۇشىن بىرىكتىرۋ مىندەتى وزەكتى بولا تۇسۋدە. ونىڭ ۇستىنە قازىر كسەنوفوبيانى, ەتنوستىق ەكسترەميزم مەن شوۆينيزمدى اشىق پايدالانۋشىلاردىڭ ساياسي ىقپالى ارتۋىنىڭ ءۇردىسىن كورمەۋ مۇمكىن ەمەس. كەيبىر ەلدەردە ولار پارلامەنتتەگى وكىلدىكتەرىنىڭ بولۋىنا قول جەتكىزىپ, ۇكىمەتكە كىرىپ وتىر. الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسى وسى زامانعى جاھاندىق پروبلەمالاردى قيىنداتىپ جىبەردى. بۇگىندە ءبىر ميللياردقا جۋىق ادام اشتىقتان زارداپ شەگۋدە. جىل سايىن اشىعۋدان بەس ميلليونعا دەيىن بالالار وپات بولۋدا. ەكى ءجۇز ميلليوننان استام ادام جۇمىسسىز ءجۇر. قايىرشىلىق جاعدايىندا ءتوزىمدىلىك توبە كورسەتپەيدى. سونىڭ سالدارىنان جىل سايىن بۇكىل الەمدە وتىزعا جۋىق جاڭا قارۋلى قاقتىعىستار تۋىندايدى. وكىنىشكە وراي, ەتنوسارالىق جانجالدار تمد ەلدەرىندە دە ورىن الۋدا. اتاپ ايتقاندا, بۇل پريدنەستروۆە, كاۆكاز, ورتالىق ازيا. ءبىزدىڭ كورشىمىز – قىرعىزستاننىڭ قايعىلى تاجىريبەسى مۇنى قۋاتتايدى. ساياسي داعدارىس جاعدايىندا ەتنوستىق تۇرعىداعى قاقتىعىستارعا ارانداتۋشىلىق بولدى. بۇل قيىن سالدارعا – بيلىكسىزدىككە, بەيبەرەكەتسىزدىككە, يەسىزدەردى توناۋشىلىققا, زورلىققا, ادام ءولتىرۋگە سوقتىردى. عاسىرلار بويى ءبىر جەردە بەيبىت جاعدايدا بىرگە تۇرعان مىڭداعان ادامدار زارداپ شەكتى. ءبىز بەيبىت ءومىردى ەتنوسارالىق جانجالداردىڭ اقىلعا سىيمايتىن قاتىگەزدىگىنەن ءبولىپ تۇراتىن شەكتەۋدىڭ قاندايلىق شەتىن ەكەنىن بارعان سايىن وتكىر سەزىنە تۇستىك. قازىر قىرعىزستاندا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. قازاقستاندىقتار بۇل ەلدەن جەتكەن ءاربىر يگى حاباردى ۇمىتپەن ەستىپ بىلۋدە. مەن قىرعىزستان حالقىنا ءوز ەلدەرىن قايتا تۇلەتۋدە دانالىق, توزىمدىلىك تىلەگىم كەلەدى! ءبىز وسى زامانعى دۇنيەدەن سەنىم مەن توزىمدىلىك داعدارىسىن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان دا بيىلعى جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمدى باسقارعان قازاقستان ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق توزىمدىلىك يدەياسىن بەلسەندى تۇردە ىلگەرىلەتىپ كەلەدى. بيىلعى جىلى قازاقستاندىق توزىمدىلىك پەن كەلىسىم مودەلىنىڭ تۇساۋكەسەرى كوپەنگاگەندە, ۆەنادا, جەنەۆادا, نيۋ-يوركتە بولعان ءىرى فورۋمداردا ءوتتى. استانادا توزىمدىلىك جانە كەمسىتپەۋشىلىك جونىندە كونفەرەنتسيا ءوتكىزىلدى. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ساپارى بارىسىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىسىمەن دە ەگجەي-تەگجەيلى تانىسقان بولاتىن. ول اسسامبلەيا قاعيداتتارى بۇۇ قاعيداتتارىمەن تولىق مانىندە ۇيلەسەتىنىن اتاپ ءوتتى. كونفۋتسي ادامدى پاراساتقا ءۇش جول جەتكىزەتىنىن ايتقان ەكەن: ەلىكتەۋ جولى – ەڭ جەڭىل جول, وي سارابى جولى – ەڭ ىزگى جول, ءوز ءتاجىريبەڭنىڭ جولى – ەڭ اۋىر جول. قوعام, ەل تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. سوندىقتان ەلدىڭ باستى جەتىستىگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم بولىپ تابىلادى دەگەندە, بۇل تىزبەلەيتىن جاي اقيقات ەمەس. بۇل تۇراقسىز الەمدەگى ايتۋلى تابىس. بۇل وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ءبىز قوسقان سۇبەلى ۇلەس. قۇرمەتتى اسسامبلەيا مۇشەلەرى! بۇگىندە ءبىزدىڭ الدىمىزدا ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋمەن بايلانىستى بىرقاتار جاڭا مىندەتتەر تۇر. ءبىرىنشى. جاقىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىنا اياق باسادى. الداعى مەرەيتوي قازاقستان تاريحىندا ايتۋلى وقيعا بولىپ, مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋى, حالىقتى پاتريوتتىق قۇندىلىقتار توڭىرەگىنە شوعىرلاندىرۋى ءتيىس. شىنايى پاتريوتيزم داۋىس كوتەرە سويلەگەن سوزدەردەن ەمەس, ناقتى ىستەر مەن جاۋاپتى قيمىل-ارەكەتتەردەن كورىنۋى كەرەك. قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ ولشەمى ەل يگىلىگى ءۇشىن جاسالاتىن وندىرىستىك جانە شىعارماشىلىق ەڭبەك بولۋى ءتيىس ەكەنىنە مەن سەنىمدىمىن. ءبىزدىڭ جاقىن جىلدارداعى باستى مىندەتىمىز قازاقستاندى سەرپىندى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بولادى. ەكونوميكانى يننوۆاتسيالىق جاڭعىرتۋ, ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ مىندەتى – بۇل بولاشاقتا ەلدىڭ مىزعىماستىعى ماسەلەسى. بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ ءسينونيمى. بۇل – كوپتەگەن ونداعان جىلدار بۇرىنعا ارنالعان ۇلتتىق كۇن ءتارتىبىنىڭ ماسەلەسى. بۇل مىندەتتى قويىلعان مەرزىمدە ورىنداساق – دەمەك, ەلدىڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتىپ, بارلىق ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرا الامىز. مىنە, ناق وسىنداي ويلارمەن جانە ىستەرمەن ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن قارسى الىپ, جاڭا عاسىرداعى جولىمىزدى جالعاستىرۋعا ءتيىسپىز. قازىرگى كەزدە ۇكىمەت تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا جالپىۇلتتىق دايىندىق جوسپارىن جاساپ جاتىر. اسسامبلەيا ونى دايىنداۋعا بەلسەنە قاتىسۋى ءتيىس. اسسامبلەياعا سونداي-اق قازاقستاننىڭ تابىستارىن ناسيحاتتاۋ, تاياۋداعى ونجىلدىققا ارنالعان ءمىندەتتەردى ءتۇسىندىرۋ جۇكتەلەدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە – بالالار باقشاسىنان باستاپ جوو-لارعا دەيىن – قازاقستانداعى ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ تاريحى تۋرالى, پاتريوتيزم تۋرالى ارنايى باعدارلامالاردى جاساپ, ەنگىزۋ كەرەك. قازاقستانداعى كوپەتنوستى قوعامنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن جازۋ ءجونىندەگى جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەت. ءبىرىنشى مامىر – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنىن ەل ەتنوستارى دوستىعىن جاپپاي كورسەتۋ مەرەكەسىنە اينالدىرۋ كەرەك. اسسامبلەياعا مادەنيەت مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, جاستار ءۇشىن ءبىزدىڭ قوعامىمىزداعى توزىمدىلىك پەن كەلىسىم تاقىرىبىن اشىپ كورسەتەتىن كوركەم فيلمدەر سەرياسىن جاساۋ قاجەت. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇزىرىمەن ۇلتتىق تەاترلار فەستيۆالىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك. تەلەۆيزيادا جاڭا قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوسقان ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ كورنەكتى وكىلدەرى تۋرالى اڭگىمەلەيتىن حابارلار تسيكلى شىعۋى ءتيىس. ەكىنشى. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ماڭىزدى باسىمدىق بولىپ قالا بەرەدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – مەملەكەتتىك ءتىلدى قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ مەڭگەرۋىنە قول جەتكىزۋ. بىراق باسقا ەتنوستاردىڭ قۇقىقتارىنا قىسىم كورسەتىلمەۋى ءتيىس. ءتۇرلى قارىم-قابىلەت, ادامنىڭ جاسى, مۇمكىندىكتەرى – وسىنىڭ بارلىعى ەسكەرىلگەنى ءجون. جاقىندا مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا قازاق تىلىندە حابار تاراتاتىن “بالاپان” بالالار تەلەارناسى اشىلدى. كەزەكتە – “مادەنيەت” جانە ء“بىلىم” تەلەارنالارىن قۇرۋ مىندەتى تۇر. قازىرگى كەزدە تىلدەردى پايدالانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جاسالىپ جاتىر. ونىڭ جوباسىن اسسامبلەيا ءمۇشەلەرىنىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن مۇقيات تالقىلاۋ قاجەت. ءۇشىنشى. قازاقستان حالقىنىڭ ەتنوستىق جانە مادەني سانالۋاندىعى مەن تولتۋمالىعىن ساقتاۋعا بايلانىستى جاڭا قادامدار ىزدەگەن ءجون. اسسامبلەيا حاتشىلىعىنا, “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنا استانا اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ, استانادا ەتنوستىق اۋىل قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس جاساپ ەنگىزۋدى تاپسىرامىن. جاقىندا قازاقستاندا ۇلتتار تەاترى قۇرىلدى. بۇل باستامانى قولداۋ قاجەت. ۇكىمەتكە وسى تەاترعا ىقپال ەتۋ تەتىگىن قاراستىرۋدى تاپسىرامىن. قازىرگى كەزدە سونداي-اق ەتنوسارالىق قاتىناس ماسەلەلەرىنە ارنالعان عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇيەسىن دامىتۋ دا ماڭىزدى. ءبىزدىڭ توزىمدىلىك مودەلىمىزدى ورتاق ءتۇسىنۋ مەن جەتىلدىرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن جاساۋ ماقساتىندا بۇل ماسەلەدە تەرەڭ دە جۇيەلى كوزقاراس قاجەت. اسسامبلەيا حاتشىلىعىنا وسى ماسەلەلەرمەن ناقتى اينالىساتىن قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىن سارالاۋ كەرەك. ولاردىڭ الەۋەتىن بىرىكتىرىپ, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان ەتنوسارالىق قاتىناستاردى زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ءتورتىنشى. ءبىزدىڭ توزىمدىلىك تاجىريبەمىزدى شەتەلدەردە ودان ءارى بەلسەندى ىلگەرىلەتۋ ماڭىزدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇزىرىمەن ورتالىق ازياداعى توزىمدىلىك ماسەلەلەرى بويىنشا ازاماتتىق فورۋم وتكىزۋدى, وعان ءوڭىر ەلدەرىنىڭ ۇەۇ, باق, ونەر جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرىن قاتىستىرۋدى ۇسىنامىن. قازاقستاننىڭ 2011 جىلى شىۇ مەن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنداعى توراعالىقتارىن قاتىسۋشى ەلدەر جۇرتشىلىعىن ءبىزدىڭ كونفەسسياارالىق كەلىسىم تاجىريبەمىزبەن كەڭىنەن تانىستىرۋ ءۇشىن پايدالانۋ قاجەت. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, جاقىندا ىستامبۇلدا وتكەن تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر سامميتىندە استانا تۇركى الەمىنىڭ 2012 جىلعى استاناسى دەپ جاريالاندى. بىزگە اتالعان حالىقارالىق اكتسيانى وتكىزۋ تۇجىرىمداماسىن مۇقيات دايىنداۋ كەرەك. بەسىنشى. ەقىۇ-نىڭ الداعى استانا سامميتىنە بايلانىستى اۋقىمدى جۇمىستار كۇتىپ تۇر. الەمدەگى جاڭا تاۋەلسىز ەلدەردىڭ ەشقايسىسى بۇعان دەيىن وزىندە وسىنداي جاھاندىق اۋقىمداعى فورۋمدى قابىلداۋعا قۇقىقتى بولىپ كورگەن ەمەس. بىزگە الەمنىڭ ەلۋ بەس مەملەكەتىنىڭ, ءىرى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دەلەگاتسيالارى كەلەدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءسامميتتى دايىنداۋ مەن وتكىزۋگە بارىنشا بەلسەنە قاتىسۋى ءتيىس. ءبىز قوناقجاي قوجايىن بولۋىمىز كەرەك. لايىقتى قارسى الۋلار ۇيىمداستىرىپ, ءبىزدىڭ سانالۋاندىعىمىزدى كورسەتۋىمىز, ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەرىمىزدىڭ, اسسامبلەيانىڭ ءوزىنىڭ جۇمىس تاجىريبەسىن تانىستىرۋىمىز كەرەك. مەن قازىردىڭ وزىندە الەم تاريحىنا ەنىپ كەلە جاتقان استانا رۋحى ۇعىمى سانالۋاندىقتاعى سەنىم, كەلىسىم, توزىمدىلىك جانە بىرلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن الەم ورنىقتىرۋداعى جالپىعا ورتاق ۇمتىلىستىڭ سيمۆولى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. قۇرمەتتى دوستار! قازاقستان جولىنىڭ ەڭ ءبىر قيىن كەزەڭدەرىندە ارقاشان سىزدەردەن قولداۋ تاپتىم, مەنىڭ قىمباتتى ۇزەڭگىلەستەرىم مەن دوستارىم! مەن اسسامبلەيانى قۇرۋدىڭ باستاۋلارىندا تۇرعانداردىڭ بارلىعىنا ەرەكشە ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرەمىن. ماعان جاڭا مەملەكەت قۇرۋعا, رەفورمالار جۇرگىزۋگە, ەكونوميكانى دامىتۋعا, حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا كومەكتەسكەندەرگە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا قوعامدىق ناگرادا – “قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوعامدىق “بىرلىك” التىن مەدالى” بەلگىلەندى. بۇگىن مەن ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان قازاقستاندىقتارعا وسى مەدالدى تاپسىرۋ تۋرالى شەشىمگە قول قويدىم. وسى ناگرادانىڭ العاشقى يەگەرلەرىن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! قادىرلى الەۋمەت! ءبىز مىڭجىلدىقتار توعىسىندا بابالار اڭسارىن شىندىققا اينالدىرىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇردىق. كەشەگى تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەر كوكسەگەن, ابىلاي حان ارمانداعان, اباي تىلەگەن ابات كۇنگە جەتىپ, بارشا قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىردىك. وسىلايشا ەنشىسى بولىنبەگەن ءبىرتۇتاس ەلدىككە قول جەتكىزدىك. جەردىڭ كيەسىن, ەلدىڭ يەسىن تانىتتىق. ەلىمىزدى مەكەن ەتكەن بارشا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن الىپ, ۇلىستىڭ ۇيىتقىسىنا اينالدىق. كۇيرەگەن الىپ كەڭەستەر وداعىنىڭ قيراندىسىنان امان شىعىپ, ايداي الەمگە تانىمال ەگەمەن ەل اتاندىق. ءبىز تاريح ءۇشىن تىم قىسقا سانالاتىن تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بيىك بەلەستەردى باعىندىرىپ, اسقار اسۋلاردان وتتىك. باۋىرى ءبۇتىن بىرلىگىمىزبەن ەڭسەلى ەلدىگىمىزدى ەسەلەپ, مىزعىماس مەملەكەتىمىزدى بەكەمدەي تۇستىك. دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن, الەمدى تۇرالاتقان جاھاندىق داعدارىس داۋىلدارىنا توتەپ بەردىك. قيىندىقتاردى ەڭسەرە ءجۇرىپ شيرادىق, شىڭدالا ءتۇسىپ, اسقار شىڭدارعا ۇمتىلدىق. وسىلايشا “قازاق ەل بولا المايدى” دەگەن ءبازبىر ساۋەگەيلەردىڭ بولجامدارىن جوققا شىعاردىق. قازىر ايتۋعا عانا جەڭىل, مۇنىڭ ءبارى بىزگە وزدىگىنەن كەلمەگەنىن بارشاڭىز بىلەسىزدەر. بۇگىنگى كۇنگە جەتۋ ءۇشىن ءبىز ايانباي تەر توگىپ, تىزە قوسىپ, بىرگە ەڭبەك ەتتىك. تىعىرىققا تىرەيتىن ءتۇيىندى ماسەلەلەر بويىنشا ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداپ, ولاردى پارمەندى ىسكە اسىرا بىلدىك. وسى جولدا مەملەكەتىمىزدىڭ مەرەيىن وسىرگەن, ەلدى قارقىندى دامۋ جولىنا جەتەلەگەن – ءبىزدىڭ اينىماس اۋىزبىرشىلىگىمىز. دانا حالقىمىزدا “بىرلىگى جوق ەل – توزار, بىرلىگى بار ەل – وزار” دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز بار. ءبىز تىنىشتىق ارقىلى تۇراقتىلىققا, تاتۋلىق ارقىلى تۇتاستىققا قول جەتكىزدىك. ارداقتى اعايىن! ءبىزدىڭ بارشامىزدىڭ وتانىمىز ءبىر! ول – تاۋەلسىز قازاقستان! ول ءبىزدىڭ ەڭ قىمبات, ەڭ اسىل قۇندىلىعىمىز! وتانى جوق ادام – تامىرسىز, تۇرلاۋسىز قاڭباق سياقتى. “وتان – وتتان ىستىق” دەگەن, تۋعان جەردىڭ توپىراعى دا, تاۋى مەن دالاسى دا قىمبات. وتاننىڭ اپتاپ ىستىعى مەن ايازدى سۋىعى دا جانعا جايلى. ونىڭ كونەدەن جەتكەن تەرەڭ تاريحى مەن ابىز ءتىلى تۇسىنگەن جانعا سىرلى شەجىرە شەرتەدى. وتاندى قاستەرلەۋ – ەلدىگىمىزدىڭ تىرەگى. ءبىز وتانشىل بولۋعا, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا وتانشىلدىق ۇعىمىن بەرىك ورنىقتىرۋعا ءتيىسپىز. بىلە-بىلسەك, وتاندى ءسۇيۋ – ءبىزدىڭ پەرزەنتتىك پارىزىمىز, قارىس قادام ءۇشىن جانىن قيعان بابالاردىڭ اسىل اماناتىنا ادالدىعىمىز! الدىمىزدا ءالى تالاي اسقار اسۋلار بار, الماعايىپ زامانىنا ساي قۇبىلىپ تۇرعان عالام بار. ءبىز سونىڭ بارىنە توتەپ بەرىپ, ورتاق وتانىمىزدى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا ءتيىسپىز. ول ءۇشىن بىزگە ەڭ اۋەلى ىنتىماق پەن بەرەكە-بىرلىك كەرەك. ەندەشە, تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى, ەلىمىز امان, مەملەكەتتىگىمىز ءماڭگى, بەرەكە-بىرلىگىمىز باياندى بولسىن, اعايىن! راحمەت. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ. دەلەگاتتار نە دەيدى؟ الدان سمايىل, قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى: – اسسامبلەيا – قاي كەزدە دە حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەپ, حالىقتىڭ ۇسىنىسىن ايتىپ كەلە جاتقان وتە بەدەلدى ۇيىم. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى رەسپۋبليكامىزعا, حالقىمىزعا قاجەتتى كوپتەگەن باستامالاردى كوتەرىپ ءجۇر. بۇگىنگى سەسسيادا رەسمي ۇسىنىستار دا ايتىلدى. ماسەلەن, بىرىنشىدەن, بىرلىگىمىزدى ودان ءارى دامىتۋ, ەكىنشىدەن, قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ازاماتتاردىڭ قازاق ءتىلىن ءبىلۋى. ءتىل تۋرالى كورەي مادەنيەت ورتالىعىنىڭ باسشىسى جاقسى ايتتى جانە ەلباسىمىزدىڭ ءوز سوزىندە قازاق ءتىلىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن, ونى الدىمەن ءوزىمىزدىڭ ۇيرەنگەندىگىمىز قاجەت ەكەندىگىن, سودان بارىپ بۇكىل رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ قازاق ءتىلىن وزدەرىنىڭ انا تىلدەرىنە اينالدىرۋ ويى سەسسياعا جينالعانداردىڭ كوڭىلدەرىنەن شىقتى. ەندى ەلباسىنىڭ بۇل ۇسىنىسى بۇكىل قازاقستانعا تارايدى دەپ ويلايمىن. سونىمەن قاتار, ەلىمىز ونى قولدايدى. ءدال وسىدان باستاپ قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا بيىك-بەلەستەرى باستالادى دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. سونداي-اق تاعى ايرىقشا اتاپ وتەتىن نارسە, بۇگىن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى رەسپۋبليكانىڭ, حالىقتىڭ شىن مانىسىندەگى الەم تانىعان كوشباسشىسى ەكەندىگىن جينالعان قاۋىم كوپ ايتتى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ ءارى قارايعى تاعدىرىن, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, رۋحاني تاعدىرىن, حالىقارالىق بەدەلىن ەلباسىمىزعا سەنىپ تاپسىرۋىمىز كەرەك. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا, قر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى: – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ بيىلعى كەزەكتى سەسسياسى استانادا وتەتىن ەقىۇ سامميتىنەن بۇرىن ءوتىپ جاتقاندىعىنىڭ وزىندىك نىشاندىق ءمانى بار. ەقىۇ-عا 56 مەملەكەت مۇشە بولسا, ال ءبىزدىڭ ەلدە 130-دان استام ۇلت وكىلدەرى تۇرادى. قازاق جەرىندەگى بارلىق ۇلتتاردىڭ تاتۋلىعى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ جۇمىسىنا بەلگىلى دارەجەدە وڭ ىقپالىن تيگىزۋدە. ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىڭ ساياسي تۇراقتى دامۋ مەنەدجمەنتى قالىپتاستى. ال بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ ۇلەسىنە جىل سايىنعى وتەتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسيالارىندا كوتەرىلەتىن ماسەلەلەردىڭ ىقپالى وراسان زور. كەزىندە حالقىمىزدىڭ باسىنا ەكونوميكالىق اۋىرتپاشىلىق تۇسكەنى راس. الايدا سول قيىندىقتاردىڭ ءبارىن رۋحاني مادەنيەتتىلىككە قاتىستى “توزىمدىلىك” دەگەن ءسوز بار عوي, مىنەكي, سول توزىمدىلىكتىڭ ارقاسىندا ۇلتتاردىڭ اۋىزبىرشىلىگىنىڭ ارقاسىندا جەڭىپ شىقتىق. بۇگىن ءبارى ارتتا قالىپ, قازىر كادىمگىدەي ۇمىتىلا باستادى. وسىنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ حالىقتى توزىمدىلىككە شاقىرۋىنىڭ ناتيجەسى, حالقىمىزدىڭ بىرلىگىنىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىن. رايسا مادەنوۆا, اتىراۋداعى رەسپۋبليكالىق “قازاقستان كورەيلەرى اسسوتسياتسياسى” فيليالىنىڭ ءتورايىمى. – ۇلتارالىق تاتۋلىقتى تەرەڭىنە بويلاتىپ, كوپجاقتى تۇسىنىك بەرۋگە بولادى. الايدا, مەن قازاق ەلىنىڭ ازاماتى بولعاندىقتان, بۇل ءسوزدى ەڭ قاراپايىم ازاماتتىق پايىمىممەن بىلايشا تۇسىنەمىن. ءوزىم كورەي قىزىمىن, تەگىم دە كەزىندە كورەيشە حۆان بولدى. بىراق قازاق جىگىتىنە تۇرمىسقا شىققاننان كەيىن مەنىڭ تەگىم مادەنوۆا بولىپ وزگەردى. ءبىزدىڭ ارامىزدا ادامي تۇرعىدان دا, ۇلتارالىق جاعىنان دا ەشقانداي ءبىر تۇسىنبەيتىن نارسەلەر بولمايدى. ەگەر ونداي جاعداي بولىپ جاتسا, وتباسىن دا قۇرمايتىن ەدىك. بايقاساڭىز, مەنىڭ ءۇستىمدەگى مىنا كورەي حالقىنىڭ ۇلتتىق كيىمىن جۇبايىم ءوز قولىمەن تىگىپ بەرگەن. شاڭىراق كوتەرىپ, وتاۋ قۇرعانىمىزعا كوپتەگەن جىلدار بولسا دا مەن بۇل كويلەكتى ءالى كيىپ ءجۇرمىن. كوردىڭىز بە, سەنىمدىلىك – ادام ءۇشىن دە, ۇلت ءۇشىن دە وتە قاجەت نارسە. مىنە, مەن ءۇشىن ۇلتارالىق تاتۋلىق, تۇسىنىستىك دەگەن وسى. قازاق ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ, جەرىندە تۇرعانىمنىڭ ءوزى مەن ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش. بىلەسىز بە, مەن قايدا بارسام دا “قازاقستان – مەنىڭ وتانىم” دەگەن ءبىر-اق نارسەنى ايتامىن. ويتكەنى, بۇل مەنىڭ ازاماتتىق بورىشىم. حالىقتىڭ مىقتىلىعى – ونىڭ بىرلىگى ەكەندىگىنە بۇگىن تاعى دا كوزىم جەتىپ وتىر. وسى جولعى سەسسيادا ايتىلعان بارلىق نارسەلەردى, ۇسىنىستاردى مەن ەندى اقتاۋعا بارىپ, جان-جاعىمداعى ادامدارعا ايتاتىن بولامىن. ەلباسىمىزدىڭ كوپ قاداعالاپ ايتقان ماسەلەلەرىنىڭ ءبارى “بىرلىك” دەگەن سوزگە كەلىپ تۇيىسەدى. بۇل تەك ءسوزدىڭ ماعىناسى تۇرعىسىنان ەمەس, شىنايى قارقىن مەن قوزعالىستىڭ ناتيجەسىندە ورىندالاتىن اقيقات. ءابۋ-قاسىم حاجاليەۆ, “دايموح” چەشەن-ينگۋش ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى: – بۇگىن ەلىمىزدە تۇراتىن بارلىق ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىنا قاتىسىپ وتىر. جالپى, حالىقتىڭ قولداۋىمەن قۇرىلعان اسسامبلەيا حالىقتىق مۇددەمەن جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقاندىعىن كوپ ايتا بەرۋدىڭ قاجەتى شامالى. ويتكەنى, اۋىزبىرشىلىك, تاتۋلىق, تىنىشتىق ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان ىستەردى حالقىمىز ءوز كوزدەرىمەن-اق كورىپ وتىر عوي. ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىن ءاربىر ادام جاقسى سەزىنەدى, تۇسىنەدى, قاشان دا قولداۋ كورسەتۋگە دايىن تۇرادى. سەبەبى, بارلىعىنىڭ دا ۇيقىسى تىنىش, قارىندارى توق, كويلەكتەرى كوك. بۇدان ارتىق بىزگە نەندەي باقىت, بايلىق كەرەك؟! ارينە, ەشنارسەنىڭ كەرەگى جوق. سوناۋ الىستاعى كوپتەگەن مەملەكەتتەردەن قاننىڭ ءيىسى مۇڭكىپ مۇرنىڭا كەلەدى. ال سوندا ول ەلدەر حالىقتارىنىڭ ۇيقىسىن تىنىش دەپ ايتا الاسىز با؟! سول سەبەپتى دە تۇسىنىستىك – مەملەكەتتىڭ دۇرىس باعىت ۇستانىپ, الەمدىك تىنىشتىقتى, بەيبىت ءومىردى جاقتاۋدى, جاقتاپ قانا قويماي, كوزگە ناقتى كورىنەتىن ءىستىڭ ناتيجەسىمەن ءوز حالقىڭا جاناشىر بولۋدى قالايدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ىقپالىنان تۋىندايىن ساياساتتىڭ وڭ سەرپىنى ۇلتارالىق قانا ەمەس, مەملەكەتارالىق ورتاق تۇسىنىستىك قالىپتاستىرۋدىڭ سالماعىن ارتتىرماسا, ەشۋاقىتتا دا كەمىتپەيدى. ارتۋر بورگارد, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, زەينەتكەر: – بەيبىتشىلىك فەنومەنىن قۇرايتىن ۇلتارالىق كەلىسىم – ول قاراپايىم عانا ادامدار اراسىنداعى دوستىق پەن ماحاببات, سەنىمدىلىك پەن توزىمدىلىك. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلۋىنىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن باستاپ ول بارلىق ەتنوستى رۋحتاندىرا باستادى. باسقا ەلدەردە جوق مۇنداي ۇيىمنىڭ بولعانىن ادامدار ماقتانىشپەن ايتىپ جاتادى. ويتكەنى, بۇل ۇلتتاردىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمىن ارتتىرادى. كوپۇلتتى قازاقستاندا وسىنداي ۇيىمنىڭ ىقپالىمەن ساياساتتىڭ بىرىزدىلىگىن تۇراقتاندىرۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. باسقا ەلدەردە بولىپ جاتقان ۇلتتار اراسىنداعى قاقتىعىستار قازاق جەرىندە بولماۋى ءۇشىن اسسامبلەيا قۇرىلدى. سوندىقتان دا جىل وتكەن سايىن اسسامبلەيا دا ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن, قوعامداعى بەدەلىن نىعايتىپ كەلەدى. قازاقستاندى سۇيۋگە, وتانسۇيگىشتىك سەزىمدى ارتتىرۋعا جۇمىس ىستەپ جاتقان بۇل ۇيىمعا دەگەن حالىقتىڭ سەنىمى جوعارى. ال, مۇنىڭ ءوزى تاتۋلىقتىڭ, ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ بەلگىسى. تۇسىنىستىك قانداي جاعدايدا پايدا بولادى؟ بىرىنشىدەن, ادامگەرشىلىك تۇسىنىگى بار كەزدە. ەكىنشىدەن, اينالاسىنداعى ءاربىر ادامعا ونىڭ قوعامداعى دارەجەسىنە قاراماستان مەيىرىم شۋاعىن توگە بىلگەن كەزدە. ۇشىنشىدەن, ءوز ۇرپاعىنا ادامي ماحاببات سەزىمدەرىن جەتكىزە بىلگەن كەزدە. سوندىقتان دا الەمدىك, جاھاندىق, ودان قالا بەردى ۇلتارالىق تۇسىنىستىك دەگەن كەزدە وسىنداي كىشىگىرىم نارسەلەردەن باستاۋ كەرەك. ەشايا كوگەن, قر باس ءراۆۆينى, قازاقستانداعى ەۆرەي ورتالىعىنىڭ توراعاسى: – مەن ءوزىم قازاقستانعا 1994 جىلى يەرۋساليمنەن كەلگەنمىن. مىنەكي, بۇل قاسيەتتى جەردە تۇرىپ جاتقانىما دا 16 جىل بولىپ قالىپتى. اياعىمدى العاش رەت قازاق جەرىنىڭ توپىراعىنا تيگىزگەن كەزدە مەن ەرەكشە ءبىر جىلىلىقتى سەزىنگەنمىن. تاعدىرىمنىڭ مەنى قازاقستانعا الىپ كەلگەنىنە, ءدال قازىر وسى جەردى, ياعني قازاق جەرىن باسىپ جۇرگەنىمە ءدان ريزامىن. ادام بويىنداعى ءاربىر تامىر جۇرەگىنىڭ سوعىسىن بىلدىرەتىندەي, ءاربىر يگىلىكتى ءىستى كىشكەنتاي ۇشقىننان كورۋگە بولادى. جۇرەكتىڭ قانداي دا ءبىر تامىرى ۇزىلسە, نەمەسە وعان زاقىم كەلسە, ونىڭ قىزمەتى السىرەيدى. قوعامداعى اۋىزبىرشىلىك تە ءدال وسى سياقتى. قازىر الەمدە بولىپ جاتقان كەلەڭسىزدىكتەر نەدەن تۋىندايدى؟ ادامدار ءبىر-ءبىرىن تۇسىنبەگەندىكتەن تۋىندايدى. تۇسىنىستىك بولماعان جەردە ەشنارسە ونبەيدى. ىلگەرى قاراي جۇرەتىن نارسەنىڭ ءبارى كەرى كەتەدى. قوعامعا قاۋىپتى تۋعىزاتىن دا وسىلار. كەزىندەگى كسرو-دان تاراعان مەملەكەتتەردىڭ كوبىندە نەشە ءتۇرلى قاقتىعىستار بولدى, بولىپ تا جاتىر. ال قازاقستاندا, قۇدايعا شۇكىر, وندايلار بولعان ەمەس. نەگە؟ ويتكەنى, بۇل جەردىڭ نەگىزگى حالقى – قازاق حالقى. قازاق حالقىنىڭ كەڭ پەيىلى, باسقا حالىقتارعا دەگەن قۇرمەتى, ماحابباتى وندايعا ەشقاشان دا جول بەرمەيدى. مەن بۇعان سەنىمدىمىن. جازىپ العان اراي ۇيرەنىشبەكقىزى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.