قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 15-سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارا كەلىپ, ەل كولەمىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن بارىنشا كەڭەيتۋ جونىندەگى باستى ۇستانىمداردى ايقىنداپ بەردى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلباسىمىزدىڭ “الدىمەن ەكونوميكا – سوسىن ساياسات” دەگەن ۇستانىمىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايى ايقىن دالەلدەۋدە. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى جوعارىلاپ, سونىڭ ارقاسىندا قوعامدىق-الەۋمەتتىك سالاداعى قوردالانعان كۇردەلى ماسەلەلەردى بىرتىندەپ شەشۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىرمىز. سول كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى مۇشكىل ءحالى ەكەنى بارشاعا ايان. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى قول جەتكىزگەن ەكونوميكالىق كۇش قۋاتىن ۇتىمدى پايدالانا الساق, ۇلتىمىزدى ەرەكشە الاڭداتىپ وتىرعان وسى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تۇبەگەيلى شەشۋگە ايقىن جول اشىلار ەدى.
جالپى, قازاق ءتىلىن “مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جاريالاپ, سول اتىنا زاتى ساي بولۋ قاجەت دەپ ۇرانداعالى 20 جىلدىڭ ءجۇزى بولسا دا ناتيجە تىم ماردىمسىز ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ولاي دەيتىنىمىز, بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە باسقا ۇلت وكىلدەرى بىلاي تۇرسىن, ءوز ۇلتىمىزدىڭ قوماقتى بولىگى تىم ق ۇلىقسىزدىق تانىتۋدا. مۇنىڭ سەبەبىن انىقتاۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە ۇڭىلسەك.
ءبىرىنشى, بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مىندەتى مەن قىزمەتىن شىن مانىندە قازاق ءتىلى ەمەس, زاڭ جۇزىندە رەسمي ءتىل رەتىندە قابىلدانعان ورىس ءتىلى اتقارۋدا. ەكىنشى, رەسپۋبليكا كولەمىندە تاراتىلاتىن بارلىق باق-دىڭ 80%-دان استامى ورىس تىلىندە سويلەيدى. ءۇشىنشى, ءبىلىم, عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىندا ورىس ءتىلى ۇستەمدىك قۇرىپ كەلەدى. مىسالى, ەلىمىزدە شىعاتىن عىلىمي-تەحنيكالىق جۋرنالدارعا جاريالاناتىن ماقالالاردىڭ 80-90 پايىزى ورىس تىلىندە جارىق كورەدى. ءتورتىنشى, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق ساتىلارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىن نەمەسە شالا-شارپى عانا بىلەتىن باسشىلار مەن قىزمەتكەرلەر وتىر. بەسىنشى, مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن جانە بىلمەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىندا نەمەسە قوعامدىق ورتادا الاتىن ورنىندا ەشقانداي دا ايىرماشىلىق جوق. ياعني, مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلگەننەن نەمەسە بىلمەگەننەن كەلىپ كەتەر ەشتەڭە جوق. التىنشى, مەملەكەتتىك تىلگە كوشتىك دەگەن مەكەمەلەردىڭ وزىندە رەسمي جيىن, وتىرىستاردىڭ ءبارى دەرلىك قازاقشا ءبىر-ەكى اۋىز سوزبەن اشىلعانىمەن, قارالاتىن ماسەلە, ايتىلار اڭگىمە نەگىزىنەن باسىم ورىس تىلىندە جالعاسادى. جەتىنشى, قازاقشا ءبىلىم الىپ, قازاق ءتىلىن قانشا جاقسى مەڭگەرسەڭ دە ورىس ءتىلىن بىلمەسەڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتى ويداعىداي اتقارىپ كەتە المايسىڭ. سول سياقتى عىلىم, ءبىلىم سالاسىندا دا ءورىسىڭ تار بولماق. سەگىزىنشى, وتارلانۋ زامانىندا قالىپتاسقان قۇلدىق پسيحولوگيا قازاقتاردىڭ ساناسىنا تىم تەرەڭ ءسىڭىپ العاندىعى سونشالىق, كەيبىر قازاقتار ءوز ءتىلىن بىلە تۇرا ءوزارا ورىسشا سويلەسۋ ادەتىنەن ارىلار ەمەس. وندايلار ءوز ءتىلىن قۇرمەتتەۋ تۇگىل مەنسىنگىسى دە كەلمەيدى. ەلباسىمىزدىڭ “قازاق پەن قازاق ءوزارا قازاقشا سويلەسسىن”, “قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە” دەگەن ۇلاعاتتى سوزدەرىنىڭ ءمان-ماعىناسى ولاردىڭ ساناسىنا جەتەر ەمەس.
جوعارىداعى سەبەپتەردىڭ بارلىعى دا سايىپ كەلگەندە, مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ جوقتىعىنان تۋىنداپ وتىر دەۋگە بولادى. ولاي دەيتىنىمىز, وتكەن 20 جىل بويى ءجۇرگىزىلگەن ءىس-شارالار نەگىزىنەن جالاڭ ۇران, ءارى كەتسە اكىمشىلدىك-امىرشىلدىك ءتاسىلدەردەن قۇرالعانى جاسىرىن ەمەس. مۇنداي تاسىلدەرگە سەنىم ارتۋدىڭ ايتارلىقتاي ناتيجە بەرمەسى انىق. سەبەبى, مەملەكەت تاراپىنان ءجۇرگىزىلىپ جاتقان ءىس-شارالار (مىسالى, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدى ادىستەمەلىك جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ, وقۋ قۇرالدارىن باسىپ شىعارۋ, قىسقا مەرزىمدى كۋرستار, ۇيىرمەلەر اشۋ, ءار ءتۇرلى كونكۋرستار, سايىس, باسەكەلەر ۇيىمداستىرۋ, ت.ب.) كوپشىلىك قاۋىمنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرا الماي وتىر. ال ءباز بىرەۋلەر مىقتى زاڭ قاجەت دەسەدى. ارينە, زاڭنىڭ مىقتى بولعانى جاقسى. الايدا, ماسەلەنى تەك زاڭمەن عانا شەشۋگە بولادى دەگەنگە قوسىلعىمىز كەلمەيدى. سەبەبى, ادامنىڭ قانداي ءبىر نارسەگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنان تۋىندايتىن ءوز ىنتا جىگەرى مەن ۇمتىلىس, تالپىنىسى جوق جەردە زاڭ تەك قانا “اقى بەرۋ” قۇرالى مىندەتىن اتقارىپ قالا بەرمەك. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ەڭ نەگىزگى جولى قازاقستاندا ءومىر سۇرەتىن جالپى حالىقتىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋمەن قاتار, قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە ءتيىستى جاعدايلار جاساۋ, مەملەكەت تاراپىنان ناقتىلى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ. جەر باسىپ جۇرگەن ءاربىر پەندەنىڭ ەڭ اۋەلگى قام-قارەكەتى – تىرشىلىك قارەكەتى, ياعني كۇندەلىكتى نان تاۋىپ جەۋ, ءومىر ءسۇرۋ كۇرەسى ەكەنى بەلگىلى. ەندەشە, مەملەكەتتىك ءتىلدى جاپپاي ۇيرەنۋدىڭ تەتىگىن وسى كۇنكورىس قاجەتتىلىگىمەن مىقتاپ تۇرىپ بايلانىستىرىپ كورسە قايتەر ەدى؟ بۇل جەردە ادامداردى ماتەريالدىق تۇرعىدا ىنتالاندىرۋ ماسەلەسى دە كەرەك. مۇنى تولىقتاي جولعا قويۋعا بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇمكىندىگى دە بار. ەندەشە, سول كۇش-قۋاتىمىزدى ۇلتىمىزدىڭ جانى بولىپ تابىلاتىن انا ءتىلىمىزدى كوتەرۋگە, كوركەيتۋگە نەگە جۇمساماسقا؟ قازىردىڭ وزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ پرەزيدەنتتىك قورى, ت.ب. قورلار, جىل سايىن بيۋدجەتتەن بولىنەتىن ارنايى قاراجاتتاردى (مىسالى, تەك 2008 جىلدىڭ وزىندە بولىنگەن 5 ميللياردتان استام تەڭگە ءبىر جىل بويى ءجۇز مىڭعا جۋىق ادامدى اي سايىن 4-5 مىڭ تەڭگەدەن ىنتالاندىرۋعا جەتەدى ەكەن) نەگىزىنەن وسى ىنتالاندىرۋ شارالارىنا باعىتتاسا. سونىمەن قاتار, بيۋدجەت سالاسىندا ىستەيتىن قىزمەتكەردىڭ جالاقىسىنا 25% قوسۋ دەگەندى تەڭگەرمەشىلىكپەن ەمەس, جۇمىس ءناتيجەسىن بايلانىستىرعان ءجون. سونداي-اق, ستۋدەنتتەردىڭ شاكىرتاقىسىنا دا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋىنە قاراي ۇستەمە بەرىلەتىن بولسا, ولاردىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى مەن ىنتاسى ارتاتىنى كۇمان تۋدىرمايدى.
ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيىن باعالاۋ قىزمەتىن ءتىل كوميتەتى ءوز موينىنا الىپ, جەر-جەردە ءتىل ماماندارىنان قۇرالعان سەرتيفيكاتتاۋ كوميسسيالارى قۇرىلسا. سەرتيفيكاتتاۋ 3 ساتىلى جۇرگىزىلسە, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيى جوعارى, ورتاشا جانە تومەن دەگەن ءۇش ساتىعا ءبولىپ, ىنتالاندىرۋ سول دەڭگەيلەرگە سايكەس جۇرگىزسە, سوعان قاراي ادامداردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دارەجەسى دە بىرتىندەپ كوتەرىلەر ەدى.
ال عىلىم, ءبىلىم سالاسىنداعى قازاق ءتىلىنىڭ جاي-كۇيىنە كەلەتىن بولساق, وعان دا وسى ىنتالاندىرۋ ءتاسىلىن قولدانۋدىڭ ماڭىزدىلىعى زور. مىسالى, قازىرگى تاڭدا عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنىڭ باسىلىمدارىنا جاريالاناتىن ەڭبەكتەردىڭ كوپشىلىگى (80-90 پايىز) ورىس تىلىندە جارىق كورەدى. بۇل دا بولسا قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم, ءبىلىم سالاسىندا قادامىن اشتىرماي تۇرعان تار قۇرساۋدىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن دە اۆتورلاردى ىنتالاندىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ قاجەت. مىسالى, قازىر ءبىزدىڭ ەلدەگى بارلىق دەرلىك باسىلىمدار ماقالا اۆتورىنان تولەماقى تالاپ ەتەدى. ەگەر قازاق تىلىندە جازىلعان ماقالالارعا جەڭىلدىك جاسايتىن بولسا, ول دا ءبىر وڭ ناتيجە بەرەتىن شارا بولماق. وسى ورايدا, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇزەگە اسىرا باستاعان, ۇلگى بولارلىق ءىس-شارالار تۋرالى ايتا كەتكەن ءجون سياقتى. زاڭ تالابىنا ساي ۋنيۆەرسيتەت كولەمىندە جىل سايىن ناقتى ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلىپ, اكىمشىلىك تاراپىنان شىعارىلاتىن بۇيرىقتار مەن وكىمدەردى تەك قازاق تىلىندە رەسىمدەۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋدىڭ اقىسىز كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋ, ورىس ءتىلدى وزگە ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا تۇراقتى سايىستار وتكىزىپ, جەڭىمپازداردى مورالدىق جانە ماتەريالدىق تۇرعىدا ماراپاتتاۋ, وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ بوس ورىندارىنا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن وقىتۋشىلارعا ارتىقشىلىق بەرۋ, ستۋدەنتتەر اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى يگەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كەڭ كولەمدە, تۇراقتى تۇردە ناسيحاتتاۋ سياقتى يگى شارالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ناتيجەسى – وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ, قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن توپتار سانى 40%-عا, وقۋ-ادىستەمەلىك ادەبيەتتەردى دايارلاۋ كورسەتكىشى 50%-عا ءوستى. سونىمەن قاتار, 2008 جىلى قالالىق تىلدەر باسقارماسىنان “مەملەكەتتىك ءتىلدى ەنگىزۋشى ءۇزدىك مەكەمە” اتتى قالا مەكەمەلەرى اراسىندا ۇيىمداستىرىلعان كونكۋرستا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن 2010 جىل ءبىلىم ورداسىندا مەملەكەتتىك ءتىل جىلى دەپ جاريالانىپ, وسى باعىتتا اۋقىمدى ءىس-شارالاردى اتقارۋ جوسپارلانىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قول جەتكىزگەن يگى تابىستارىمىزدىڭ ءبىرى ەلىمىزدە جىل سايىن قازاق مەكتەپتەرى مەن بالا باقشالارىنىڭ كوپتەپ اشىلۋىمەن قاتار, رەسپۋبليكا بويىنشا قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋشى بالالار سانىنىڭ وسە ءتۇسۋى دەر ەدىك. ايتسە دە انادان تۋا ەستىگەنى, كورگەن بىلگەنى تەك ورىس ءتىلى عانا بولعان جاس ۇرپاقتىڭ جارىسا ءوسىپ جاتقانىن جوققا شىعارا المايمىز. كەلەشەكتە قازاق حالقى قازاق ءتىلدى جانە ورىس ءتىلدى قازاق بولىپ ەكىگە ءبولىنىپ, كەتپەي مە؟ ەگەر جاعداي ءدال قازىرگىدەي جالعاسا بەرسە, بۇل ايىرماشىلىق جىل وتكەن سايىن ۇلعايا ءتۇسۋى مۇمكىن. بارا-بارا بۇل قوعامداعى تۇراقسىزدىق پەن قايشىلىقتارعا ۇلاسپاۋىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟!
سوندىقتان مەملەكەتتىك ءتىلدى بالالارعا ءسابي جاسىنان باستاپ ۇيرەتۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, ءدال وسى شارانى ناقتىلاي ىسكە اسىرۋ جاي-كۇيى قازىردە تىم جەتكىلىكسىز بولىپ تۇر. بۇعان ءبىر مىسال, ەلىمىزدە بۇلدىرشىندەر مەن مەكتەپ جاسىنداعى بالالارعا ارنالعان ءبىر دە ءبىر تەلەارنانىڭ جوقتىعى. سول سەبەپتى دە بالالارىمىزدىڭ الا تاڭنان كەش باتقانشا كورەتىنى تەك قانا ورىس تىلىندە شىعاتىن jetx سياقتى ارنالار. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 15 سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى: ء“بىز قازاق تىلىندە سويلەۋ قالاۋى ءاربىر قازاقستاندىققا تابيعي نارسە بولۋى ءۇشىن ءبارىن ىستەۋگە ءتيىستىمىز” دەي كەلە, “بۇگىندە ءبىز قازاقستاندىقتاردىڭ وسكەلەڭ ۇرپاعىنىڭ بويىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە دەگەن قانداي قىزىعۋشىلىقتىڭ ويانىپ جاتقانىن كورىپ ءجۇرمىز. مۇنى بارىنشا ىنتالاندىرۋ قاجەت” دەپ اتاپ كورسەتتى. ەندەشە, جاس ۇرپاقتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلمەن سۋسىنداۋى ءۇشىن ارنايى تەلەديدار ارناسىن اشۋدان باستاپ, بارلىق جاعدايدى جاساۋ مەملەكەتتىڭ قولىنان كەلمەيدى دەپ كىم ايتا الادى؟!
قورىتا ايتقاندا, قازاق ءتىلىن شىن مانىندە مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىنە كوتەرە وتىرىپ, قولدانىس اياسىن رەسپۋبليكا كولەمىندە ۇلعايتۋ ءۇشىن زاڭ دا, قوماقتى قارجى دا قاجەت. اسىرەسە, جىل سايىن بولىنەتىن مول قارجىنى ءتىل ماسەلەسىنىڭ ەڭ جاندى جەرىنە, ياعني جالپى حالىقتىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ, ازاماتتاردى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيىنە قاراي ىنتالاندىرۋ شارالارىنا ءتيىمدى جۇمساي الاتىن بولساق ويداعىداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەن بولار ەدىك.
سايت زاحان, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى.