ايتايىن دەگەنىم...
قازاق حالقى ەجەلدەن ادامنىڭ ەلگە, جەرگە جاساعان جاقسىلىعىن ەشقاشان ۇمىتپايدى. بۇل – ءبىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدەگى جاقسى قاسيەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى. اسىرەسە, قارت ادامداردى جاسىن سىيلاۋمەن قاتار, ولاردىڭ ءومىر جولىندا ەل مەن جەر ءۇشىن جاساعان جاقسى ىستەرىن, بيىك جەتىستىكتەرىن ۇرپاقتارعا ۇلگى قىلىپ ءارى ولاردىڭ ەسىمدەرىن ارداق تۇتىپ, ارقاشاندا قۇرمەتتىڭ تورىنەن ورىن بەرىپ وتىرادى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان باسشىلىعى دا بارلىق دەڭگەيدەگى بيلىك وكىلدەرىنەن وسىنى تالاپ ەتىپ, جاقسىلاردىڭ جاقسىلىعىن ەشقاشان ۇمىتتىرماي كەلەدى. وسىنىڭ ءوزى دە ەلىمىز ءبىرتۇتاستىعىنىڭ ءبىر كەپىلى. وسىنىڭ ءوزى دە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ حالىق سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنىپ وتىرعاندىعىنىڭ ءبىر سەبەبى. ءويتكەنى, ول قازاقستان ءۇشىن ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەن بارلىق حالىقتىڭ وكىلدەرىن دە ءبىر-بىرىنەن اجىراتپاي, الالاماي, بىردەي قۇرمەت كورسەتۋدى ارقاشاندا ۇمىتپايدى. باراەۆ, كوستەنكو, برۋسيلوۆسكي, گۋميلەۆ, ت.س.س. ءتۇرلى حالىقتاردىڭ وكىلدەرىنە قازاقتىڭ اتاقتى ادامدارىمەن بىرگە قازاق ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن توردەن ورىن بەرىلگەن.
ال كەيدە جاقسىنى باعالاماي, ءوزى جوقتىڭ كوزى جوق دەگەندەي, كوڭىلدەن دە ءوشىرىپ, ەسىمىن اۋىزعا الۋدىڭ ءوزىن ارتىق سانايتىن قايىرسىز شەنەۋنىكتەر دە ارامىزدا كەزدەسىپ قالادى. وسى ورايدا قاراعاندى قالاسىندا ورىن الىپ كەلە جاتقان مىنا ءبىر سوراقىلىقتى ايتقىمىز كەلەدى.
ءتۇسىپ كۇزەمباەۆ – اتاقتى شاحتەر, قازاق ۇلدارىنىڭ قانداي قيىندىقتى دا وزگەلەردەن كەم قالماي كوتەرە الاتىن مىقتىلىعىن دالەلدەگەن ۇلتتىق ماقتانىشتارىمىزدىڭ ءبىرى. ول ءوزىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا كەزىندە كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. سول وڭىردە ەڭبەك ەرى اتاعىن العاشقى بولىپ العانداردىڭ ءبىرى. راس, كەڭەس وداعى تۇسىندا تۇسەكەڭنىڭ ەسىمى ەرتە باستان ۇلگى ەتىلىپ, ەڭبەگى وڭدى باعالاندى. قاراعاندىدا ت.كۇزەمباەۆ پەن تاعى دا سونداي ەڭبەك ەرى گ.كوستەنكو اتىنداعى شاحتا, كوشە, ت.ت. بار. ولاردىڭ ەسىمدەرى جاڭعىرىپ, اۋىزدان ءتۇسپەيدى. قانداي تاماشا!
ال... كەڭەس وداعى تاراعان سوڭ ءومىردەن وتكەن, ءدال ت.كۇزەمباەۆ سيياقتى ەڭبەك ەرى, ءدال سونداي كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن شاحتەرى, ءتىپتى, 1970 جىلى كسرو جوعارعى كەڭەسى ۇلتتار پالاتاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ سايلانعان ەسەنجول زاليەۆتىڭ اتى اۋىزعا دا الىنبايدى. نەگە؟ ويتكەنى, ەسەنجول اعا قايتىس بولعان 2003 جىلدارى قاراعاندى قالاسىن يۋ.ليتۆينوۆ دەگەن قايىرسىز اكىم باسقارعان. قايىرسىز دەپ وتىرعان سەبەبىمىز ەسەنجول زاليەۆتىڭ ەسىمىمەن ءبىر كوشەنى اتايىق, ەردىڭ ەسىمى ۇمىتىلماسىن دەگەن قاراعاندىلىق ارداگەر شاحتەرلەردىڭ, تۋعان-تۋىستارىنىڭ ءوتىنىشىن ول اياقسىز قالدىرعان. سونداعى سىلتاۋى كوشە اتىن اۋىستىرۋ تۋرالى ءوتىنىش كوپ دەيدى. جاۋاپ حاتتى تولىعىراق كەلتىرەتىن بولساق: “...يمەيۋتسيا منوجەستۆو زاياۆلەني ي وبراششەني و پريسۆوەني يمەن زاسلۋجەننىح ليۋدەي ۋليتسام گورودا...”. ارينە, ليتۆينوۆ تا, حاتتى دايىنداعان تاعى ءبىر سەزىمسىز شەنەۋنىك ن.شاماەۆ دەگەن دە ەسەنجول زاليەۆتىڭ ەڭبەگىنىڭ ەرەن ەكەنىن ۇعىپ تۇرعان جوق. ولار ءۇشىن ەسەنجول اعا قاتارداعى, كوپ ايتىلاتىن “زاسلۋجەننىە ليۋدي” دەگەن تىزىمگە ەنەتىندەردىڭ ءبىرى عانا. مۇنداي نەمقۇرايدىلىق ەلدىڭ, جەردىڭ بولاشاعىنا پىسقىرمايتىن شەنەۋنىكتەرگە ءتان بولسا كەرەك.
ال باجايلاپ قاراساق, ەسەنجول زاليەۆ ءوزىن قۇرمەتتى ادامدار قاتارىنا 1943 جىلدان باستاپ, 1983 جىلعا دەيىن 40 جىل بويى قارا جەردىڭ استىنا ءتۇسىپ, كوردەي شاحتادا كومىردىڭ قارا شاڭىن جۇتا ءجۇرىپ, موينىنداعى مىندەتىن تەك ابىروي بيىگىندە اتقارۋىنىڭ ارقاسىندا عانا قوسقان جان ەمەس پە؟ ول وزىنە بەرىلگەن جوعارى اتاقتاردى اقشاعا ساتىپ العان جوق, ادال ەڭبەگىمەن الدى. تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ول ءوزىنىڭ ۇلتىنىڭ دا اتىن شىعاردى. ونىڭ تەر توگىپ وندىرگەن كومىرى بالاباقشالاردى, مەكتەپتەردى, اۋرۋحانالاردى جىلىتۋمەن قاتار, ەلەكتر قۋاتىن ارتتىرىپ, ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ ورلەۋىنە جول اشتى.
وسى كۇنى كەيبىر كەكىرت شەنەۋنىكتەر ەڭبەك ادامىن ارداقتاۋدىڭ, ولاردى ناسيحاتتاۋدىڭ قاجەتى شامالى دەيتىن بولىپتى. ولاردىڭ ويىنشا ادام جۇمىستى جاقسى ىستەسە ءوزى ءۇشىن, اقشانى كوپ تابۋ ءۇشىن, ءسويتىپ, تۇرمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ىستەيدى. ولار دۇنيەنىڭ ءبارىن اقشامەن عانا ولشەيتىن وزدەرىنىڭ ورەسىنىڭ تار شەڭبەرىنە سالاتىن بولىپتى. ال شىنىندا سولاي ما؟..
ءار ادام ءوز ورنىندا بەكىتىلىپ بەرىلگەن مىندەتىن, تاپسىرىلعان جۇمىسىن جاقسى اتقارسا, ول سايىپ كەلگەندە, ەلدىڭ ەڭسەسىن, ەكونوميكالىق قۋاتىن ارتتىراتىن امال ەمەس پە؟ ەلباسى ن.نازارباەۆ قازاقستاننىڭ العاشقى ەڭبەك ەرى اتاعىن دا قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنا بەرگەن سەبەبى دە سول ەمەس پە؟
جوعارىدا ءبىز ليتۆينوۆتىڭ جاۋابىنىڭ جارتىسىن عانا كەلتىردىك. ول ءوزىنىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن تۇسىنبەي, سۇيكەي سالعان جاۋابىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, جارايدى ەندى, قويمادىڭدار عوي دەگەن سەكىلدى پيعىلمەن: “پرەدلاگايۋ ۋستانوۆيت مەموريالنۋيۋ دوسكۋ نا زداني دوما, گدە ون پروجيۆال. دليا چەگو نەوبحوديمو حوداتايستۆو وت ۆاشەگو يمەني يلي وبششەستۆەننوي ورگانيزاتسي, تاكجە وپرەدەليت زا سچەت كاكيح سرەدستۆ بۋدەت يزگوتوۆلەنا مەموريالنايا دوسكا” دەپ شالقايادى.
ەستەلىك تاقتانىڭ وزىنە شىعىن شىعارعىسى جوق شەنەۋنىكتىڭ “مىرزالىعىندا” شەك جوق ەكەنى ايقىن كورىنەدى. بۇل, جاۋاپ 2003 جىلدىڭ اياعىندا كەلگەن. بۇل قۇدايعا شۇكىر, ەلدىڭ ەڭسەسى ابدەن كوتەرىلگەن, بيۋدجەتتەردىڭ تەسىگى بۇتىندەلگەن ۋاقىت. سونىڭ وزىندە قايىرسىز شەنەۋنىك قاراعاندىلىق حاس باتىردى قۇرمەتتەۋگە قاراباقىر شىعارعىسى كەلمەي تۇر. كەزىندە سول قاراعاندىنىڭ اتاعىن اسپانعا شىعارىپ, بۇكىل الەمگە تانىتقان ە.زاليەۆ سەكىلدى ەرلەر ەمەس پە ەدى؟ بىراق ونى ءبىلۋ ليتۆينوۆقا كەرەك ەمەس, ويتكەنى, مۇندايلار ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلامايدى. شاحتەرلەر قالاسىندا, ياعني ءوزىنىڭ ءتول شاھارىندا ءبىر كوشەنىڭ اتىن بەرىپ, 13 جاسىنان شاحتاعا ءتۇسىپ, ءوز ەڭبەگىمەن ۇلكەن اتاقتارعا جەتكەن ادام وسى دەپ جاستارعا ۇلگى ەتسە, ولاردىڭ ءبارى بولماسا دا ءبىرازى ويلانىپ, تەك زاڭگەر نەمەسە ەكونوميست بولماي-اق جاقسى اتتى ازامات بولۋعا بولادى ەكەن-اۋ دەپ ويلاناتىنىن ول قاپەرىنە دە المايدى.
ءبىز قاراعاندىنىڭ قازىرگى باسشىلىعى دۇرىس شەشىم قابىلداپ, ەردىڭ ەسىمىن ەسكەرۋدە بىلىكتىلىك تانىتادى عوي دەپ سەنەمىز.
جاقسىباي سامرات, قاراعاندى.