ديقانشىلىق كاسىپتەگى تىڭ باعىتتار

بيىل وبلىس بويىنشا جي­نا­لا­تىن ماساقتى ءداندى داقىلداردىڭ ناقتى كولەمى 230,2 مىڭ گەكتار بول­سا, ونىڭ كۇزدىك بيدايى – 134,8 مىڭ گەكتار, جازدىق ارپاسى – 95,9 مىڭ گەكتار. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جۋالى اۋدا­نىنان باسقا اۋداندار ەگىن ورا­عىن اياقتاپ, وبلىس بويىنشا بارلىق ورىلاتىن القاپتىڭ 99,2 پاي­ىزعا جۋىق ەگىن ورىپ, ودان 356,6 مىڭ توننا ءدان باستىرىپ وتىر. جۋالى اۋدانىنىڭ تاۋلى, اۋا رايى سالقىن ايماققا ورنالاس­قا­نى بەلگىلى. سوندىقتان مۇنداعى شارۋا قوجالىقتارى ەگىن ورۋدى ءالى جالعاستىرۋدا. دەگەنمەن, ديقاندار بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەگىندەرىنىڭ 93,2 پايىزىن ورىپ ءبىتىردى. قولدا بار قازىرگى مالىمەت بوي­ىنشا, ازىرگە ءار گەكتاردان الىنعان ورتاشا ءونىم 15,6 تسەنتنەردەن اي­نا­لىپ وتىر. بۇل كورسەتكىشتەن جو­عارى ءونىم الىپ وتىرعان قورداي (21,0 تس) مەن جۋالى (17,0 تس) اۋدانى ديقاندارىنىڭ بەرەكەلى ءىسىن باسقالارعا ۇلگى ەتۋگە بولادى. ءويت­كەنى جەرى دە, سۋى دا, تابيعاتى دا بىردەي مەركى اۋدانى ەگىن ورا­عىن گەكتارىنا 15,5 تس, شۋ اۋدانى – 14,3 تس., بايزاق, جامبىل اۋدان­دارى – 14,1 تس., ت.رىسقۇلوۆ اۋدا­نى 13,3 تس. كورسەتكىشپەن اياقتادى. ال ءشولدى جانە شولەيتتى ايماق­تارعا ورنالاسقان سارىسۋ اۋدانى – (8,5 تس), مويىنقۇم اۋدانى – (8,0 تس) جانە تالاس اۋدانىنىڭ (6,0 تس.) استىعىن جوقتان بار دەۋگە كە­لەتىندەي. دەگەنمەن, بيىلعى كوكتەم مەن جازدىڭ شارۋاعا جايسىز, جەلدى, اڭىزاقتى كۇندەرى كوپ بولعانىن ەسكەرسەك, الىنعان استىقتى ناشار دەۋگە بولمايدى. الىنعان استىق وب­لىستىڭ ىشكى قاجەتىلىگىنە دە, تۇ­راقتاندىرۋ قورىن جاساقتاۋعا دا, بەلگىلى ءبىر مولشەردە مەملەكەتكە سا­تۋعا دا جەتەدى, دەيدى اۋىل شا­رۋا­­شىلىعى باسقارماسى ماماندارى. وبلىستا كوكونىس, باقشا ءونىم­دەرى ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ سۇرا­نى­سىن تولىق قاناعاتتاندىرۋمەن بىرگە, ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتارىنا دا شىعارىلىپ, ساتىلۋدا. بۇل دي­قانداردىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان ءداستۇرى. ويتكەنى وبلىس شارۋا قوجا­لىقتارىنىڭ ديقاندارى ەلى­مىز بويىنشا وندىرىلەتىن كوكونىس ونىمدەرىنىڭ 30 پايىزعا جۋىعىن ءوسىرىپ, وندىرەدى. بۇل ورايدا, وبلىس تۇرعىندارى قىزاناقپەن جانە قيارمەن جالپى قاجەتتىلىكتەن 8 ەسە جوعارى, پياز­بەن – 171,8%, كارتوپپەن – 168,1%, قىرىققاباتپەن – 100,3%, ءسا­بىزبەن 274,6% قامتاماسىز ەتىلگەن. ۇستىمىزدەگى جىلى وبلىس بوي­ىنشا كوكونىس ونىمدەرى بارلىعى 17,9 مىڭ گا القاپتان جينالاتىن بولسا, بۇگىنگى كۇنگە ونىڭ ىشىندە قى­زاناق ونىمدەرى 2,0 مىڭ گەك­تاردان, قيار 1,5 مىڭ گەكتاردان, قىرىققابات 0,8 مىڭ گەكتاردان, باكلاجان, بۇرىش جانە باسقا دا دا­قىلدار 0,5 مىڭ گەكتاردان جي­نالىپ, ولاردىڭ ءار گەكتارىنان ازىرگە ورتا ەسەپپەن 200-220 تسەنت­نەردەن ءونىم الىنۋدا. وبلىستا بۇل ونىمدەردى جيناۋ الداعى قىركۇيەك, قازان ايلارىندا دا, القاپتار تو­لىق جينالىپ الىنعانشا جالعاسا بەرەتىن بولادى. بىراق وبلىستا جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ جالپى رەس­پۋبليكالىق كورسەتكىشتەن تومەن قالىپتاسىپ وتىر. بۇل رەتتە جە­مىس-كوكونىس ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشى – 3,5%, ال, ول جامبىل وبلىسىندا نەبارى 0,25 پايىزدى عانا قۇراپ وتىر. وسى ولقى­لىق­تىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن وبلىستا “ازيا-قازاقستان” كونتسەرنى, “تا­راز-تارتۋ”, “بۋلگار­كون­سەر­ۆپرو­دۋكت” كاسىپورىندارى بازالارىندا جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ وندىرىستەرىن دامىتۋعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيالىق جوبا­لار قولعا الىنۋدا. جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ جونىندەگى وسى 3 ءىرى كاسىپ­ورىن ىسكە قوسىلىپ, تولىق قۋا­تىن­دا جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا, وب­لىستا جەمىس-كوكونىس داقىلدارىن قايتا وڭدەۋ كورسەتكىشى ەداۋىر كوتە­رىلىپ, 2010 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 10 پايىزعا, 2014 جىلى 35 پايىزعا جەتەتىن بولادى. سونداي-اق, وبلىس سوناۋ 80-90-شى جىلدارى جويىلىپ كەتكەن الما باقتارى مەن جۇزىمدىكتەردى ءالى قالپىنا كەلتىرە الماي وتىر­عانداقتان, وبلىس تۇرعىندارىنىڭ الما جانە ءجۇزىم ونىمدەرىمەن ءوزىن ءوزى قامتاماسىز ەتۋى 40,0 پايىز كو­لەمىن عانا قۇرايدى. سوندىقتان وبلىستا جەمىس-جيدەك جانە ءجۇزىم شا­رۋاشىلىعىن ساۋىقتىرىپ, ءور­كەندەتۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ وتىرعانمەن, جەمىس-جيدەك جانە ءجۇزىم ونىمدەرىن تۇتىنۋدا يمپورت­قا تاۋەلدىلىك بار. بۇل تاۋەلدىلىكتى جويۋ ماقسا­تىن­دا 2008 جىلى وبلىس بويىنشا 1138 گا الما جانە 23,1 گا ءجۇزىم كو­شەتتەرى, 2009 جىلى 1013,8 مىڭ گەكتارعا الما, 22,2 گەكتارعا ءجۇزىم­دىكتەر وتىرعىزىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلى بۇل داقىلدار ەگىلگەن ال­قاپ­تار تاعى دا ەداۋىر ۇلعاي­تى­لىپ وتىر. بۇل باعىتتا جەمىس داقىل­دارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ۇستىمىزدەگى جىلى جەمىس باقتارىنا تامشىلا­تىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەندىرۋ ارقىلى, ولاردى ۇدەمەلى تەحنولو­گيامەن ەگۋ قولعا الىنا باستادى. وبلىستا جاڭا ەگىلەتىن جەمىس باقتارىن ساپالى كوشەتتەرمەن قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 4 وري­گيناتور-شارۋاشىلىقتار جۇمىس ىستەيدى. ول شارۋاشىلىقتاردىڭ ەكەۋىنە كوشەتتەر ءوسىرىپ, دايىنداۋ ءۇشىن جاڭا, گوللانديالىق ينتەن­سيۆتى تەحنولوگيالار ەنگىزىلۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە, وسى كوشەتتەردىڭ ەكىن­شى جىلدىڭ وزىندە-اق ءونىم بەرە باستاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر بۇل باعىتتا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن جانە ۋكراينانىڭ “ايك” كومپا­نيا­سى­مەن بىرلەسىپ جۇمىستار اتقارى­لۋدا. وبلىستا قىس جانە ەرتە كوكتەم ايلارىنداعى ماۋسىمارالىق كە­زەڭ­دەردە كوكونىس تاپشىلىعى سەزى­لە باستايتىنى بەلگىلى. ويتكەنى بۇل كەزدەرى تەك قانا جىلىجايلاردا ءپىس­كەن ونىمدەر تۇتىنىلادى. بۇل تاپ­شىلىقتى جويۋ ماقساتىندا بۇرناعى جىلى كوكونىس ونىمدەرىن وسىرەتىن جالپى كولەمى 2,86 گەكتار بولاتىن 65 جىلىجاي ىسكە قوسىل­سا, وتكەن جىلى 5,7 گەكتاردى قۇ­راي­تىن 100 جىلىجاي سالىنعانىن بىلەمىز. قازىرگى كەزدە وبلىس بويىنشا جال­پى كولەمى 16,0 گا قۇرايتىن 200 جىلىجاي جۇمىس ىستەۋدە. بۇل جى­لىجايلاردان ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ باسىنان بەرى 680 توننا كوك­ونىس ونىمدەرى جينالىپتى, جىل اياعىنا دەيىن تاعى دا 1000 توننا ءونىم جيناۋ كۇتىلۋدە. بۇلارعا قوسا, بيىل وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قورداي اۋدانى­نان جالپى كولەمى 2,5 گەكتار بو­لاتىن 50 جىلىجاي تۇرعىزۋ جۇمى­سى جۇرگىزىلۋدە. “اۋىل شارۋاشى­لىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى” اق-تىڭ قولداۋىمەن جامبىل اۋدا­نىندا سالىنىپ جاتقان جالپى كولەمى 5,0 گەكتار بولاتىن 100 جىلىجاي دا بيىل ىسكە قوسىلىپ, جىل اياعىنا دەيىن العاشقى ءونىم­دەرىن بەرەتىن بولادى دەيدى مامان­دار. مۇنداعى باستى ەرەكشەلىك – “اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى” اق-تىڭ قولداۋىمەن سالىنىپ جاتقان بۇل جىلىجاي­لارعا جۇمسالعان قارجى كولەمدەرى كاسىپكەرلەرگە ەشقانداي كەپىلدىك­سىز, 6 جىل مەرزىمگە ليزينگ رەتىندە بە­رىلەدى. ال بۇل جىلىجايلاردىڭ ينجەنەرلىك ينفراقۇرى­لىم­دارى­نىڭ قۇرىلىسى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇرگىزىلمەكشى. جىلىجايدىڭ پايداسىن ءبىلىپ العان ديقاندار بۇل ءىستى دامىتا ءتۇ­سۋدە. مىسالى, “مير-اسىل-تاراز” جشس گوللانديانىڭ “BUL­NETH” كومپانياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, جالپى قۇنى 18 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن, جالپى الاڭى 6 گەكتار زاماناۋي تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان جىلىجاي كەشەنىن تۇرعىزۋدى جوسپارلاۋدا. بۇل جو­بانىڭ ەرەكشەلىگى – گوللانديالىق ارىپتەس كومپانيا جىلىجاي كەشەنىن سالۋ, ونىڭ جابدىقتارىن قويۋ, جەتكىزۋ جانە قۇرۋ جۇمىس­تارى قۇنىنىڭ 15 پايىزى كولە­مىندە “قازاگرو” اق-تىڭ تالابى­نا ساي, العاشقى قارجىلاي اۆانس­تى تولەيدى جانە اتالعان جىلى­جاي­لار ءونىم العانعا دەيىن, ونى اينالىمدىق قارجىمەن قام­تا­ماسىز ەتەدى. جوبا ءوز قۋاتىنا ەنگەنشە, ونى تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق جاقتارىنان قولداۋ ءۇشىن گوللانديالىق كومپانيا بۇل جۇمىستاردى بىلىكتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتەدى جانە جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىنان ماماندار دايىنداۋ شارالارىن جۇرگىزەدى. اتالعان جىلىجاي كەشەنىن تۇر­عىزۋ اياسىندا, وسىندا ءوندى­رىل­گەن ونىمدەردى سۇرىپتاۋ, قوراپتاۋ جانە تاسىمالداۋ شارالارىن ءجۇ­زەگە اسىراتىن لوگيستيكالىق ورتا­لىق قۇرىلادى جانە بۇل ورتالىق بۇكىل وندىرىلگەن ءونىمدى تولىقتاي ءوزى ەكسپورتقا شىعارادى ەكەن. سوندا جالپى كولەمى 6 گەكتاردى قۇرايتىن وسى جىلىجايدان جى­لى­نا 4200 توننا كوكونىس ونىمدەرى جينالادى دەپ كۇتىلۋدە. قورىتا ايتقاندا, جامبىلدىق ديقاندار قيىندىقتان جول تابۋدا تاباندىلىق تانىتىپ, تىڭ ىزدەنىس­تەرگە بەت بۇرۋدا. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.