ءور التايدىڭ تورىندە تۇڭعىش رەت جىرشىلار بايقاۋى جانە “شىعىس شىنارى” حالىقارالىق ءمۇشايراسى دۇركىرەپ ءوتتى
“عاسىرلار ەسكەن – ەسىلىم, جىرلارمەن جەتكەن ەسىمىڭ”
مىنە, وسىنداي تاقىرىپپەن كەندى التايدىڭ جۇرەگى — وسكەمەندە تۇڭعىش رەت جىرشىلار بايقاۋى وتەدى دەگەن ءۇش-ءتورت ايدان بەرى قالا تۇرعىندارىنىڭ بەيمازا كۇيگە تۇسكەنى انىق. سەبەبى, حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان ۇلتىمىزدىڭ جىرشىلىق جادىن جاڭعىرتۋ, قازاقتىڭ فولكلورلىق جىرلارىن, قيسسالاردى جاتقا ايتۋدى ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستۋ دەگەن شىن باقىت قوي. ايتا كەتۋ كەرەك, وبلىستىق جىر بايقاۋى سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ەلگە جاعىمدى جاڭالىقتارىمەن, قارقىندى ىستەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ, جۇرتشىلىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنە باستاعان بەيبىت مامراەۆ پەن قر مادەنيەت قايراتكەرى “التىن ارقاۋ” قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى ساعىنبەك اقانوۆتىڭ بىرلەسكەن اۆتورلىق جوبالارى نەگىزىندە دۇنيەگە كەلدى. ال “التىن ارقاۋ” قوعامدىق بىرلەستىگى جانىنداعى ىنتالى توپتىڭ مۇشەلەرى, ەسىمى ەلگە سىيلى ازاماتتار تياس ءتۇسىپوۆ, بازاربەك وماروۆ, سايلاۋحان اۋحاديەۆ, تولەۋحان ءابىلقاسىموۆ, قاسىم بۇقباەۆ, رامازان ءتۇسىپوۆ, قۇسكەن بايمولدين, شاكەرحان ازمۇحامبەتوۆ, قۇنافيا شايحانوۆ مىرزالاردىڭ العاشقى جىر بايقاۋىن وتكىزۋ كەزىندە شىعارماشىلىقپەن قىزمەت جاساعانىن اتاپ وتە كەتكەن ءجون. ول ءۇشىن قالا تۇرعىندارى ازاماتتارىنا العىسىن ايتتى دا.
“عاسىرلار ەسكەن – ەسىلىم, جىرلارمەن جەتكەن – ەسىمىڭ” اتتى جىرشىلار بايقاۋى ەكى كۇنگە سوزىلدى. ءبىرىنشى كۇنى حالىقتار دوستىعى ۇيىندە وتكەن جىر باسەكەسىنە 21 جىرشى قاتىسىپ, كۇش سىناستى. سونىڭ ىشىندە ەرەكشە قابىلەتىمەن, جىر ايتۋداعى قارىمى مەن ءادىس-ءتاسىلىن مەڭگەرىپ العان ون جىرشى فينالدىق جىر دوداسىنا جولداما الدى. ەرتەڭىندە, ياعني 28 تامىزدا شقمۋ باس كورپۋسىنداعى ۇلكەن زالدا ون جىرشى ءوز ونەرلەرىن ورتاعا سالدى.
جىرشىلار سايىسىن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى, ولكەنىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىن دامىتۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ جۇرگەن بەلگىلى ازامات ءتۇسىپحان تۇسىپبەكوۆ مىرزا اشتى.
– ارداقتى اعايىن, قۇرمەتتى قوناقتار! ەركە ەرتىستىڭ ەرىندە, قارت التايدىڭ تورىندە, شىرايلى شىعىستاعى تۇڭعىش رەت ءوتىپ وتىرعان جىرشىلار بايقاۋىنا حوش كەلدىڭىزدەر. بۇل جىر بايقاۋىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانعانىنا 15 جىل تولۋ مەرەكەسىنە, وسكەمەن قالاسىنىڭ 290 جىلدىعى جانە حاكىم ابايدىڭ تۋعانىنا 165 جىل تولۋى قۇرمەتىنە ارنالعانىن بىلەسىزدەر. قر كونستيتۋتسياسىنىڭ 37-ءشى بابىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى تاريحي جانە مادەني مۇرالاردىڭ ساقتالۋىنا قامقورلىق جاساۋعا, تاريح پەن ءمادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋعا مىندەتتى” دەپ جازىلعان. ەندەشە “ەشتەن كەش جاقسى” دەگەندەي, ءبۇگىنگى جىر بايقاۋىنا حالىق, سىزدەر باعا بەرە جاتارسىزدار. بۇگىن ءبىز ءۇشىن ەرەكشە كۇن: اتاقتى عالىم-جەرلەسىمىز, فولكلوردىڭ جەتىك مامانى سەيىت اعا قاسقاباسوۆ ءوزىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا جەڭگەمىزدى ەرتىپ كەلىپ, جىر دوداسىنا قاتىسىپ وتىر. مەرەيىڭىز ۇستەم بولسىن, اكادەميك اعا! سونىمەن بىرگە جىر بايقاۋىنىڭ جۇمىسىنا قر پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات دەپارتامەنتى ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى, بەلگىلى قالامگەر الىبەك اسقاروۆ, “ەگەمەن قازاقستان” رەسپۋبليكالىق گازەتى” اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ قاتىسۋدا. بۇگىنگى شارا وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن “تۋعان ەل – التىن بەسىگىم”, “تۋعان جەرگە تاعزىم” اكتسيالارىنىڭ زاڭدى جالعاسى ءىسپەتتەس. ەندەشە جىرشىلار بايقاۋى حالىقتىڭ كوزايىمىنا اينالسىن, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ت.ءتۇسىپبەكوۆ.
كەشتى جۇرگىزۋشى قر مادەنيەت قايراتكەرى, ءانشى, سازگەر ارىستانبەك كاكەەۆتىڭ ءۇنى كەڭ زالدى جاڭعىرتىپ جىبەردى:
“تەرەڭنەن تەرسە ءسوز مارجان,
شىمىرلاپ دەنەڭ قوزعالعان.
جەتپىستىڭ كەلىپ شىڭىنا,
ارتىندا سونبەس ءسوز قالعان.
تالايعا ۇلگى ءتالىمى,
قالامنان كەتپەس ءتالىمى,
70-كە كەلدى قازاقتىڭ
اكادەميك عالىمى.
ارداقتاعان الاشى,
امانات ەتكەن باباسى.
70-كە كەلدى جەڭ ءتۇرىپ,
شىعىستىڭ سەيىت اعاسى!” دەگەن جىر جولدارى اۋەدە قالىقتاعان كەزدە اتشاپتىرىم زالدىڭ ءىشى جينالعانداردىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنىپ, بارلىعى تۇرىپ, اكادەميك جەرلەستەرىنە قۇرمەت كورسەتتى.
ايتا كەتۋ كەرەك, بيىل اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ 70-كە تولىپ جاتسا, قاسيەتتى اباي ەلى, سەمەي جەرى مەن شىعىس وڭىرىندە 70,80,60 جىلدىق مەرەيتوي يەلەرى قازان ايىندا ۇلى ابايدىڭ 165 جىلدىعىمەن سەمەي وڭىرىندە اتالىپ وتىلمەك. بۇل جايلى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ت.تۇسىپبەكوۆ ەل الدىندا ايتىپ بەرگەن ەدى. اكادەميك سەيىت اسقار ۇلى بۇل جولى دا س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي كىتاپحاناسىنا ادەبيەتتانۋ, فولكلورتانۋ بويىنشا ءوزى جازعان كىتاپتارى مەن شىعارعان 80 كىتابىن تارتۋ ەتتى. ۋنيۆەرسيتەتتە ۇيىمداستىرىلعان “اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ – 70 جاستا” دەگەن بۇرىش-مۇراجاي الدىندا اكادەميك اعامىز جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرىپ تە ۇلگەردى.
ىرىكتەۋ كەزەڭىنە قاتىسىپ, اقتىق سايىسقا شىققاندار, اقىرى ساحنا تورىنە شىقتى-اۋ. ءبىرىنشى بولىپ زايساندىق مۇراتحان دومباەۆ ورتاعا شىقتى. ءوزى دە, ءانى دە كوركەم مۇراتحاندى بۇرىننان تانيمىز. بىراق ونىڭ تاعى ءبىر ونەر يەسى ەكەنىن, ياعني جىر ايتاتىنىن بىلمەپپىز. مادەنيەت سالاسىندا 1978 جىلدان بەرى قىزمەت جاساپ كەلە جاتقان م. دومباەۆ بۇدان التى جىل بۇرىن “امىرە اندەرى” بايقاۋىنىڭ باس جۇلدەگەرى اتانعان. قازىر ول زايسان اۋدانىنداعى “ايناكول” حالىقتىق ءان-بي انسامبلىنە جەتەكشىلىك ەتەدى. جىر, تەرمە ايتۋ, كۇي شەرتۋ جانە ءان شىعارۋمەن اينالىساتىن مۇراتحان دومباەۆتىڭ “دومبىرا”, “قىزعىش قۇس”, “جانىبەكتى جوقتاۋ”, “ماحامبەت” اتتى ءوزى شىعارعان اندەرى ءولكەگە تاراي باستاعان. ءبىرىنشى كۇنگى سايىستا م.دومباەۆ “ارقالىق باتىر” جىرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىنداعان. بۇگىن “اقنايماندى” شىرقاماق.
“اقنايمان” جىرىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. نەگىزىنەن شىعىس وڭىرىندە وقتا-تەكتە شىرقالىپ قالاتىن كورىنەدى. اقنايمان-ابىلاي حان ورداسىنا جاقىن جۇرگەن باتىر. قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي باتىرلاردىڭ سەرىگى. سارىسۋ, شورعا, القابەك بىلەزىك, شاعان, سارىبەلدەگى شايقاستارعا قاتىسقان. جوڭعار جەرىندەگى (1750-1755), تسين يمپەرياسىنىڭ جاۋلارىمەن شايقاس كەزىندە ەرلىك كورسەتكەن اقنايمان باتىر تۋرالى جىردى ناقىشىنا كەلتىرىپ ايتىپ بەردى. مۇراتحان جىر ايتقان كەزدە بابىمەن, كەلىستىرىپ وتىرىپ شىرقايدى ەكەن. بىراق جىر ايتۋ كەزىندەگى ەموتسياعا بەرىلۋ, قيمىل-ارەكەتتەر جاساۋ ارقىلى حالىقتى باۋراپ الۋ جاعى جەتىسپەيتىن بولىپ كورىندى. نەسى بار, الداعى ۋاقىتتا بۇل جاعى ەسكەرىلە جاتار.
جارمالىق جىرشى ناعىم ومارعاليەۆا ءبىرىنشى كۇنى “قالقامان-مامىردى” جىرلاعان. جىر ايتۋعا ابدەن ماشىقتانىپ العان ناعىم سولتانبەكقىزى ەكىنشى كۇنى “سابالاق باتىردى” جىرلادى. ءۇشىنشى بولىپ ساحنا تورىنە كوتەرىلگەن تارباعاتايلىق دانيار اكەلەەۆتىڭ ء“تۇسىپحان سۇلەيمەننىڭ زارى” جىرى كوپشىلىكتى باۋراپ الدى. التايدىڭ اقتاڭگەر اقىنى اباش كاكەنوۆ باپتاعان دانياردىڭ جىر ايتۋداعى شەبەرلىگى, ءانشىلىگى, جىر مازمۇنىنا قاراي ءتۇرىن وزگەرتىپ, باسقاشا ماقامعا بىردەن كوشەتىنى كوپشىلىككە ۇنادى. قۋاتتى زور داۋىسى بار د.اكەلەەۆتىڭ بولاشاعى الدا. ونىڭ ۇستىنە ء“تۇسىپحان سۇلەيمەننىڭ زارى” سوڭعى كەزدە عانا ايتىلا باستاعان. مۇڭعا, زارعا, ازاماتتىڭ تاعدىر تاۋقىمەتىن موينىمەن كوتەرىپ الۋداعى ەرلىگى ونەگە بولسا كەرەك.
كوكپەكتى اۋدانىنداعى سامار اۋىلىنداعى بولعانباەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەبىندە “بابالار ءسوزى” ادەبي كلۋبىنىڭ قۇرىلعانىنا ءبىر جىل تولدى. باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى فايرۋزا مامبەتوۆا “بابالار ءسوزى” ادەبي كلۋبىنا 12 وقۋشى مۇشە ەكەنىن ايتادى. اتالمىش كلۋبتى قۇرۋداعى ماقساتىمىز شەشەندىك ونەر تاريحىن جاس جەتكىنشەكتەردىڭ بويىنا ءسىڭىرىپ, حالقىمىزدىڭ ۇلتجاندى ۇرپاعىن ءتاربيەلەۋ, دەيدى كلۋب جەتەكشىسى فايرۋزا جاقىتقىزى. مىنە, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جىر ايتۋعا ءبىرشاما توسەلىپ قالعان 8 جاسار سانجار زەينولدانوۆ پەن ادىلبەك عازەزوۆ اقتىق سايىسقا جولداما الىپتى. ال 16 جاستاعى داستان راحىمعاليەۆ فينالعا وتە الماسا دا جىر ايتۋدى قاتتى ۇناتادى ەكەن. “كەلەسى جىلى ەسەمدى بەرمەسپىن” دەيدى ول.
بويى قولىنداعى دومبىراسىنان ءسال عانا ۇزىن سانجار “تارلان مىنگەن ەر تارعىن” جىرىن ورىندادى. ەستە ساقتاۋ قابىلەتى جاقسى, قازىردىڭ وزىندە ەكى-ءۇش جىردى تولىق جاتتاپ العان سەگىز جاسار بالانىڭ تالابىنا رازى بولدىق. اتتەڭ ءبىر كەمشىلىگى, دومبىرادا ويناۋ جاعى كەمشىن ءتۇسىپ جاتىر. دومبىرا دەگەننەن شىعادى, جىردى دومبىراعا, سىرناي نەمەسە قازاقتىڭ كونە اسپاپتارىنا قوسىلىپ شىرقاسا ورىنداۋشى ۇتادى. تارباعاتايلىق بەدەلبەك ءابىلماجىنوۆ وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن ءوزىنىڭ ءتورت جاسار ۇلىمەن دومبىرادا قازاقتىڭ شەرتپە كۇيلەرىن شەبەرلىكپەن ورىندايتىن. ەگەر باپتاۋشىسى كەلىسسە, دومبىراعا باۋلۋ, كۇي ونەرىن مەڭگەرۋ اسا قاجەت دۇنيە. “بابالار ءسوزى” كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى فايرۋزا قارىنداسىمىز الداعى ۋاقىتتا وسى جاعىن ەسكەرەر دەگەن ويدامىز. ەكىنشى سىنىپ وقۋشىسى سەگىز جاسار ادىلبەك عازەزوۆتىڭ تۇڭعىش وتكىزىلگەن جىرشىلار سايىسىندا جۇلدەگە ىلىنگەنى بالالاردىڭ بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتۋ دەپ تۇسىندىك.
وسكەمەندەگى تۇڭعىش جىرشىلار بايقاۋىنا قاتىسقان ەڭ تاجىريبەلى دۇيسەنعازى نىعمەتجانوۆقا ەرەكشە توقتالعىمىز كەلەدى. 61 جاستاعى دۇيسەكەڭ 1972 جىلدان باستاپ سەمەي قالاسىنداعى زاعيپتار قوعامىندا ەڭبەك ەتەدى. قازاق ءتىلى باستاۋىش ۇيىمىنىڭ توراعاسى. رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق ايتىستارعا قاتىسىپ, 14 رەت جۇلدەگە يە بولعان. ونىڭ رەپەرتۋارىندا جيىرمادان استام جىر-داستاندار بار. “الپامىس باتىر”, “قوبىلاندى باتىر”, “ەر تارعىن”, “قىز ءجىبەك”, “ايمان-شولپان”, “ارقالىق باتىر”, “زال باتىر”, باسقا دا حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان ءىنجۋ-مارجاندار د.نىعمەتجانوۆتىڭ اسىل قازىناسى بولسا كەرەك. كوكىرەگى وياۋ, جىر داستاندارىن تاۋلىك بويى جاتقا سوعاتىن ارىندى جىرشى اعامىز وسى جولى “التىن ارقاۋ” قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى ساعىنبەك اقانوۆتىڭ سۇراۋى بويىنشا بەس-التى جىردان ءۇزىندىلەر ورىندادى. رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, د.نىعمەتجانوۆتىڭ ماقامىمەن ايتىلعان “قالقامان-مامىر”, “ەر قوساي”, “ارقالىق باتىر” جىرلارى قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىنا ءوتتى.
ونەر قايراتكەرى, جىرشى, ءانشى, كۇيشى بەدەلبەك ءابىلماجىنوۆ بۇل جولى “شاعيدىڭ زارى” اتتى كۇيدى ورىنداپ بەردى. بەدەلبەك اعامىز التايدىڭ شەرتپە كۇيلەرىن شەبەر ورىندايتىن, ءوزى دە كۇي شىعاراتىن تالانتتى جان. بەلگىلى جۋرناليست, قازاق راديوسى ء“ىنجۋ-مارجان” باعدارلاماسىنىڭ رەداكتورى, قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى قوشان مۇستافا ۇلىنىڭ كومەگىمەن شىعىستاعى جىر-داستانداردى, تەرمە-تولعاۋلاردى ايتاتىن ونەر ادامدارىنىڭ داۋىسى تاسپاعا ءتۇسىپ, قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىنا جازىلىپتى. سونىڭ ىشىندە بەدەلبەكتىڭ بىرنەشە كۇيى, “شاعيدىڭ زارى” دا بار. كۇيدى تىڭداعان كەزدە بويىڭ شىمىرلايدى, كوزگە ەرىكسىز جاس كەلەدى, اتامىز قازاقتىڭ كونە ونەرىنىڭ قۇدىرەتىنە ەرىكسىز باس يەسىز.
ۇلاندىق سەرىكحان ولجاباەۆ, شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازى, جىرشى, ءانشى انۋزا جۇماحانوۆا, سەمەيلىك روزا شاريفۋللينانىڭ جىرلارى دا جۇرت كوڭىلىنەن شىقتى. ساحنا ءتورىنە شىعىپ, اقجارما تىلەگىن, جەرلەستەرىنىڭ ونەرى جايلى تەبىرەنگەن سەيىت اعا بىلاي دەپ تولعادى:
– بۇگىنگى وسكەمەننىڭ تورىندەگى جىر سايىسى شىعىس قازاقستاندا جىرشىلىق ءداستۇر ۇزىلگەن دەگەندى تەرىسكە شىعاردى. جىرشىلىق ءداستۇر قالىڭ قازاقتىڭ اسىل قازىناسى, مۇراسى. تاۋەلسىزدىك العالى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ونەرى جاڭارىپ, قارقىن الا باستادى. بۇگىنگى سەگىز جاسار ەكى بالانىڭ ساحنا تورىندە ونەر كورسەتۋى كوپ جايدى اڭعارتادى. جىرعا دەگەن ىستىق ىقىلاس, ساعىنىش جاندانا بەرمەك. كەشەگى جاناق, مۇساباي, شوجە, ءتىپتى شاكىر ابەنوۆتىڭ جىرشىلىق مول تاجىريبەسى جاستارعا ۇلگى-ونەگە بولارلىق قاسيەت. مەندە مىناداي ءبىر ۇسىنىس, پىكىر بار. بۇگىنگى جىرشىلار بايقاۋىنىڭ جاندانۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, پروفەسسور بەيبىت مامراەۆ جوعارى وقۋ ورنى جانىنان جىرشىلار مەكتەبىن اشسا دەگەن وي بار. كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى, اتاقتى ۇستاز قانيپا بىتىباەۆا وعان ءدارىس بەرسە. ءتىپتى مەن دە كەلىپ قولعابىسىمدى تيگىزە الامىن. ال بۇگىنگى بايقاۋدان بايقاعانىم – ءالى دە پروبلەمالار جوق ەمەس. جىرشى – ءارتىس. جىر ايتقان كەزدە ەموتسياعا بەرىلىپ, قيمىل-ارەكەتىن ولەڭ جولدارىمەن ءبىلدىرىپ وتىرسا, كورەرمەنىن جالىقتىرمايدى. بۇگىن سەمەيلىك دۇيسەنعازى ءىنىمنىڭ بويىنان سونداي قاسيەتتى اڭعاردىم. ال جىر ايتىسىنا قاتىسقان كوپتەگەن جاستاردىڭ بويلارىنان مۇنداي قاسيەتتى بايقاي المادىم. دەسەك تە, التايداعى جىرشىلار بايقاۋى جامان وتكەن جوق, الداعى ۋاقىتتا دا سىزدەرگە ساتتىلىك تىلەيمىن!
بۇدان كەيىن سەيىت اعا وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ اتقارىپ جاتقان ىستەرىنە جوعارى باعا بەردى. “وسكەمەن – وسكەلەڭ قالا. بەردىبەك كەلگەلى قالانىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلدى. اباي مەن پۋشكين ەسكەرتكىشتەرى اسقاقتاپ تۇر. قالا كوشەلەرى اسەم, تازا, گۇلزارلار كوزدىڭ جاۋىن العانداي. قالا اكىمى يسلام ابىشەۆ مىرزاعا دا وسكەمەندىكتەر قاتتى ريزا ەكەن.
سونىمەن جىر سايىسى مارەگە جەتتى. ءادىل قازىلار القاسىنىڭ ءتوراعاسى, شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى سىلامبەك ورازالين مەن ساعىمبەك اقانوۆ جەڭىمپازداردى ساحنا تورىنە شاقىرىپ, ماراپاتتادى. ىنتالاندىرۋ سىيلىقتارىنا س.جاقيانوۆ, د.راحىمعالي, ق.قۇدايبەرگەن, ە.مامىرباەۆا, ا.جاسمۇحان, تاعى باسقالار يە بولدى. ءۇشىنشى ورىنداردى سەگىز جاسار تالانتتار ادىلبەك پەن سانجار, ناعىم ومارعاليەۆا, روزا شاريفۋللينا, ەكىنشى ورىندى بەدەلبەك ءابىلماجىنوۆ, ەكى ءبىرىنشى ورىنداردى زايساندىق مۇراتبەك دومباي مەن دانيار اكەلەەۆ يەلەنىپ, قوماقتى قارجىنى الدى. ال باس جۇلدە 100 مىڭ تەڭگەنى سەمەيلىك اقتاڭگەر جىرشى دۇيسەنعازى نىعمەتجانوۆ جەڭىپ الدى.
وسكەمەندەگى جىرشىلاردىڭ العاشقى بايقاۋىنا شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ب.مامراەۆ, باسقا دا ازاماتتار كوپ كومەك كورسەتتى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ت. تۇسىپبەكوۆ بايقاۋ اياقتالعان سوڭ دەمەۋشىلىك جاساعان جىگىتتەرگە العىسىن ايتتى...
“شىعىس شىنارى” حالىقارالىق ءمۇشايراسىنان كەيىنگى وي
ەلىمىز 19 جىلدىڭ ىشىندە تالاي اسۋ, بەلەستەردەن ءوتتى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ سارا ساياساتى ناتيجەسىندە قازاقستان دەگەن ەلدى بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى تانىپ ءبىلدى. سوڭعى بىرەر جىلدا قالا ادام تانىماستاي وزگەردى. ەڭ باستىسى, ورىستانىپ كەتكەن ولكەگە ۇلتتىق رەڭ, بەرەكە كىرە باستادى. وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن وبلىس تىزگىنى ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى, قازاقتىڭ ۇلتجاندى ازاماتى بەردىبەك ءماشبەك ۇلىنا سەنىپ تاپسىرىلدى. جاڭا اكىمدى تاعايىنداردا ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوڭىر باسشىسىنىڭ قاسيەتتەرىنە ەرەكشە توقتالىپ, وعان ۇلكەن جۇك, سەنىم ارتقان ەدى.
قوش, سونىمەن ءبىر جارىم جىلدا شىعىس شىرايلانا ءتۇستى. اپات ايتىپ كەلمەيدى. جاڭا باسشىنى ءبىر سىناپ الايىن دەگەندەي, التايدىڭ قىسى التى ايعا سوزىلدى. وڭىردە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قالىڭ قار جاۋىپ, اياز مينۋس 50 گرادۋستان اسىپ ءتۇستى. وبلىستىڭ تاس جولدارى اپتالاپ جابىلىپ قالدى. ال ونى تازارتۋ, جولاۋشىلار اماندىعىن ساقتاۋ ءوڭىر باسشىسىنىڭ كوپ مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. بيىكتىگى التى-جەتى مەتردەن اساتىن قالىڭ قار كۇرت جىلىعان كەزدە تارباعاتاي اۋدانىنىڭ كوكجىرا, جانتىكەي, قىزىلكەسىك, كۇرشىم اۋدانىنىڭ مارالدى, قاراتوعاي, زايسان اۋدانىنىڭ تاسباستاۋ اۋىلدارىن تاسقىن سۋ باسىپ, بەس جۇزگە جۋىق تۇرعىن ءۇي جارامسىز بولىپ قالدى. ەلۋ مىڭعا تارتا مال قىرىلدى. مىنە, سول كۇننەن باستاپ ەكىنشى “مايدان” باستالدى. اقىرى ءوڭىر باسشىسى ب.ساپارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءوڭىر حالقى ونى دا جەڭىپ شىقتى. ەلباسىنىڭ كومەگىمەن ميللياردتاعان قارجى كەلدى. توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى وبلىستىق شتابتىڭ باستىعى وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمى يسلام ابىشەۆ مىرزا دا ۇيقىسىز تۇندەردى باستان كەشتى. قازىر جاعداي جاقسى, اپات ايماقتارىندا تۇرعىن ۇيلەر بەرىلىپ جاتىر. كۇزدە مەكتەپ, باسقا دا الەۋمەتتىك عيماراتتار پايدالانۋعا بەرىلمەك. كەندى التاي جۇرتشىلىعى ەلباسىنا العىسىن ايتىپ تاۋىسار ەمەس.
ەندەشە ءۇش بىردەي مەرەكە قۇرمەتىنە حالىقارالىق ءمۇشايرانى ءوتكىزگەنگە نە جەتسىن. كونستيتۋتسيانىڭ – 15, وسكەمەننىڭ – 290 جانە حاكىم ابايدىڭ 165 جىلدىعى قۇرمەتىنە وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ءمۇشايرانى وتكىزۋگە شەشىم قابىلداندى. ەل ەڭسەسى كوتەرىلگەنگە نە جەتسىن! قالا اكىمى ي.ابىشەۆ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىلارىمەن بىرلەسىپ, ءمۇشايرانىڭ باعدارلاماسىن جاسادى. ءمۇشايرا شارتى بويىنشا ءار اقىننىڭ ءتورت ولەڭى قالا, كونستيتۋتسيا جانە ابايدىڭ مەرەيتويىنا ارنالۋى ءتيىس, ال ءتورتىنشىسى – ەركىن تاقىرىپ. وسكەمەندەگى ءمۇشايراعا قاتىسىپ, باعىن سىنايمىز دەگەن اقىنداردىڭ سانى 600 ادامنان استى. “جۇلدىز” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ۇلىقبەك ەسداۋلەت توراعالىق ەتكەن ءادىل قازىلار القاسى شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماي كەلگەن 21 اقىننىڭ ولەڭدەرىن تاڭداپ الدى. ولاردىڭ بارلىعى وسكەمەندەگى حالىقارالىق مۇشايراعا كەلىپ, باعىن سىنادى. قىتاي, موڭعوليا, رەسەي, قىرعىزستان جانە وزبەكستاننان كەلگەن شايىرلار اقتىق سايىستا ءبىر عانا ولەڭنەن وقىدى.
وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆتىڭ شاقىرۋى بويىنشا كەلگەن قالا قوناقتارى قاتارىندا قادىر مىرزا ءالى, تۇمانباي مولداعاليەۆ, قاليحان ىسقاق, تورەگەلدى شارمانوۆ, سەيىت قاسقاباسوۆ, تەمىرحان مەدەتبەك, يسرايل ساپارباەۆ, كوپەن امىربەك, عالىم جايلىباي, رافاەل نيازبەكوۆ, قاسىمحان بەگمانوۆ, ءجاركەن بودەشوۆ, جانات ءاسكەربەكقىزى, تىنىشتىقبەك ءابدىكاكىموۆ سياقتى ەل ساڭلاقتارى بولدى.
ايتىس اقىنى اسلان عافۋروۆ جىردان شاشۋ شاشتى. بۇدان كەيىن ساحنا تورىنە وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءتۇسىپحان تۇسىپبەكوۆ پەن جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, اقىن عالىم جايلىباي شىعىپ, جينالعاندار الدىندا تۇڭعىش رەت وتكىزىلىپ وتىرعان ءمۇشايرانىڭ ءمانى مەن ماعىناسى جايلى ايتىپ بەردى. “تۋعان ەل – التىن بەسىگىم” اكتسياسىنىڭ زاڭدى جالعاسى جىرشىلار مەن اقىندار ءمۇشايراسى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابا بەرەدى, دەدى اكىمنىڭ ورىنباسارى. عالىم جايلىباي ءادىل قازىلار القاسى قاتارىندا قادىر, تۇمەنباي, تەمىرحان, جەرگىلىكتى اقىندار سەرىك عابدوللا ۇلى مەن نۇرجان قۋانتاي ۇلى, قىتايدان كەلگەن اقىن جەڭىسحان ءنۇسىپ ۇلى, ۇلىقبەك پەن ءوزىنىڭ بار ەكەنىن ايتا كەتتى.
تۇياقتارىمەن جەر تارپىپ تۇرعان “وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى” اقىندار ءمۇشايرادا تاڭداۋلى دەگەن ءبىر جىرىن عانا وقىدى. جىر سايىسىندا ارقالى اقىندار قاسىمحان بەگمانوۆ, جاركەن بودەشوۆ, تالعات ەشەن ۇلى, قازىبەك يسا, رافاەل نيازبەكوۆ وسكەمەندە بوي كوتەرگەن اباي ەسكەرتكىشى, جاڭارىپ-جاسارعان وسكەمەن, ەركە دە سۇلۋ ەرتىس وزەنى جايلى جازعان ولەڭدەرىن كەستەلەدى. استانالىق جانات اسكەربەكقىزى “ەرتىس پەن ءۇلبى حيكاياسى” جايلى ولەڭىن وقىر الدىندا ەرتىس دەگەن جىگىت ءۇلبى دەگەن ارۋعا عاشىق بولىپتى. سولاردىڭ تاعدىرىن ايتامىن دەپ الدى دا ليريكاعا تولى جىرىن ءبىر دەمدە اياقتادى. ال سەمەيلىك تىنىشتىقبەك ابدىكاكىموۆ قالا كوشەلەرىندەگى جارنامالاردىڭ كەيدە ساۋاتسىز جازىلاتىنى جايلى ايتىپ, “مىنا جەردە رەسپۋبليكالىق اقىندار ءمۇشايراسى” دەپ جازىلىپتى, شىنىندا حالىقارالىق دارەجەدە ەمەس پە دەپ, ءبىر تۇيرەپ الدى دا “تاڭ. وسكەمەن ترامۆايى” دەگەن جىرىن وقىپ بەردى. قىرعىزستاننىڭ اقىنى, ءبىر كەزدە كورشى ەلدىڭ قازاقستانداعى وكىلەتتى جانە توتەنشە ەلشىسى قىزمەتىن جەمىستى اتقارعان اكبار رىسقۇلوۆ “ەكى ەستەلىك” ولەڭىن وقي باستادى:
“شىعىسىندا قازاقتىڭ,
وسكەمەندە,
شىنار تەرەك بوي تىرەپ وسكەن ەلدە.
ەكى ەستەلىك (قازاقشاسى ەسكەرتكىش) اشىلدى ەكى اقىنعا
ەلدىگىمە قۋانام ەستىگەندە.
كىتاپحانا پۋشكين اتىنداعى,
پۋشكينىنە ءبىر قادام جاقىندادى.
اباي اتام الىستان قول سوزعانى,
اقىن جۇرتىن الدىعا شاقىرعانى”
دەپ جىر جولدارىن توگىلدىرگەندە, جينالعاندار قازاق پەن قىرعىز حالقىنىڭ دوستىعى مەن تاتۋلىعىنىڭ ءماڭگىلىك ەكەنىنە كوز جەتكىزگەندەي بولدى.
قاراپايىم, كوپ سوزگە ءۇيىر ەمەس اكبار اقىندى بۇرىننان تانيتىنبىز. ءبىر ۇزىلىستە اڭگىمەلەسە قالعانىمىزدا, ول ءوز ەلىندەگى جاعدايدىڭ تۇراقتالىپ قالعانىن, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قىسىلعان شاقتا كوپ كومەك كورسەتكەنىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ۇلىقبەك اقىننىڭ جان دوسى اكبار بۇرىندارى شىعىستا, وسكەمەندە, زايساندا سان مارتە بولعان, ەندى سول ولەڭدەرىن جيناققا ەنگىزىپتى.
ابۋباكىر قايران, يرانعايىپ, رافاەل, جاس اقىن اقبەرەن ەلگەزەك, شىمكەنتتىك باقىتجان الدياروۆ, سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ جىرلارى كوپشىلىكتى باۋراپ الدى. موڭعوليادان كەلگەن سەرعازى بولات, قىتايدان كەلگەن ومار سۇلتان, رەسەيدەن كەلگەن اقىندار دا جىر ءمۇشايراسىندا وزدەرىنىڭ جاقىندا عانا جازعان جىرلارىن تەبىرەنە وقىپ بەردى.
سونىمەن حالىقارالىق ءمۇشايرانىڭ باس جۇلدەسىن قاراعاندىدان كەلگەن تالانتتى اقىن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى جەڭىپ الدى. ول 1 ميلليون تەڭگەگە يە بولدى. ءبىرىنشى ورىن مەن العىس حاتتى جانە 700 مىڭ تەڭگەنى سەمەيلىك ارقالى اقىن تىنىشتىقبەك ابدىكاكىموۆ يەلەندى. ەكى ەكىنشى ورىندى (ارقايسىسى 500 مىڭ تەڭگە) قاسىمحان بەگمانوۆ پەن باقىتجان الديار, ءۇش ءۇشىنشى ورىندى قازىبەك يسا, زەينوللا تىلەۋجان, ابۋباكىر قايران جەڭىپ الدى. بۇدان كەيىن اقىندار قادىر, تۇمانباي اعالار مەن ۇلىقبەك, تەمىرحان ارناۋلى سىيلىقتاردى تاپسىردى. باۋىرجان قايىربەك قالا اكىمىنىڭ ارناۋلى سىيلىعىن الدى. بۇل سىيلىق تا قوماقتى – ءبىر مىڭ اقش دوللارى مولشەرىندە. تولەۋجان ىسمايىلوۆ اتىنداعى سىيلىققا جانات اسكەربەكقىزى, اقىن نۇرلان ماۋكەن ۇلى اتىنداعى سىيلىققا جاراس سارسەك يە بولدى. جىر ءمۇشايراسىنىڭ ارقاسىندا بەلگىلى جەرلەستەرىمىزدىڭ اتى ءبىر ەستىلىپ قالدى. اكبار رىسقۇلوۆ, باسقا دا اقىندار سىي-سىياپاتتان قۇر قالعان جوق.
وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆتىڭ جۇرەكجاردى لەبىزى جينالعانداردى ءبىر سىلكىندىرىپ تاستادى. “بۇدان 20 جىل بۇرىن وسكەمەندە اقىندار ءمۇشايراسىن وتكىزۋ تۋرالى ويلاۋ مۇمكىن بە ەدى؟ ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, قالا اكىمى يسلام ابىشەۆ پەن ءادىل قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى, ءوزىمنىڭ ورىنباسارىم ءتۇسىپحان تۇسىپبەكوۆكە, ۇلىقبەك ەسداۋلەتكە العىسىمدى ايتقىم كەلەدى. ولار از ۋاقىتتا وسىنداي شارانى جاساۋعا قول جەتكىزدى. امانشىلىق بولسا, بۇل شارا كەلەسى جىلى دا جالعاسىن تابادى دەگەن ويدامىن. 600 ولەڭدى كىتاپ ەتىپ باستىرامىز. ونىڭ كەيىنگى ۇرپاققا بەرەر تاربيەلى جاقتارى از ەمەس”, دەدى ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ماشبەك ۇلى. ۇلىقبەك اقىن 17 جاسىندا جازعان “كوتەرىپ تۋىن شىعىستىڭ” دەگەن ولەڭىن وقىپ بەردى. عالىم جايلىباي دا وسكەمەندەگى جىر ءمۇشايراسىنا جوعارى باعا بەرىپ, ءوڭىر باسشىلارىنا العىسىن ايتتى, ءبىر ولەڭىن وقىدى...
ءان مەن كۇيگە بولەنگەن وسكەمەن
ءۇش كۇن بويى وسكەمەن ءان مەن جىرعا بولەنىپ تۇردى. قالا مەرەكەسى قارساڭىندا ءتورت سۋبۇرقاق ىسكە قوسىلدى. قالا كوشەلەرى جوندەلىپ, ءون بويىنا جاڭا اعاشتار, گۇلزارلار وتىرعىزىلدى. بايتەرەك ەرتىس وزەنى بويىنان ساپ تۇزەدى. ستەندتىك وق اتۋدان اشىق قالا بىرىنشىلىگى ءوتتى. حريستيان دىنىندەگىلەر جاڭا ءشىركەۋگە يە بولدى. 30 تامىزدا قالانىڭ ەڭبەك ۇجىمدارى, وقۋ ورىندارى وكىلدەرىنىڭ مەرەكەلىك شەرۋى ءوتتى. سپورت جارىستارى ءار كوشەدە ءوتىپ جاتتى. وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ رەسپۋبليكا الاڭىندا جينالعان مىڭداعان ادام الدىندا اكادەميك سەرىك قاسقاباسوۆقا ەلباسىنىڭ العىس حاتىن تاپسىردى. قالا اكىمى ي.ابىشەۆ توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ مەدالىمەن, ءبىر توپ ونەرپازدار “مادەنيەت قايراتكەرى” توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. سلاۆسكي اتىنداعى جاعالاۋدا اۋە جانە سۋ فەەرياسى ءوتىپ, كەشكىلىك “باقىتتى قازاقستان” مەرەكەلىك كەشكى باعدارلاما شالقىدى. وعان وليمپيادا چەمپيوندارى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ, يۋري مەلنيچەنكو, كۇمىس كومەي انشىلەر مەدەۋ ارىنباەۆ پەن جەڭىس سەيدوللا, جەرلەس انشىلەر, استانا مەن الماتىدان كەلگەن اقىن-جازۋشىلار, باسقا دا قوناقتار قاتىستى. كۋبادان كەلگەن “كوپوكابانا”, يتاليانىڭ “مامبو يتاليا” توپتارى بال فەستيۆالىنە قاتىستى. “حالىقارالىق بال فەستيۆالى – 2010 جىل” باعدارلاماسى اياسىندا 32 توننا بال ساۋدالاندى. “ەڭ ءدامدى بال” اتاعىن كۇرشىم اۋدانىنىڭ مارالدى اۋىلىنىڭ ومارتاشىلارى جەڭىپ الدى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى دۇيسەمباي سەليحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا بىزدە بەس ميلليارد اقش دوللارىنىڭ بال ونىمدەرىن شىعارۋعا بولادى ەكەن. مەرەكەلىك كەش وتشاشۋمەن اياقتالدى...
وڭداسىن ەلۋباي, سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور.