مەملەكەتتىك ماسەلە
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان كەزدەن باستاپ ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق رەفورما ناقتى جەتىستىكتەرگە جەتتى, سونداي-اق ولاردىڭ سوت-قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندەگى قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى جالعاسۋدا.
ەلباسىمىزدىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى” 2010 جىلعى 17 تامىزداعى №1039 جارلىعىمەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن جانە سوت جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋ قاراستىرىلعان.
جارلىقتىڭ نەگىزىندە جۇرگىزىلگەن قايتا قۇرۋلار مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىندا قىزمەتتەرىنىڭ قايتالانۋىن بولدىرماۋعا جانە ولاردىڭ قىزمەتتەرىن ناقتى ءبولۋگە, ءناتيجەسىندە, ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى جانە زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا, ولاردىڭ مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنا سەنىمىن ارتتىرۋعا باعىتتالعاندىعى كۇمانسىز.
جارلىقتا ءار مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قىزمەتىندە شەشۋشى بولىپ تابىلۋى ءتيىس الدىن الۋ ماقساتتارى بەلگىلەنگەن. سول سەبەپتى حالىققا جۇرگىزىلىپ جاتقان قايتا قۇرۋلاردىڭ ماڭىزدىلىعىن, قۇقىقتىق ءبىلىمدى ءتۇسىندىرۋ جانە ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەت.
زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە, ونى تۇزەتۋگە, قىلمىستىق نورمالاردى ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعان شارالار قابىلدانۋدا. باس بوستاندىعىنان ايىرۋمەن بايلانىستى ەمەس, بالامالى جازالاۋ شارالارىنىڭ جانە بۇلتارتپاۋ شارالارىنىڭ, سونداي-اق تاتۋلاستىرۋ پروتسەدۋرالارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە مەدياتسيا ينستيتۋتىن دامىتۋ ارقىلى قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ تۋرالى تاپسىرما زاڭنامالىق تۇرعىدا قويىلعان. سوندىقتان, قولدانىلعان شارالاردىڭ ارقاسىندا وبلىستاعى سوتتاردا قىلمىستىق ىستەر بويىنشا دا, ازاماتتىق ىستەر بويىنشا دا تاتۋلاستىرۋ پروتسەدۋرالارىن قولدانۋ دەڭگەيى وبلىس بويىنشا قازىردەن-اق جوعارىلاعانىن ەسكەرە كەتكەن ءجون. ماسەلەن, اعىمداعى جىلدا بارلىق اياقتالعان قىلمىستىق ءىستەردىڭ جالپى سانىنان 824 نەمەسە 35,9% قىلمىستىق ءىس ءجابىرلەنۋشىمەن تاتۋلاسۋىنا بايلانىستى قىسقارتىلعان, ال 288 ازاماتتىق ءىس بىتىمگەرشىلىك كەلىسىمىن جاساۋمەن اياقتالعان, بۇل 2%-دى قۇراعان (2009 جىلى – 497 نەمەسە 3,35%).
سوتتاردى كادرلىق قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ قالا بەرەدى: سوت جۇيەسىندە سۋديالار مەن سۋديالىققا كانديداتتارعا جوعارىلاتىلعان تالاپتار قويۋ جانە ستاندارتتاردى ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. بەلگىلەنگەن تاپسىرمالاردىڭ باسىمدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردىڭ تاعىلىمداما جەتەكشىلەرىنىڭ جانە جاس سۋديالاردىڭ كۋراتورلارىنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ارتتىرۋ جولىمەن بۇل باعىتتاعى جۇمىستى ودان ارى جەتىلدىرۋ قاجەت.
مەملەكەت باسشىسى ايقىنداعان باسىمدىقتار مەن ستراتەگيالىق ماقساتتاردى ءبىز بارلىق قۇقىقتىق جۇيەنى دامىتۋدىڭ شەشۋشى ساتىسى رەتىندە قابىلدايمىز. بۇل اركىمگە شەشىلۋى سوت ورگاندارى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن جاڭا تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى مىندەت جۇكتەيدى.
قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ سوتقا دەيىنگى ساتىلارىن رەتتەۋدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ بويىنشا شەشۋشى قادام جاسالىندى. جارلىقتا قاراستىرىلعان جاڭعىرتۋلار قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ءوندىرىستى جەڭىلدەتۋگە جانە ونىڭ جەدەلدىگىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان ءارى ولار سوت ءوندىرىسىنىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋ نەگىزى بولىپ تابىلماق. بۇل تاعى دا قازاقستاننىڭ الدىڭعى قاتارداعى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن قولدانۋ ارقىلى قۇقىقتىق جۇيەنى جەتىلدىرۋگە ۇمتىلىسىن بايقاتادى. ەڭ الدىمەن, ازاماتتاردىڭ جانە بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جوعارى دەڭگەيگە قويىلعان.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قۇزىرەتتەرىنىڭ ناقتى ءبولىنۋىنىڭ بولماۋى ءىس جۇزىندە قىزمەتتەرىنىڭ قايتالانۋىنا, ءجونسىز باسەكەلەستىككە جانە باسقا دا ولقىلىقتارعا الىپ كەلدى. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنىپ وتىرعان قىلمىستاردىڭ بالامالى تەرگەلۋ رەتتەرىن ازايتۋ بولاشاقتا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قۇرىلىمدارىنىڭ ءوزارا كەلىسىمدى ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ جوعارعى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن تەرگەۋ جۇرگىزۋدىڭ جانە سوتتاردا ىستەردىڭ قارالۋىنىڭ جەدەلدىگىنە, تولىقتىعىنا جانە جان-جاقتىلىعىنا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
مەمەلەكەت باسشىسى ەكونوميكالىق سالاداعى قىلمىستارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدى, زاڭسىز بيزنەس پەن مەنشىكتى باسىپ الۋعا (رەيدەرلىككە) توسقاۋىل قويۋدى تاپسىردى.
باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان ادامدار سانىن ازايتۋعا بايلانىستى ماسەلە, جارلىقتا كورسەتىلگەندەي, زاڭنامانى دەكريميناليزاتسيالاۋ جانە ىزگىلەندىرۋ شارالارى ارقىلى شەشىمىن تاپتى. ونداعان قىلمىس قۇرامدارىن قىلمىستىق ىستەر ساناتىنان اكىمشىلىك ىستەر ساناتىنا اۋىستىرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل سياقتى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جوعارى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەنەتىن بولادى. بۇدان باسقا, ولاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا اكىمشىلىك پرەيۋديتسيانى, ياعني ءبىر جىل ىشىندە ولاردىڭ قايتالاپ جاسالىنعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرۋ ۇسىنىلۋدا.
تاعى ءبىر جاڭالىق, مەملەكەتكە زالال كەلتىرىلگەن كەزدەگى تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋىنا بايلانىستى قىلمىستىق ءىستى قىسقارتۋ مۇمكىندىگى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى كۇنى قىلمىستىڭ قايتالانۋى كەزىندە جازا تاعايىنداۋدى رەتتەيتىن نورمالاردى وزگەرتۋ كەرەكتىگىن جۇرگىزىلگەن تالداۋ كورسەتتى, سەبەبى قولدانىستاعى ءتارتىپ بويىنشا سۋديا ەلەۋسىز قىلمىستاردىڭ قايتالاپ جاسالعانى ءۇشىن دە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا – سوتتاۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. كەلەشەكتە اۋىرلىعى ونشا ەمەس قىلمىستار بويىنشا تەك ايىپپۇلدى عانا ەسەلەي وتىرىپ, جازا تاعايىنداۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قىسىمدى جويۋ ءۇشىن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ سالىق تولەۋدەن جالتارۋى تۋرالى نورماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە اكەلەتىن تولەنبەگەن سالىق سوماسىن ونشاقتى ەسە ۇلعايتۋدىڭ قاراستىرىلۋى وتە ورىندى ءىس.
جالپى, رەفورمادا جوسپارلانعان ءىس-شارالار قۇقىق قورعاۋ جانە ارنايى ورگانداردىڭ قىزمەتىن تيىمدى ۇيىمداستىرۋدى قالىپتاستىرادى. بۇل ولاردى ءبىر مەزگىلدە ءوزدەرىنە ءتان ەمەس قىزمەتتەردى ورىنداۋدان بوساتادى. ولاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ باستى كورسەتكىشى حالىق سەنىمى بولىپ تابىلىپ وتىر.
مەيرامبەك تايمەردەنوۆ, الماتى وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى.