مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان شىعارمالار
اسىلى, ارىستان ەلدىڭ اقىندارى قاي كەزدە دە ازۋىن ايعا بىلەپ سويلەگەن. ويتكەنى, اقىن حالىقتىڭ – ءتىلى, زاماننىڭ – ءۇنى.
سوڭعى ون بەس, جيىرما جىلدىڭ بەدەلىندە وجەت ولەڭدەر جازىپ, ساردارلىق مىنەز تانىتىپ, تارلان اشقان تالانتتى اقىندارىمىزدىڭ ءبىرى – رافاەل نيازبەك. ول قاي تاقىرىپقا قالام تارتسا دا بۋىرقانىپ, تۇلا بويى وتقا ورانىپ, ورتەنىپ جازادى. تەرەڭنەن تامىر تارتىپ تولعايدى. از سوزبەن كوپ ماعىنا بىلدىرۋگە تىرىسادى.
التىن اراي ىشىندە گۇل ىرعالىپ,
ءدۇر دۇنيە بارادى سۇلۋلانىپ.
تاۋەلسىز ەل بولعالى
قورقىنىشتان
كورگەن ەمەس جاپىراق ءدىرىل قاعىپ.
اقىننىڭ وسى جالعىز شۋماق ولەڭى تالاي سىردى اڭعارتىپ تۇرعان جوق پا؟! كەڭەس داۋىرىندە جەلكەسىن كۇزەتىپ, ءار قيمىلىن قالت جىبەرمەي باعىپ, قاتەر توندىرگەن قاندى قىلىشتان قۇتىلىپ, ازات بولعان ەلدە ءدۇر دۇنيە بۇرىنعىدان دا سۇلۋ كورىنىپ, التىن ارايدىڭ ىشىندە گۇل ىرعاتىلىپ, جاپىراق ەكەش جاپىراق تا قورقىنىشتان ءدىرىل قاقپاي سامال جەلگە تەربەتىلىپ, جايقالىپ وسەدى ەكەن. سوندا دەيمىن-اۋ, ەركىندىككە قولى جەتىپ, باياندى عۇمىر كەشىپ جاتقان ادامداردىڭ قۋانىشى قانداي بولعانى؟ تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتىپ, زورلىق-زومبىلىقتى كوپ كورىپ, ماڭدايى سوردان, كوزى جاستان قۇرعاماعان قازاق ءۇشىن بۇدان ارتىق باقىت بار ما, بۇ جالعاندا؟!
جوقشىلىقتىڭ ىشىمدە قاسقىرى ۇلىپ,
جانارىمدا كورمەدى جاس تىعىلىپ.
تاۋەلسىز ەل بولعالى
كەتىلمەدى
تۇلپارىمنىڭ تۇياعى تاسقا ۇرىلىپ.
اقىن بۇل ارادا قاسقىر بوپ ۇلىعان جوقشىلىقتىڭ كەلمەسكە كەتىپ, كوزدىڭ جاسى قۇرعاپ, تۇلپاردىڭ تۇياعى تاسقا ۇرىلىپ كەتىلمەگەنىن جىرلاۋ ارقىلى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى جارقىن كورىنىسىن بەينەلەپ وتىر. اجارىن كەتىرمەي اشىپ ايتقاندا, بۇگىنگى ارايلى تاڭدا كىم-كىمنىڭ دە الدىنان اق كۇن تۋىپ, ەڭبەك ەتىپ, تىرلىك جاساۋىنا داڭعىل جول اشىلعانىندا. بۇنىڭ ءوزى, سايىپ كەلگەندە, قازاق ەلىندە دەموكراتيانىڭ ورىستەپ, وركەن جايىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
جۇيرىكتەرىن جاراتىپ, تاڭ اسىرىپ,
اتادى ىلعي دالامدا تاڭ اسىعىپ.
تاۋەلسىز ەل بولعالى
اتا قازاق
كۇللى الەمگە كەلەدى باق اسىرىپ.
ادەتتە كەۋدەسى جوعارى اقىن عانا كوتەرىڭكى كوڭىلمەن ءسوزىن وسىلاي ساباقتايدى.
تاۋەلسىزدىك جولىندا كۇرەسىپ, ازاتتىققا قول جەتكىزىپ, بەيبىتشىلىكتىڭ بەسىگىن تەربەتىپ, باياندى ءومىر ءسۇرۋ ءبىر مۇرات بولسا, سول تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن ءماڭگى ەتىپ بەرىك قالاپ, بيىكتە جەلبىرەگەن كوك بايراعىن قۇلاتپاي قورعاپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ۇرپاققا امان جەتكىزۋ ءبىر مۇرات ەمەس پە! ول ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟
بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن اقىننىڭ مىنا ولەڭ جولدارىنان ىزدەگەن ءجون.
كۇڭىرەنىپ كۇي شەرتكەن كۇرەڭ كۇندە,
كىسى قانشا باق قۋعان بۇل ومىردە.
بولاشاقتىڭ قامى ءۇشىن بىلسەڭ ەگەر,
ءجۇرىپ جاتىر سىناقتار جۇرەگىمدە.
اقىن جۇرەگىندە ءجۇرىپ جاتقان بۇل سىناقتار تاۋەلسىزدىككە قولى جەتىپ, وسىنى قاناعات تۇتىپ, جايباراقات كۇن كەشىپ, جالپاق دالادا بەيعام وتىرعان قازاق ەلىنىڭ جۇرەگىندە ءجۇرىپ جاتىر ما؟.. نوعايباي شەشەن: “اقىن قۇلاعى وزىنەن قىرىق جىل بۇرىن تۋادى” دەگەن. ەندەشە اقىن جۇرەگى قايشىلىققا تولى مىنا كۇردەلى ۋاقىتتا جۇمىر جەردىڭ ءۇستىن ءبىر قاتەرلى زاۋالدىڭ كەزىپ جۇرگەنىن نەگە سەزبەسىن.
ەلباسىنىڭ “حالىق كەشپەيتىن ءبىر-اق نارسە بار: ەلدىڭ قولىنا زارىقتىرىپ قونعان باقىت قۇسىنان – تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلۋدى كەشپەدى” دەگەن سەمسەر ءسوزىن سەرت ەتىپ ۇستاعان اقىننىڭ قايدا جۇرسە دە, قارا ورمان قالىڭ ەلدىڭ ىشىنەن ەگەۋلى نايزا ەرلەردى سابىلىپ ىزدەيتىنى, مىنە, سودان. ويتكەنى, ول دۇنيەنى شارلاپ جۇرگەن ءبىر قاتەردىڭ بارىن سەزەدى – سەزەدى دە:
قاتەر بارىن سەزدىرىپ بۇل كۇندەرى,
سوعادى ىلعي ازىناپ قىردىڭ جەلى.
ساقتانباساڭ بولا ما قايران قازاق
كوك جەلكەدەن قاپىدا تۇر بۇرگەلى, –
دەپ شىرىلدايدى. سودان كەيىن شاراسىز كەيىپتە: “ال جاۋىزدىق جالعاسىپ جاتپاسا ەگەر, نەگە وشپەيدى كيەلى جەر بەتىنەن؟” دەپ كەسكەكتى ويعا باتادى.
ونىڭ كەيدە ادام قولى جاساعان قيانات, سۇمدىقتاردى كورگەندە:
ارمانىما جەتە الماي دۇربەلەڭدە,
قالام با دەپ قورقامىن ءبىر بەلەڭدە.
قۇلاگەردىڭ ق ۇلىنى بايگە الا ما,
باتىراشتىڭ تۇقىمى جۇرگەن ەلدە, – دەپ تورىعاتىن ساتتەرى دە جوق ەمەس.
تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز بەن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءسان-سالتاناتىن, حالقىمىزدىڭ باياندى باقىتىن, بولاشاققا جول تارتقان كورىكتى كوشىن جىرلاعاندا رافاەل اقىن شۇعىل جادىراپ, نايزاعايداي جارقىلداپ, اجارلانىپ, تۇلەپ سالا بەرەدى.
ماڭايىنا باياندى باق تاراتىپ,
ەلدەر قانشا گۇلدەنگەن اق تاڭى اتىپ.
اتا قازاق ازاتتىق العان ەدى,
دۇنيەنى وزىنە جالت قاراتىپ.
ساۋمالىمدى بىرەۋلەر ىرىتكەندە,
ارىنىمدى كىم مەنىڭ ىرىكتى ەلدە.
التىن تۋلى نەگە ەلگە اينالمايمىن,
التى تۋلى التى الاش بىرىككەندە.
قاناتىمدى جايعاندا ورگە كەرىپ,
تۋعان ەلىم جايعاسقان تورگە كەلىپ.
ۇشىپ بارا جاتادى بولاشاققا,
جانارىمدا دۇنيە دوڭگەلەنىپ.
نايزاعايلار ويناسا توبەمدە كوپ,
قاجىعاندا جۇگىنەم ولەڭگە كەپ.
بولاشاقتىڭ كوزىنە ۇڭىلەمىن,
تۋعان ەلدى تورىنەن كورەم بە دەپ.
قازاق جۇرتى قاتال دا قاتىگەز زاماندا كوكىرەگىن شەر باسىپ, كوزى جاستان قۇرعاماي ازاپ شەگىپ جۇرگەن كۇننىڭ وزىندە دە ۇمىتپەن ءومىر كەشكەن. ەرتەڭگى كۇنگە دە, ودان ارعى كۇنگە دە ۇمىتپەن قاراعان. بولاشاقتىڭ وزدەرىنە نە دايىنداپ جاتقانىن بىلمەسە دە ونىڭ تۇڭعيىق سىرىنا ۇمىتپەن ۇڭىلگەن.
ەندەشە قولىنا العاش قالام ۇستاعالى ەلدىك پەن ەرلىكتى تالماي جىرلاپ كەلە جاتقان وجەت اقىن ء“دۇنيەنى وزىنە جالت قاراتىپ”, ازاتتىققا قول جەتكىزگەن تۋعان حالقىن بولاشاقتىڭ تورىنەن كورگىسى كەلىپ, تۇڭعيىق سىرىنا ۇمىتپەن ۇڭىلسە, ونىڭ نەسى ايىپ؟! مالىنان – جانىن, جانىنان – ارىن بيىك ساناپ, قىرىندا ساعىم ويناعان سايىن دالاسىن جاتتان قورعاپ, بۇكىل ءومىرى ات ۇستىندە وتكەن جاۋىنگەر ەلىن بولاشاقتىڭ تورىنەن كورسەم دەپ ارمانداپ جىر تولعاۋى, سايىپ كەلگەندە, بۇنىڭ ءوزى ونىڭ شىبىن جانى شىرقىراپ, تۋعان ەلىنىڭ جولىنا جۇرەگىن توسەپ جۇرگەنىن كورسەتەدى.
رافاەل اقىن تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ كوك بايراعى بيىكتە جەلبىرەپ, ماڭگى-باقي سالتانات قۇرا بەرەتىنىن جان-تانىمەن ءجىتى سەزىپ: “بوستاندىقتىڭ بوتاسى بوزدامايدى, قايعى-مۇڭنىڭ تورىنا شىرماتىلىپ” دەپ تولعانادى. “تۋىم نەگە قۇلاسىن, ماڭگى-باقي, ازاتتىقتىڭ تۇرسا ەسىپ اق سامالى” دەپ جانە تەبىرەنەدى. سودان سوڭ: “ازاماتى كەۋدەلى بولعان ەلدىڭ, كەۋدەسىنە باسىنىپ جاۋ شىعا ما” دەپ وركەشتەنىپ تۇرادى دا, ىلە ءسوزىن قايتا ساباقتاپ: “تۋعان جەرگە تامىرى كەتكەن ەلدىڭ, داۋىل جۇلا المايدى جۋسانىن دا” دەپ, ءورشىل رۋح, ءور كەۋدە قايسارلىقتى بويىڭا ءسىڭىرىپ جىبەرەدى.
ادەتتە رافاەل نيازبەكتىڭ اقىندىعى ءسوز بولعاندا قادىر (مىرزا ءالي) اعانىڭ ول جونىندە جازعان مىنا ءبىر وي تولعامدارى ەسكە تۇسپەي تۇرمايدى. “جولبارىستىڭ بالاسى جەمتىگىنە العاش قارعىعاندا اسىڭقىراپ كەتىپ, ەكىنشى سەكىرگەندە جەتىڭكىرەمەي قالىپ, ۇشىنشىدە ءدال تۇسەدى دەگەن اڭگىمە بار... وزەكتى ونەردىڭ ونەگەلى پەرزەنتى دە جولبارىستىڭ سول جۇرەكتى تۇقىمىن ەسكە سالادى. تەكتەس بولماعانمەن, مىنەزدەس ولار. العاشقى ادىمدارىنىڭ بىرىندە اسىڭقىراپ كەتىپ, بىرىندە جەتىڭكىرەمەي جاتسا, بارا-بارا سابالارىنا ءتۇسىپ, ساليقالى ونەر يەسىنە اينالادى. سونداي ەركە مىنەز, ەلەۋلى دارىننىڭ ءبىرى – رافاەل نيازبەكوۆ دەپ ەسەپتەيمىن.” ( مىرزاليەۆ ق. ء“سوز سيقىرى”. الماتى. “جازۋشى”. 1982. 250 بەت).
قادىر اعادان اسىرىپ ءسوز ايتۋ قيىن شىعار. بىراق رافاەل نيازبەكتىڭ تالانتى جىل وتكەن سايىن تولىسىپ, جىلدار جانىعان سايىن كەمەلدەنىپ, وتكىرلەنىپ, وركەشتەنە تۇسكەنى اقيقات. ايتپەسە ول “قۇلاگەردىڭ ق ۇلىنى” سياقتى كولەمدى ولەڭدەر مەن پوەما كىتابىن ورتەنىپ, وتقا ورانىپ جازا الماس ەدى. شىنىن ايتقاندا, كىتاپ بۇتىندەي تامىرىندا قان تۋلاعان قۋاتتى ولەڭدەردەن قۇرالعان. وقىعان كىسىنى بەي-جاي قالدىرمايدى. قالعىعان كوڭىلدى ءدۇر سىلكىندىرىپ, قالىڭ ورماننىڭ ۇستىنەن داۋىل ءجۇرىپ وتكەندەي ادۋىندى كۇيگە بولەيدى.
وسى ورايدا ايتا كەتكەن ءجون. جاعىمپازدىق پەن جالعاندىق, وتىرىك ماقتاۋ ءورىس الىپ, اقيقات الىستاعان زاماندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. رافاەلدىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىن, ءبىر سوزبەن, “رۋح قاشىپ كەتكەن زاماندا رۋح شاقىرۋ داستانى” دەر ەدىم. ورىس-شەشەن سوعىسى باستالعان تۇستا بۇكىل جۋرناليستەر مەن اقىن-جازۋشىلار ءادىل ءسوزىن ايتۋعا باتىلى جەتپەي بۇعىنىپ, ءۇنسىز قالعاندا, رافاەلدىڭ قالىڭ جۇرتتىڭ ءىشىنەن جالعىز ءوزى جەكە دارا سۋىرىلىپ شىعىپ, “شەشەندەر” دەپ اتالاتىن ۇلكەن داستان جازىپ, اتويلاپ شىعۋى كوزسىز ەرلىك بولاتىن. ونىڭ قابىلەتى, قارىمى, بۋىرقانعان اقىندىق قۋاتى كۇشتى بولماسا ماحامبەتتىڭ رۋحىن تولعاپ, وعان 200 ولەڭ ارناپ, تۇتاس ءبىر كىتاپ جازار ما ەدى. بۇل ءوزى تاريحتا بولماعان وقيعا. گيننەستىڭ كىتابىنا كىرگىزسە دە ارتىق بولماس ەدى. بىراق, امال نە, اقىننىڭ بۇل توتەن ەرلىگىن ءبىلىپ جاتقان جۇرت بار ما بۇگىندە. الايدا, رافاەلدىڭ بۇل كىتابىنا ولەڭمەن جازعان العى سوزىمدە: “اقىندىق جەتكەن جەرلەرگە, سەندەگى بىزگە باتىرلىق جەتپەي جاتىر-اۋ!” دەپ اقيقاتىن ايتىپ, اعىمنان جارىلعانىم بار-دى. راسىندا سولاي. ونىڭ وزگە اقىندارعا قاراعاندا وزگەشە ءبىر قاسيەتى – جۇرەكتىلىگى. جازىقسىز جاپا شەككەن جانعا دا, تاعدىر-تالانى تالقىعا ءتۇسىپ, قاسىرەت شەككەن حالىققا دا بولىسىپ, نامىسىن جىرتىپ, شىندىقتىڭ كوزىنە تۋرا قاراپ, ار اتىنان جاسقانباي سويلەپ, جىر تولعاي بىلەتىندىگى. ونىڭ ءسوز بوپ وتىرعان مىنا كىتابى دا سول مەن ايتقان باتىرلىق پەن مارتتىكتىڭ جارقىن كورىنىسى. كىتاپقا ەنگەن ولەڭدەر ءجاي قىزىل ءسوزدىڭ جيىنتىعى ەمەس. جۇرەكتىڭ قانىمەن قايناپ شىققان شىنشىل, شىنايى جانە كوركەم بەينەلى, ءارلى دە ءنارلى تۋىندىلار ەكەندىگىندە ەشبىر ءشۇبا جوق. قازىرگى قازاق پوەزياسىنىڭ شىرقاۋ ءبىر بيىگىن كورسەتەتىن شىمىر شىعارما دەپ كورنەكتى اقىن رافاەل نيازبەكتىڭ وسى “قۇلاگەردىڭ ق ۇلىنى” دەگەن ولەڭدەر مەن پوەما كىتابىن ىركىلمەي باتىل ايتۋعا ابدەن بولادى.
ءسوز سوڭىندا اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرى مارەگە جەتپەي جاۋىز قولدان مەرت بولىپ ەدى, ال ق ۇلىنى قاۋىپ-قاتەرگە ۇرىنباي الامان بايگەدەن وزىپ كەلسە ەكەن دەپ تىلەيمىن. ينشاللا, سولاي بولعاي.
ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلى, حالىقارالىق جامبىل جانە ىلياس جانسۇگىروۆ اتىنداعى
سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى.