الەم جانە قازاقستان
تايىر مانسۇروۆ, ەۋرازەق-تىڭ باس حاتشىسى.
بيىل 2000 جىلى استانادا قۇرىلعان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەڭ تابىستى جانە ىقپالدى ينتەگراتسيالىق ءبىرلەستىك – ەۋرازەق-قا 10 جىل تولىپ وتىر.
بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي اراسىنداعى كەدەن وداعىنىڭ ناقتى كۇشىنە ەنۋى, سونداي-اق ەۋرازەق-تىڭ داعدارىسقا قارسى قورى مەن جوعارى تەحنولوگيالار ورتالىعىنىڭ قۇرىلۋى سياقتى قوعامدىق ءمانى زور دۇرمەكتى وقيعالار اتالمىش مەرەيتويعا ەرەكشە سيپات بەرە تۇسەدى.
ەۋرازەق-تىڭ قۇرىلۋى پوستكەڭەستىك ەلدەر اراسىنداعى مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستار تاريحىندا ەلەۋلى وقيعا بولىپ, ول ەلدەر اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ ساپالىق تۇرعىدا جاڭا ينتەگراتسيالىق دامۋعا كوشكەندىگىن بەينەلەدى.
كوپشىلىكتىڭ مويىنداۋى بويىنشا, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ 1994 جىلدىڭ ناۋرىزىندا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا سويلەگەن تاريحي سوزىندە تۇڭعىش رەت ۇسىنعان ەۋرازيالىق بىرىگۋ تۋرالى باتىل يدەياسى ەۋرازەق-تىڭ بۇگىنگى تابىستارىنان ناقتى كورىنىس تابۋدا. سول جولى ەلباسى ۇسىنعان مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قۇرۋ تۋرالى جوبادا ول “پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسيالاۋدى نىعايتۋ ماقساتىنداعى ەگەمەن مەملەكەتتەردىڭ ينتەگراتسيالانۋ فورماسى” رەتىندە ايقىندالعان بولاتىن.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ايتقان مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قۇرۋ تۋرالى يدەيا كورشىلەس ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ جانە نىعايتۋ قاجەتتىلىگى ءجونىندەگى ۇزاق ويلارىنىڭ ءناتيجەسى بولاتىن. قازاقستان پرەزيدەنتى ۆەرنادسكييدىڭ, گۋميلەۆتىڭ, باسقا دا ەۋرازيالىق عالىمداردىڭ ايتقان يدەيالارىن جاڭا ءومىر شىندىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ دامىتتى ءارى جاڭا ينتەگراتسيالىق يدەولوگيانىڭ تىنىنە ەكونوميكانى قويا وتىرىپ, وسىناۋ رۋحاني قاڭقانى ناقتىلى مازمۇنمەن كۇشەيتتى.
سول كەزدەسۋگە قاتىسا وتىرىپ, مەن وسىناۋ باتىل جوباعا جانە بارلىق جەرلەردە دە بولىنۋشىلىككە ۇمتىلىس ۇستەمدىك قۇرىپ تۇرعان ۋاقىتتا وسىنداي باتىل ينتەگراتسيالىق جوبانىڭ ۇسىنىلعانىنا تاڭقالعان بەلگىلى رەسەيلىك عالىمداردىڭ جۇزدەرىن كوردىم. ىدىراۋشىلىقتىڭ ناعىز دەر شاعىندا بەي-بەرەكەت ءورىس العان تەرىس اعىمدارعا ءتيىمدى بالاما رەتىندە قازاقستان باسشىسى تاراپىنان ايتىلعان ءدال وسىناۋ سىندارلى ۇسىنىس تمد-داعى بىرىكتىرۋشى قوزعالىس دامۋىنداعى ايقىنداۋشى فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالدى.
“تاريح بىزگە ءححى عاسىرعا وركەنيەتتى جولمەن ەنۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, پوستكەڭەستىك كەڭىستىك دامۋىنىڭ وبەكتيۆتى قيسىنىن جانە بۇرىنعى كسرو حالىقتارىنىڭ ەرىك-جىگەرىن بەينەلەيتىن ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ باستاماسىنىڭ ينتەگراتسيالىق الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋ سونىڭ ءادىس-تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى”, دەدى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 1994 جىلدىڭ ناۋرىزىندا.
ءوزىنىڭ ىشكى قۋاتى جاعىنان تاڭقالدىرارلىقتاي بولعان وسىناۋ ۇندەۋدىڭ ول كەزدە بىركەلكى قابىلدانباعانىن دا اتاپ ءوتۋ كەرەك. پرەزيدەنتكە سۇراقتاردىڭ قارشا جاۋعانى ەسىمدە. سولاردىڭ ءبىرى ء“سىز يدەياڭىز قولداۋ تاپپايدى-اۋ دەپ قاۋىپتەنبەيسىز بە؟” دەگەن ساۋال بولدى. وعان “قاۋىپتەنبەيمىن! بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ قولدايدى. ءبىز ودان ەشقايدا كەتە المايمىز”, دەپ جاۋاپ بەردى ن.ءا.نازارباەۆ.
ەۋرازيالىق وداق يدەياسى العاشقى ايلاردان باستاپ-اق قىزۋ قولداۋ مەن ءىس جۇزىندە اسىعىس ايتىلعان قارسىلىقتارعا دەيىنگى باعالاۋلاردىڭ بۇكىل سپەكترىن ءوز توڭىرەگىنە جيناپ الدى. وسىنداي جاعدايدا ەۋرازيالىق وداق پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتى قولايلاستىرۋداعى قۇلدىراعان ىدىراۋشىلىقتىڭ كۇيرەتۋشى زارداپتارىن جويۋعا باعىتتالعان ەڭ وزىق جانە نەگىزدەلگەن جوبا بولدى.
بۇگىندە ەۋرازەق-تىڭ تابىستى دامىپ كەلە جاتقانىن بارشا جۇرت كورىپ وتىر. “دامۋدىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيىنە شىعۋداعى ينتەگراتسيانىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن تۇسىنە وتىرىپ, قوعامداستىققا مۇشە مەملەكەتتەر “ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتى” قۇرۋ ارقىلى ءححى عاسىرعا اياق باستى. ءبىز سەنىم مەن ءوزارا ءتيىمدى قىزمەتتەستىكتىڭ جاڭا پرينتسيپتەرىنە قۇرىلعان ۇيىمدى قۇردىق”, دەپ اتاپ كورسەتىلدى 2010 جىلدىڭ 5 شىلدەسىندە قوعامداستىقتىڭ 10 جىلدىعىنا بايلانىستى استانادا وتكەن ەۋرازەق-تىڭ مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا قابىلدانعان پرەزيدەنتتەردىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسىندە.
رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.ا.مەدۆەدەۆ: “ون جىل – از مەرزىم ەمەس, ەكىنشى جاعىنان العاندا تاريحي تۇرعىدا ونشالىق كوپ تە ەمەس. كەيدە بىزدەرگە ءبىز ءبىر ورىندا تۇرعانداي بولىپ كورىنەدى. ءىس جۇزىندە ءبىز جىلدام قوزعالدىق. بىزدەگى ەۋرازەق شەڭبەرىندە, جاڭا قۇرىلعان كەدەن وداعى شەڭبەرىندە ورىن العان ىستەردى ەۋروپاداعى ينتەگراتسيانىڭ قالاي جۇرگەندىگىمەن سالىستىرىپ كورىڭىزدەر. ءبىز جىلدامىراق قوزعالىپ بارامىز. ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلدى — الدا تۇرعان جۇمىستار ودان دا كوپ. سونىمەن بىرگە, ءبىزدىڭ قۇرىلىمنىڭ العا باسقان ينتەگراتسيا فازاسىنا ەنگەندىگىن تاعى دا ايتا كەتكىم كەلەدى”, دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ 2010 جىلى 5 شىلدەدە استانادا وتكەن ەۋرازەق-تىڭ مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى:
“قۇرىلعانىنا 10 جىل وتكەننەن كەيىن ءبىز ەۋرازەق پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى نەعۇرلىم تابىستى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك بولىپ تابىلادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. بۇگىندە ول ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەكونوميكا, عىلىم, الەۋمەتتىك سالاداعى ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتە ءتۇسۋى ءۇشىن ناقتى الاڭعا اينالدى... وسى داعدىلاردى ساقتاپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە, الەمدىك تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىزدىڭ قوعامداستىقتىڭ ودان ءارى دامۋى مەن وركەندەۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت”.
“ەگەر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ قۇرىلۋى تۋرالى ايتار بولساق, وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ باستاۋىندا قازاقستان پرەزيدەنتى تۇردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەۋرازەق-تاعى بارلىق قارىم-قاتىناستاردىڭ قوزعالتقىشى بولدى. ءبىز ءىس جۇزىندە ەۋرازەق-تاعى قارىم-قاتىناستاردى توقتاتىپ تاستاعان كەزدە ونىڭ ءبىزدىڭ ودان ءارى العا باسۋىمىزدىڭ تۇجىرىمداماسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن توپ قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس بىلدىرگەنى ەسىمدە. ول وسىدان بەس نەمەسە التى جىل بۇرىن بولدى. شىنىمەن دە, ءبىر جىلدان سوڭ ول ەۋرازەق ءۇشىن بىزدەر جاساۋعا ءتيىس بىرقاتار قادامداردى كورسەتىپ بەردى جانە سوڭىندا ءبىز سولاي جاسادىق تا”, دەپ اتاپ ءوتتى ءوز كەزەگىندە بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.گ.لۋكاشەنكو.
ەۋرازەق-تىڭ ناقتى تابىستارى, ەڭ الدىمەن, كەدەن وداعىنىڭ ىرعاقتى ىسكە قوسىلۋى, حالىقارالىق تۇرعىدا شىنايى مويىندالۋدا. ءتىپتى, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ بسۇ-عا ءوتۋى ماسەلەسىنىڭ العا باسۋى سياقتى قۇبىلىستىڭ ءوزىنىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە ەۋرازەق جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىمەن تۇسىندىرىلەتىندىگى دە ەش قۇپيا ەمەس.
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەۋرازەق-تىڭ كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى ۇزاق ۋاقىتتاردان بەرى ناتيجە بەرمەي كەلگەن قۇرامىنا ارگەنتينا, برازيليا, پاراگۆاي, ۋرۋگۆاي جانە ۆەنەسۋەلا كىرەتىن مەركۋر ەلدەرى (“وڭتۇستىكامەريكالىق ورتاق رىنوك”) كەدەن كودەكسىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 3 تامىزىندا قابىلدانۋىنا تۇرتكى بولدى. بۇل بىرلەستىكتىڭ 1986-1991 جىلدارى قۇرىلىپ, ەركىن ساۋدا ايماعىنان كەدەن وداعىنا كوشۋ تۋرالى ولاردىڭ 1995 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا مالىمدەگەنىن ەسكە سالا كەتپەكپىن.
2000 جىلدىڭ 10 قازانىندا ءدال استانادا بەلارۋس رەسپۋبليكاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, رەسەي فەدەراتسياسى جانە تاجىكستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتەرىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋلارىنىڭ نىشاندىق ءمانى تەرەڭ.
قوعامداستىقتىڭ ايقىن رەگلامەنتتەلگەن جاڭا ورگاندارىن قۇرۋ, 2000 جىلدىڭ قازانىندا بەس مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتتەرى قابىلداعان نەگىزدەۋشى قۇجاتتاردا قاراستىرىلعان ەۋرازەق-تى دامىتۋدىڭ اشىق تا ناقتىلى مىندەتتەرى مەن ماقساتتارىنىڭ بەلگىلەنۋى ينتەگراتسيانىڭ ودان ارعى نەعۇرلىم كۇردەلى مىندەتتەرىن جوسپارلى دا ءتيىمدى شەشۋگە جاعداي جاسادى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق 181 ميلليونداي حالىق تۇراتىن 20,374 ميلليون شارشى شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتىر. ەۋرازەق قۋاتتى مينەرالدى-شيكىزاتتىق بازاعا يە الەمدەگى ەڭ ءىرى ءوڭىردى قۇرايدى. ونىڭ جەر قويناۋىندا ءىس جۇزىندە جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق, مەتاللۋرگيالىق, كەن-حيميا جانە باسقا دا مينەرالدى شيكىزاتتاردان تۇراتىن پايدالى قازبالاردىڭ بۇتىندەي ءبىر كەشەنى بار.
ەۋرازەق ەلدەرىنىڭ الەمدىك مۇناي قورلارىنداعى ۇلەسى 10 پايىزدى, گازدا 29 پايىزدى (الەمدە 1-ورىن), كومىردە 20,7 پايىزدى (الەمدە 1-ورىن) قۇرايدى. ونەركاسىپتىك ۋران قورى بويىنشا ەۋرازەق اۆستراليا, اقش جانە كانادا ەلدەرىن قوسا العانداعى كورسەتكىشتەن الدا تۇر, ال الماس, پلاتينويد, التىن, كۇمىس, تسيركوني, سيرەك مەتالدار مەن سيرەك كەزدەسەتىن ەلەمەنتتەر جانە وزگە دە پايدالى قازبالار بويىنشا ەۋرازەق ەلدەرى الەمدە 1-3 ورىندارعا يە.
ەۋرازەق-تا جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەركىن ساۋدانىڭ شىنايى رەجىمى 2000 جىلعى 29 ميلليارد دوللاردان 2008 جىلى 123 ميلليارد دوللارعا دەيىن, ياعني 4,1 ەسەگە جەتكىزە وتىرىپ, قوعامداستىق ەلدەرى اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ ءتيىمدى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتتى.
وسىنداي تابىستار 2007 جىلدىڭ 6 قازانىندا دۋشانبەدە ەۋرازەق-تىڭ مەملەكەتارالىق كەڭەسىنە ەۋرازەق شەڭبەرىندەگى كەدەن وداعىنىڭ قۇقىقتىق بازاسىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋعا جاعداي جاسادى, ال بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى كەدەن وداعىن قۇرۋدىڭ 2007-2010 جىلدارعا ارنالعان ءىس-قيمىلدار جوسپارىن بەكىتىپ, ءبىرتۇتاس كەدەن اۋماعىن قۇرۋ جانە كەدەن وداعىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە, سول سياقتى كەدەن وداعى كوميسسياسى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى.
پرەزيدەنتتەردىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرلەرى جانە تاراپتار ۇكىمەتتەرى مەن قوعامداستىق قۇرىلىمدارىنىڭ وزا قيمىلداۋ قارقىنىنا باعدارلانعان بەلسەندى جۇمىسى 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا-اق يمپورتتالاتىن تاۋارلارعا (ولار 11 مىڭنان استام تاۋار تۇرلەرى) بىرەگەي كەدەن ءتاريفىن ەنگىزە وتىرىپ, ەۋرازەق-تىڭ كەدەن وداعى جۇمىسىنىڭ باستالىپ كەتۋىن قامتاماسىز ەتتى.
2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كەدەن وداعى كوميسسياسى — ۇلتۇستىلىك ورگان كەدەن وداعىنداعى سىرتقى ساۋدانى تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋدە وزىنە بەرىلگەن وكىلەتتىكتەردى ءجۇزەگە اسىرۋدا, كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىنىڭ بىرەگەي تاۋارلىق نومەنكلاتۋراسى (كو سەق تن) مەن كەدەن وداعىنىڭ بىرەگەي كەدەندىك ءتاريفى (كو بكت) قولدانىلۋدا.
2010 جىلدىڭ 5 شىلدەسىندە ەۋرازەق-تىڭ مەملەكەتارالىق كەڭەسى (كەدەن وداعىنىڭ جوعارى ورگانى) كەدەن وداعى كەدەن كودەكسىنىڭ كۇشىنە ەنگەندىگى تۋرالى شەشىم قابىلدادى, سول سياقتى ەۋرازەق سوتىنىڭ كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرىنىڭ سوتقا شاعىمدانۋىن قاراستىراتىن جاڭا رەداكتسياداعى ستاتۋتى قابىلداندى. ينتەگراتسيالانعان ءۇش مەملەكەتتىڭ باسشىلارى بىرلەسكەن مالىمدەمەدە قىسقا مەرزىم ىشىندە اتقارىلعان ساپالى جۇمىستاردىڭ مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق سالاداعى بايلانىستارىنىڭ قازىرگى زامان رۋحى مەن ۋاقىت تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن جاڭا ساتىسىنىڭ باستالعاندىعىنا كۋا بولاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى.
وسىلايشا, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ حالىق شارۋاشىلىعىن بولجاۋ ينستيتۋتىنىڭ ەسەپتەرىنە سايكەس, سالاارالىق تەپە-تەڭدىكتىڭ ينتەگراتسيالانعان مودەلى بويىنشا كەدەن وداعىنىڭ ءۇش مەملەكەتى ىقپالداستىقتىڭ ناتيجەسىندە ون جىلدىق مەرزىمدە شامامەن 15 پايىز ءىجو ءوسىمى مەن ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ ايتارلىقتاي ارتۋىنا يە بولادى. بۇل تيىمدىلىككە تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتەردىڭ, ەڭبەك رەسۋرستارى مەن كاپيتالدىڭ ورتاق رىنوگىن قۇرۋ ارقىلى قول جەتكىزىلمەك. سونىمەن قاتار, شەكارالاردان وتكەن كەزدە ساۋدا جانە كەدەندىك پروتسەدۋرالارعا جۇمسالاتىن ۋاقىتقا, قۇرالدار مەن كۇش-جىگەرگە قاتىستى شىعىندار دا تومەندەيتىن بولادى.
ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ جونىندەگى قاجىرلى جۇمىستار ودان ءارى جالعاسۋدا. ولاردىڭ قاتارىندا ءۇشىنشى ەلدەرگە قاتىستى ساۋدا رەجىمدەرىن بىرىزدەندىرۋ, قورعانىستىق شارالاردىڭ ورتاق جۇيەسىن قۇرۋ, ەكسپورتتىق باج سالىقتارىن الۋ ءتارتىبىن بەلگىلەۋ, ەكسپورتتىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ سالاسىندا كو-نىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن ازىرلەۋ, سول سياقتى كەدەن وداعىنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋ تەتىكتەرىن اياقتاۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ باسقا دا ءتۇرلى باعىتتارى بار. كو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ زاڭنامالارى ونىڭ كەلىسىم-شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسىنا سايكەستەندىرىلۋدە. مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ بارلىق ءتۇرلەرىن كو-نىڭ سىرتقى شەكارالارىنا شىعارۋ, سونداي-اق ءۇشىنشى ەلدەن شىققان جانە كو-عا مۇشە ەلدەر اۋماعىندا ەركىن اينالىمعا شىعارىلعان تاۋارلارعا قاتىستى كەدەندىك رەسىمدەۋلەردى جويۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
كەدەن وداعىن قالىپتاستىرۋدى اياقتاۋمەن قاتار, 2009 جىلدىڭ 19 جەلتوقسانىندا بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ الماتىدا وتكەن بەيرەسمي سامميتىندە ينتەگراتسيانى قالىپتاستىرۋدىڭ كەلەسى كەزەڭى – 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ (بەك) ءىس-قيمىل جوسپارى بەكىتىلدى. بۇل جوسپار 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا قاراي ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن 20 حالىقارالىق قۇجاتتى ءتۇزىپ, ولارعا قول قويۋدى قاراستىرادى. وسىلايشا تاۋارلاردىڭ, قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ, كاپيتالدار مەن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ەركىن قوزعالىسى قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى.
نارىقتىق ەكونوميكا قاتىناستارىنا جانە ۇيلەسىمدى قۇقىقتىق نورمالاردى قولدانۋعا نەگىزدەلگەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ قوعامداستىققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كۇش-جىگەرىن ىنتىماقتاستىق پەن ينتەگراتسياعا باعدارلايتىن تۇبەگەيلى ماقسات بولىپ تابىلادى. بۇل كەڭىستىكتە تاۋارلاردىڭ, قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ, كاپيتالدار مەن جۇمىس كۇشتەرىنىڭ ەركىن قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتەتىن ءبىرتۇتاس ينفراقۇرىلىم ومىرگە ەنگەن جانە ۇيلەسىمدى سالىقتىق, اقشا-كرەديتتىك, ۆاليۋتا-قارجىلىق, ساۋدا جانە كەدەن ساياساتى جۇرگىزىلۋدە. ونىڭ ۇستىنە كەدەن وداعىن قۇرۋ – ەۋرازەق-تىڭ تاياۋ بولاشاقتاعى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋعا جول اشادى.
ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ 2010-2011 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق بازاسىن قالىپتاستىرۋدىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارى 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن 14 جوبادان تۇراتىن ءبىرىنشى پاكەتتى, 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن 6 جوبادان تۇراتىن ەكىنشى پاكەتتى جاساپ قابىلداۋدى جانە قولدانىسقا ەنگىزۋدى قاراستىرادى.
قازىرگى ۋاقىتتا بەك قۇجاتتارىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيلەستىرۋ بويىنشا ينتەنسيۆتى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
ينتەگراتسيانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى – ەركىن ساۋدا-ساتتىقتىڭ ناقتى رەجىمى – قازىردىڭ وزىندە ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ەركىن ساۋدا اينالىمى تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىمدەر نەگىزىندە ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ تۇر. تاۋارلاردىڭ ورتاق رىنوگى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدە وندىرىلگەن تاۋارلاردىڭ ەركىن اينالىمىمەن عانا ەمەس, سونداي-اق ءبىرتۇتاس كەدەندىك كەڭىستىك اۋماعىنا ءۇشىنشى ەلدەردەن ەنگىزىلگەن تاۋارلار ارقىلى دا قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى.
قىزمەت كورسەتۋدىڭ ورتاق رىنوگىن قالىپتاستىرۋ بەك ايماعىندا جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسىن, بەك-كە قاتىسۋشى ءبىر مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا تۇراتىن ازاماتتىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ەكىنشى ءبىر مەملەكەتتە رەتتەۋدى, سونىمەن قاتار, ءبىلىم الۋعا ەركىن قولجەتىمدىلىكتى, جوعارى جانە ورتا ءبىلىم ديپلومدارىن تانۋدى, ەڭبەك رەسۋرستارى مەن رەجىمدەرىندەگى ەڭبەك رىنوگىنا قولجەتىمدىلىكتىڭ ورتاق ەرەجەلەرى مەن تالاپتارىن بىرتەكتى قولدانۋدى قاراستىرادى.
قارجى, بانك جانە ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرى رىنوگىنا ءوزارا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, كاپيتالدىڭ ورتاق رىنوگىن قالىپتاستىرۋ ۆاليۋتالىق رەتتەۋ نورمالارىن ۇيلەستىرۋدى, ءبىرتۇتاس تولەم-ەسەپتەسۋ جۇيەسىن قۇرۋدى جانە ورتاق ۆاليۋتا رىنوگىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.
بەك قالىپتاستىرۋدىڭ جوعارىدا اتالعان باعىتتارىن جۇزەگە اسىرۋ ەۋرازەق-قا مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعى ءۇشىن قىزمەت كورسەتۋدىڭ, تاۋارلاردىڭ, ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ جانە كاپيتالداردىڭ ورتاق رىنوگىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارىن ەڭسەرۋ ءۇشىن ەۋرازەق-تىڭ بىرلەسكەن داعدارىسقا قارسى شارالارى قابىلداندى.
بىرلەسكەن جانە ۇلتتىق داعدارىسقا قارسى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ 2009 جىلدىڭ ەكىنشى جارتى جىلدىعىندا قوعامداستىق ەلدەرىندەگى رەتسەسسيانى اۋىزدىقتاۋعا, ينفلياتسيا قارقىنىن تومەندەتىپ, سىرتقى ساۋدا كولەمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
2008 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا قوعامداستىققا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بۋرابايدا وتكەن بەيرەسمي ءسامميتى بارىسىندا ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا داعدارىسقا قارسى قور مەن جوعارى تەحنولوگيالار ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
2009 جىلدىڭ 4 اقپانىندا ەۋرازەق-تىڭ ماسكەۋدە وتكەن كەزەكتەن تىس مەملەكەتارالىق كەڭەسىندە پرەزيدەنتتەر داعدارىسقا قارسى قوردىڭ نەگىزگى قاعيدالارى مەن ماقساتتارىن ماقۇلداپ, ونىڭ كولەمىن 10 ميلليارد دوللار ەكۆيۆالەنتىندە بەلگىلەدى جانە ۇكىمەتتەرگە جەدەل تۇردە قاجەتتى قۇقىقتىق جانە قۇرىلتاي قۇجاتتارىن دايىنداۋعا تاپسىرما بەردى. قور قۇرۋعا سونداي-اق ەۋرازەق جانىنداعى باقىلاۋشى مارتەبەسىنە يە ارمەنيا رەسپۋبليكاسى قاتىستى.
ەۋرازەق-تىڭ داعدارىسقا قارسى قورىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارى ايقىندالدى: الەمدىك قارجى جانە ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ تەرىس سالدارىن ەڭسەرۋ ماقساتىندا قاتىسۋشى مەملەكەتتەرگە دەربەس زايمدار بەرۋ; تابىس دەڭگەيى ءتومەن قاتىسۋشى مەملەكەتتەرگە تۇراقتاندىرۋ كرەديتتەرىن بەرۋ; مەملەكەتارالىق ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ.
قوردىڭ جارعىلىق كاپيتالىنداعى رەسەيدىڭ ۇلەسى 7,5 ميلليارد دوللار, قازاقستاندىكى – 1 ميلليارد, بەلارۋستىكى – 10 ميلليون دوللار. قىرعىزستان مەن تاجىكستان, سونداي-اق قوعامداستىقپەن قاۋىمداستىقتاعى ارمەنيا ارقايسىسى 1 ميلليون دوللاردان قارجى قوستى.
تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنا قازىردىڭ وزىندە داعدارىسقا قارسى قوردان 70 ميلليون دوللار تۇراقتاندىرۋ كرەديتى ءبولىندى. قوعامداستىققا مۇشە ەلدەردىڭ باسقا دا تاپسىرىستارى قاراستىرىلۋدا.
ەۋرازەق جوعارى تەحنولوگيالار ورتالىعىنىڭ قىزمەتى بىرلەسكەن عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالار مەن يننوۆاتسيالىق جوبالاردى جاساۋعا جانە جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. ورتالىقتىڭ مىندەتى ءبىر مەملەكەتتىڭ يننوۆاتسيالىق جوبالارىنىڭ جەمىسىن قوعامداستىققا مۇشە باسقا دا ەلدەردىڭ پايدالانۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ بولىپ تابىلادى. مۇنى جوعارى تەحنولوگيالار باعىتىنا ۇيلەسىمدى تۇردە بىرگە ىلگەرىلەۋگە مۇمكىندىك دەپ باعالاۋعا بولادى.
ونى قۇرۋ تۋرالى شەشىمدى پرەزيدەنتتەر 2009 جىلدىڭ 4 اقپانىندا قابىلداسا, 2009 جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا-اق قوعامداستىققا مۇشە ەلدەردىڭ ۇكىمەت باسشىلارى ەۋرازەق جوعارى تەحنولوگيالار ورتالىعىنىڭ قۇرىلتاي قۇجاتىنا قول قويدى.
ورتالىقتىڭ جۇمىسىنا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قورى مەن رەسەيدىڭ ۆەنچۋرلىق كومپانياسى بەلسەندى قاتىسۋدا.
جتو-نىڭ قاراۋىنا 150-دەن استام جوبا ۇسىنىلسا, قازىردىڭ وزىندە ساراپشىلار ولاردىڭ 68-ءىن قاراپ قانا قويماي, 12-سىنە جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرىپ ۇلگەردى.
قوعامداستىق ەلدەرىنىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىعى ارتا تۇسۋدە. 1997 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە بەلارۋستە وتكەن العاشقى ەۋرازيالىق سپورت ويىندارى مەن 2009 جىلدىڭ مامىرىندا مينسكىدە وتكەن ەۋرازەق حالىقتارى مادەنيەتىنىڭ فەستيۆالى جارقىن وقيعالار رەتىندە ەستە قالدى. 2010 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قازان قالاسىندا ءجاسوسپىرىم ۇلدار مەن قىزدار اراسىندا ۇيىمداستىرىلعان ەكىنشى ەۋرازيالىق سپورت ويىندارى تابىستى ءوتتى.
ەۋرازەق قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ءوزارا ىقپالداسۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قوعامداستىقتىڭ الەمدەگى ۇستانىمدارىن نىعايتۋعا جانە وڭىردەگى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە وڭ ىقپال ەتەدى.
2003 جىلى قوعامداستىق بۇۇ-دا باقىلاۋشى مارتەبەسىن الدى. 2007 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا وتكەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 62-ءشى سەسسياسىندا بۇۇ مەن ەۋرازەق اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى قارار قابىلداندى.
قوعامداستىق سونداي-اق بۇۇ, ماگاتە, يۋنەسكو, سونىمەن بىرگە, ەۋروپالىق وداق جانە بۇكىلالەمدىك كەدەن وداعىنىڭ وڭىرلىك جانە فۋنكتسيونالدىق قۇرىلىمدارىمەن بەلسەندى بايلانىستار ورناتقان.
قوعامداستىق ءۇشىن باسىم باعىت, ارينە, تمد-مەن, ۇقشۇ-مەن جانە شىۇ-مەن بەلسەندى ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ بولىپ تابىلادى.
وتكەن ون جىل ەۋرازەق-تىڭ ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك رەتىندەگى جوعارى تيىمدىلىگىن ناقتى كورسەتىپ بەردى. قوعامداستىققا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا سالىستىرمالى تۇردە العاندا تاريحي قىسقا مەرزىم ىشىندە ەلدەرىمىزدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق ءوزارا ءىس-قيمىل دەڭگەيىن ايتارلىقتاي جاقسارتۋعا قول جەتكىزىلىپ, ومىرگە ءبىرىنشى كەزەكتە قۇرامىنا بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي كىرەتىن كەدەن وداعىنىڭ اۋقىمدى جوبالارى ەنگىزىلدى. ءسويتىپ, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسى جەدەلدەدى.
كەز كەلگەن جاڭا ءىرى ءىس-ارەكەت سياقتى بۇل جۇمىستار اركەز قيىندىقسىز جۇرمەيتىنى تابيعي نارسە. سوندىقتان ءبىزدىڭ ءار ناتيجەلى قادامدارىمىز جان-جاقتى قۋاتتالىپ وتىرسا, كەرىسىنشە, كەيبىر ساتسىزدىكتەرىمىز سىندارلى جاريالانىمدارعا جالعاسىپ جاتادى.
ءبىزدىڭ اسا ايتارلىقتاي قيىندىقتارىمىزدىڭ ءبىرى كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ ىشكى, بۇگىنگى مۇددەلەرى تەپە-تەڭدىگىن جانە ۇزاق مەرزىمدى, پەرسپەكتيۆالى ۇلتتىق مىندەتتەردى ساقتاۋ قاجەتتىگىنەن تۋىندايدى.
ءبىرىنشى كەزەڭدە كەدىر-بۇدىرلاردان قاشىپ قۇتىلا المايتىنىڭ ايقىن – ويتكەنى, تەتىكتەردى, وتە-موتە كۇردەلى تەتىكتەردى ورنىقتىرۋ ۇدەرىستەرى جۇرەدى. بىراق ولار دەر كەزىندە انىقتالىپ, الاستاۋدىڭ ءتيىستى شارالارى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇگىندە بيزنەس-قوعامداستىق تا, حالىقتارىمىز دا كەدەن وداعىنان ناقتى پايدا كورە باستاسا, بولاشاقتا بۇل ءۇردىس تەك قارقىن الا تۇسپەك.
ەۋرازەق قۇرىلعان ساتتەن بەرى ون جىل ءوتتى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق ءوز نەگىزىندە مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعى جوباسىن ءجۇزەگە اسىرا وتىرىپ, ءححى عاسىردا پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ ينتەگراتسيالىق دامۋ ۆەكتورىن اسا تولىق جانە شىنايى ايقىنداۋ ۇستىندە.
وسى ارادا تانىمال “ەۋرازيالىق” ل.ن.گۋميلەۆتى ەسكە تۇسىرمەي تۇرا المايسىڭ. ول ءوزىنىڭ ەتنوگەنەز تەورياسىندا ادامنىڭ قورشاعان الەمدى وزگەرتۋگە ۇمتىلىسى مەن قابىلەتى رەتىندەگى “پاسسيونارلىق” تۇسىنىگىن نەگىزدەپ كەتتى. اۆتور ەنگىزگەن تۇسىنىك بويىنشا, پاسسيونارلاردىڭ وزدەرى پاسسيونارلىق ەنەرگيانى يەلەنۋشىلەر بولىپ تابىلادى. ولار اسا زور پسيحيكالىق ەنەرگيانى وزدەرىنىڭ جاقىندارىنا بەرۋ ارقىلى ولاردى ۇلى ەرلىككە جانە ورتاق ىستەرگە جۇمىلدىرۋعا قابىلەتتى ينديۆيدتەر. گۋميلەۆشا ايتقاندا, تەك پاسسيونارلىق تۇلعالار عانا ءبىر قاراعاندا ءتىپتى مۇمكىن ەمەس يدەيالاردى ىلگەرىلەتىپ, ولاردى تابىستى جۇزەگە اسىرا الادى. بۇعان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شىندىققا اينالعان ەۋرازيالىق يدەياسى جارقىن مىسال بولىپ تابىلادى.
ەلباسى نۇسۇلتان نازارباەۆ ويعا الىپ, تياناعىن كەلتىرگەن قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسى – استانانىڭ عالامات قۇرىلىسىن اسا بەدەلدى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ءوزى ءححى عاسىرداعى وزىق جوبالاردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى.
استانا ءبىرىنشى كەزەكتە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ عاجايىپ پاسسيونارلىق ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا اقيقاتقا اينالدى.
ۇستىمىزدەگى جىلعى جەلتوقساننىڭ باسىندا ەلوردادا وتەتىن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتىن كەلەسى ءبىر تابىسىمىز دەپ باعالاعان ءجون. ول قازاقستاننىڭ وسى اسا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا تابىستى توراعالىعىنىڭ شارىقتاۋ شەگى بولاتىنى تاعى انىق. شىن مانىندە استاناعا سوڭعى 11 جىلدان بەرى العاش رەت ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ كوشباسشىلارى جينالىپ, جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا كونتۋرلارىن قاراستىراتىن بولادى.
بۇگىندە ءبىز ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەتتەر ەكونوميكالىق ينتەگراتسياسىنىڭ ناقتى ناتيجەلەرىن كورىپ وتىرمىز. بۇل ناتيجەلەر بولاشاققا سەنىمدىلىكتى, قوعامداستىق ەلدەرى حالىقتارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروگرەسىن ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلىستى ايقىن ايعاقتايدى.
سۋرەتتەردە: 1994 جىلدىڭ ناۋرىزى. م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ; 2010 جىلدىڭ 5 شىلدەسى. استانا, ەۋرازەق مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ ءماجىلىسى; 2000 جىلدىڭ 10 قازانى. استانا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتى قۇرۋ.