ەسىمى ەلگە ەلەۋلى
جىلدار كوشى ىلگەرى قاراي جىلجىعان سايىن قاي ادامنىڭ دا “وسى مەن ومىرىمدە ەل ءۇشىن نە تىندىرىپ, نە قويدىم؟ وزىمنەن كەيىنگى تولقىنعا, قالا بەردى ءوسىرىپ-جەتكىزگەن پەرزەنتتەرىمە ۇلاعات ەتىپ ايتارلىعىم بار ما؟” – دەگەن قالىڭ ويدىڭ قۇشاعىنا بەرىلەتىنى راس. ال اركىمنىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋى – وزىنەن. كەيبىرەۋلەر ايتاتىنىنداي, ءبارى دە جاراتۋشىڭنىڭ باق-تالايىڭا جازعانىنان بولادى.
دۇنيە-عالام ەسىگىن اشىپ, جۇمىر جەر – تالدان يگەن بەسىگىن سايلاپ, اكە – مەيىرىن تانىتىپ, انا – اق سۇتىمەن ءومىردىڭ ءنارىن بەرگەندە, داناگوي ۇلى ابايدىڭ ءسوزىمەن ايتساق, “اقىل, قايرات, ءجۇرەكتى بىرگە ۇستاعان...” پەرزەنت بولۋ دا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەسى حاق. ال پەرزەنت بولا بىلگەندەردىڭ بەل ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورنىن الۋعا لايىق تۇلعالاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز بەكبولات مۇقىشەۆ دەسەك ءجون.
ۇلكەندەردىڭ باتاسى, اكە-شەشەنىڭ, تۋعان-تۋىسقانداردىڭ ءۇمىتى مەن تىلەگى بولار, بەكبولات باپان ۇلى ءبۇگىندە ءوسىپ-ونگەن شاڭىراق يەسى. كەشەگى قىرقىنشى جىلى تۋعان ول جەتپىسكە اياق باسىپ وتىر. ءبىرىنشى سىنىپقا بارعان 1948 جىلى اكەسى باپان دۇنيەدەن وتكەندە, ونىڭ تۋعان اعاسى مۇقاجانمەن, ەكى شەشەمەن قالعان ول, 1958 جىلى 10 سىنىپتى تامامداسىمەن, جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە ءبىلىمى مەن بىلىگى جەتە تۇرا جۇمىسقا تۇرۋعا شەشىم قابىلدادى.
– ءالى ەسىمدە, №2 شاحتانىڭ باسقارۋشىسى ەۆگەني مازۋر دەگەن بولدى. ءتۇستى مەتالدار ينستيتۋتىن بىتىرگەن كەن ينجەنەرى بولاتىن. سوعان بارىپ جاعدايىمدى ايتىپ ەدىم, بىردەن ء“وتىنىشىڭدى جاز” دەدى. سوسىن: ء“بارى تۇسىنىكتى. بۇعاناڭ بەكىمەگەن جاسسىڭ. سەن شاحتانىڭ استىنا ءتۇسىپ, جۇمىس ىستەرسىڭ-اۋ, بىراق ول ساعان وتە قيىن بولادى. تىم بولماسا ءبىر جىلداي وسى مىناۋ شاحتانىڭ ۇستىندە رۋدالاردى بۋنكەرگە تاسىمالدايتىن تەحنيكانىڭ ءماشينيسى بول, ساعان قولايلىسى سول”, – دەپ كەڭەسىن بەردى.
سودان №2 شاحتادا “وتكاتچيك” بولىپ 3-ءشى رازريادپەن جۇمىسقا كىرىستىم, ايلىق الىپ ءۇي-ىشىنە مەنىڭ دە قارجىلاي كومەگىم تيە باستادى. العان جالاقىمدى تۇگەلىمەن شەشەمە اكەلىپ بەرەمىن. قىسقاسى, ءۇي-ءىشىنىڭ قالاۋىمەن 1959 جىلى ماۋسىم ايىندا, كوكشەتاۋ وبلىسى, قىزىلتۋ اۋدانىنا قاراستى چاپاەۆ اتىنداعى سوۆحوزدا تۇراتىن ماقۇلقىزى التىنمەن باس قۇرادىم, – دەيدى ارداگەر اعا ءسوزىن ءارى ساباقتاپ.
1964 جىلدىڭ قازان ايى بەكبولات مۇقىشەۆتىڭ ومىرىندەگى ناعىز بەتبۇرىستى كەزەڭ بولدى. كەنىش كومسومول كوميتەتىنىڭ جولداماسىمەن ميليتسيا ورگانىنا قىزمەتكە ورنالاستى. بۇل ونىڭ قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن كەزى ەدى. باستاپقىدا ۋچاسكەلىك ۋاكىل, ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە قىلمىستى ىزدەستىرۋ ءبولىمىنىڭ ۋاكىلى بولىپ جوعارىلادى. كوپ كەشىكپەي ونى قىلمىستى جەدەل ىزدەستىرۋ ۋاكىلى, اعا ۋاكىلى ەتىپ تاعايىندادى. بۇل التىن ءوندىرۋ كەنتىندە قوعامدىق م ۇلىكتى, اسىل مەتالدى ۇرلاۋ اسقىنىپ تۇرعان كەز بولاتىن. وسىلاردى اشۋداعى بەكبولات مۇقىشەۆتىڭ تاپقىرلىعى مەن ىسكەرلىگى كەزىندە جۋرناليست, مارقۇم تۇرسىنبەك تاسقوجيننىڭ تسەلينوگراد وبلىستىق “كوممۋنيزم نۇرى” گازەتىندە “№19116 ءىس”, جۋرناليست امانكەلدى جۇمابەكتىڭ “قۇرىقتالعان “قۋلار”, “شىرقى بۇزىلعان مەرەكە” دەرەكتى وچەركتەرىندە جان-جاقتى باياندالعان.
– العىرلىعىم, تالاپتى دا جىگەرلى جاستىعىمدى ەلەگەن بولار, 1970 جىلى شىلدە ايىنىڭ 20-دا وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ بۇيرىعىمەن قورعالجىن اۋدانىنا لەيتەنانت قانا شەنىم بار مەنى ميليتسيا ءبولىمىنىڭ قىلمىستى ىزدەستىرۋ بولىمشەسىنىڭ باستىعى ەتىپ جوعارىلاتتى. قورعالجىنعا بارعانىمدا اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اقتان تولەۋباەۆ دەگەن اعامىز ەكەن. ول ەلگە, تەك اقمولا ءوڭىرى ەمەس, رەسپۋبليكاعا تانىمال, وتە ءتاجىريبەلى, پاراساتتى, الدى كەڭ, ادامشىلىعى مول, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ەدى. سول اۋدانعا بارعانىما ءوزىم ريزا بولدىم, – دەيدى ارداگەر اعا.
1974 جىلدىڭ كۇزى بەكبولات باپان ۇلىنىڭ قىزمەت بابىندا تاعى ءبىر ساتى جوعارىلاعان ءومىر بەلەسىندەگى كەزەكتى اسۋ بولدى. ونىڭ ءوز ىسىنە شىنايى بەرىلگەندىگىن, قىلمىستى ىزدەستىرۋ سالاسىنداعى ءىس-تاجىريبەسىنىڭ ابدەن قالىپتاسقاندىعىن, اسىرەسە ءوز بولىمشەسى قىزمەتكەرلەرىمەن ءتىل تابىسا نەبىر ءتۇيىنى شەشىلمەس اۋىر قىلمىستاردى اشۋداعى جۇمىس ىستەۋ ەرەكشەلىگىن جەتە باعالاعان تسەلينوگراد وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ باسشىلارى ونى شورتاندى اۋداندىق ميليتسيا بولىمىنە باسشىلىق قىزمەتكە اۋىستىردى.
– وسى قىزمەتتى 1980 جىلعا دەيىن اتقاردىم. ابىرويسىز بولعان جوقپىن. مۇندا دا ءبىرتالاي ازاماتتارمەن قىزمەت بابىندا دا, جايشىلىقتا دا جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدىم. بۇل كەزەڭ تاعدىر تولقىنىنداعى مەنىڭ بۇدان بيىككە كوتەرىلۋىمنىڭ, تاعانىن بەرىك قالاۋىمنىڭ باستاۋى بولعان ەدى, – دەيدى بەكەڭ اڭگىمەسىن ساباقتاي ءتۇسىپ.
بەكبولات باپان ۇلىنىڭ وسى ايتقان ءسوزىنىڭ جانى بار. قىرانعا دا قانات قاعار بيىكتىك كەرەك. مىنە, سول ماقساتپەن ول 1980 جىلى ءماسكەۋدەگى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اكادەمياسىنىڭ كۇندىزگى بولىمىندە ەكى جىل وقىدى. اكادەميانى 1982 جىلى ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن بەكبولات باپان ۇلى اقمولادا وبلىستىق قىلمىستى ىزدەستىرۋ ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, ءبىر جىلدان كەيىن باستىعى بولىپ تاعايىندالدى. وسى قىزمەتتە جۇرگەنىندە مينيسترلىك ونى جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان تورعاي وبلىسىنىڭ وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسى باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلىعى قىزمەتىنە جىبەردى. ارقالىقتا تورعاي وبلىسى 1988 جىلى ءبىرىنشى رەت جابىلعانعا دەيىن قىزمەت جاسادى.
– مەن ارقالىقتا قىزمەت ىستەگەن كەزدە وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەلىمىزگە بەلگىلى, مەملەكەت قايراتكەرى ورازبەك قۋانىشەۆ ەدى. ول اعامىزدىڭ ماعان جاساعان جاقسىلىعى مەن قامقورلىعىن استە ۇمىتپاسپىن. اسىرەسە, 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىنگى ىلە-شالا باسىما تونگەن قاۋىپتىڭ بەتىن دە قايتارعان سول كىسى ەدى. كگب-ءنىڭ قىزمەتكەرلەرى “بەكبولات باپان ۇلى “جەلتوقسانشىلاردى” جاقتاۋشى, سولارعا اقىل-كەڭەس بەرۋشى” دەگەن تۇرعىدا جوعارى جاققا مالىمەت بەرسە كەرەك. سودان ونداعىلار مەنى قىزمەتتەن الاستاتىپ, ءبىرجولاتا قۇتىلۋدىڭ جولى – اۋعانستانعا جىبەرۋ دەگەن شەشىم قابىلداعان. بۇل ءتىپتى پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىندە دە ءسوز بولعان. بارمايمىن دەپ ايتا المايسىڭ. كوميسسيانىڭ بارىنەن ءوتتىم. دەنىم ساۋ, ون ەكى مۇشەم امان. سودان باراتىن بولىپ ارقالىققا كەلدىم.
ارادا ەكى-ءۇش كۇن, الدە ءبىر اپتا ۋاقىت ءوتتى مە, ورازبەك قۋانىشەۆ ىزدەپ جاتىر دەگەن حابار كەلدى. “اپىر-اي, نە بولىپ قالدى, ول كىسى شاقىرا قوياتىنداي جۇمىس جوق سياقتى ەدى. بالكىم, وبلىستاعى جالپى قىلمىستىق احۋالدى بىلگىسى كەلگەن بولار” دەيمىن. باستىعىم دەمالىستا, مەن سونىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارىپ جاتقانمىن. حاتشىسىنىڭ حابارلاۋىمەن ىشكە كىرسەم, ورەكەڭ جالعىز ەكەن.
– ال, بەكبولات, جاعداي قالاي, تىنىشتىق پا؟ – دەيدى ول.
–تىنىشتىق, – دەيمىن مەن.
– سەن اۋعانستانعا بارادى دەگەن نە ءسوز, ءوز ەركىڭمەن بارايىن دەپ جاتىرسىڭ با؟ – دەدى ول.
– بۇل جوعارىداعىلاردىڭ شەشىمى. ولار باراسىڭ با دەدى, مەن بارامىن دەدىم. بار اڭگىمە سول. ەندى بۇيرىق كۇتىپ وتىرمىن, – دەدىم مەن..
– سوندا... سەنىڭ شىن بارعىڭ كەلىپ وتىر ما؟ – دەدى ورازبەك سۇلتان ۇلى تاڭعالعان قالىپپەن.
– ورازبەك سۇلتان ۇلى, سوعىس ءجۇرىپ جاتقان, قان توگىلىپ جاتقان جەرگە سوقا باسىم, بويداق بولسام, ارينە, قارايلاپ جاتپاس ەدىم. بالا-شاعام, قارتايعان انام بار. ءمۇمكىندىك بولسا, بارماعانىم دۇرىس ەدى. مەنى سول وي مازالايدى, – دەدىم اعىمنان جارىلىپ.
– ولاي بولسا, باستىعىڭنىڭ ىستەپ جاتقان قىزمەتى دە شامالى. ونى وسى بىرەر ايدا اۋىستىرامىز. سەنى سونىڭ ورنىنا باستىق قويماقشىمىز. سونداي ۇسىنىس جاسايمىن. سەنى اۋعانستاننان الىپ قالامىن, – دەدى.
– جاقسى, راحمەت, ورەكە! – دەدىم ەلپىلدەپ.
سونىمەن مەنىڭ كوزىمشە تىكەلەي بايلانىس ارقىلى الماتىمەن سويلەسىپ:
– ال ەندى ەستىدىڭ عوي, قىزمەتىڭدى ءارمان قاراي ىستەي بەر. وسى جاقىن ارادا ءبىر شەشىمگە كەلەمىز, – دەدى.
الايدا سودان كوپ كەشىكپەي تورعاي وبلىسى تاراپ, 1988 جىلى بەكبولات مۇقىشەۆ باتىس قازاقستان (ول كەزدە ورال) وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, كوپ ۇزاماي باستىعى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگى ەندى عانا جاريالانعان تۇستا جەر-جەرلەردە ءارتۇرلى توپتار, اسىرەسە, ورالداعى كازاكتار قازاقستاندى ىشتەن ىرىتۋگە, وزدەرىنىڭ اۆتونوميالارىن قۇرۋعا جانتالاسا ارەكەت ەتىپ جاتقان كەز بولاتىن. بەكبولات باپان ۇلىنىڭ ورالداعى قىزمەتى وسىنداي الماعايىپ تۇسپەن سايكەس كەلدى.
وسىنداي, ەل ىشىندە دۇربەلەڭ تۋىپ جاتقاندا ءتۇرلى كۇشتەردىڭ قاقتىعىسىپ قالۋىنا جول بەرمەۋدە سول كەزدەگى ىشكى ىستەر باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بەكبولات باپان ۇلىنىڭ باتىلدىعى مەن جىگەرلىلىگى ايرىقشا كورىنگەن ەدى. ويتكەنى دۇرمەككە ءتۇسىپ, تولقىعان حالىقتى توقتاتۋ ءۇشىن ۇلكەن بىلىكتىلىك قاجەت بولاتىن.
وسى ورايدا بەكبولات مۇقىشەۆتىڭ ەل ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگى زور بولدى. ول جايىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ونى بىلەتىن ازاماتتاردىڭ بارلىعى ءالى كۇنگە دەيىن جىرداي, ءتىپتى اڭىزعا بەرگىسىز ەتىپ ايتاتىنى سوندىقتان.
وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسى باستىعى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن, گەنەرال-مايور شەنىندە وتستاۆكاعا شىققان, بۇگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ارداگەرلەر ۇيىمى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى گەنەرال-پولكوۆنيك قايىربەك سۇلەيمەنوۆتىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىندەگى بەكبولات مۇقىشەۆتىڭ ءومىر ورىمدەرى وسىنداي.
ءبادۋان يماش, جۋرناليست. استانا.