ارال. ارال. ارالىم.

جۋرناليست جولدا جۇرگەندە

مىنە, پويىز دا توقتادى. ارال. قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, قاراسوزدىڭ حاس شەبەرى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ تۋرالى “گۇل قاۋىزىنداعى اسپان” اتتى كىتاپ بار. 2004 جىلى شىققان. اۆتورى – ورىستىڭ ايگىلى ادەبيەتشى-سىنشىسى نيكولاي اناس­تاسەۆ. ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىز ارال جاققا جۇرەر الدىندا تەڭىز تەڭبىلدەس تۋىندىنى قايتا قاراعان. كىرىسپە ماقالانىڭ سوڭعى جاعى شامامەن وسىلاي اياقتالادى. پويىزدى اي­تىڭقىراپ كەلىپ, ارال قالاسىنا ايرىق­شالاي ەكپىن تۇسىرەدى. ارال قالاسىنا “الماتى – اقتوبە” پويى­زى ءتۇن ورتاسىنا تامان جەتەدى ەكەن. ءاري­نە, شاھارىڭىزدى دا, جارتى عاسىر­دايىن ۋاقىت بۇرىنىراقتا بۋىرقانا شال­قىعان شالقار تەڭىزىڭىزدى دە ابەڭ ادىپتەگەن دۇنيە­لەرسىز ەلەستەتە المايتىنىڭىز انىق. تەڭىز جوق. شاھار شەتىندە. شۋىلى تۇر. قۇلا­عىڭىزدا. “اق جايىق” اتالاتىن ايتۋلى جۇردەگىڭىزدىڭ كوگىلدىر ۆاگونىنان تۇسە بەرە جۇرەگىڭىز اتقاقتاي جونەلەر. قا­رانار قالام­گەردىڭ “قان مەن تەرىن”, سون­سوڭ, ارينە, “سوڭ­عى پارىزىن”, سولاردىڭ اۋەنىن سەزىنەرسىز. “شارشاماساڭىز, تۇنگى شاھاردى, ارا­لىمىزدى ارالاتساق, قالاي قارايسىز؟” – دەستى كولباي مەن ەركىن مىرزالار. كو­كەيىمىزدىڭ توبەسىنەن ءدوپ تۇسكەندەرىنە ريزامىز. “الدىمەن وسى ۆوكزالدىڭ وزىنەن باستايىق, – دەدى ەرەكەڭ. – بۇل ءوزى بايىر­عى عيمارات قوي”. تۇپكىر تۇستاعى بولمەنىڭ تورىندە 1921 جىلى جاپپاي اشارشىلىققا ۇشىراعان ەدىل بويى جۇرتىنا ارال بالىقشىلارىنىڭ ءبىر تاۋلىكتە ون ءتورت ۆاگون بالىق جونەلتكەنى, پرولەتارياتتىڭ ۇلى كوسەمى لەنيننىڭ العىسى بەينەلەنىپتى. ۆوكزالدان شىققاننان كەيىن بالىقشىلار الاڭىن بايىپتاپ, اق كەمە ەسكەرتكىشىنە اڭتارىلا قارايسىز. اق كەمە اقتاۋىڭىز­دىڭ اتاقتى ءمارمار تاسىنان مانىستەلگەن. بىرەسە قاناتتى بالىق سەكىلدى, بىرەسە باعزىداعى ارال بالىقشىلارىنىڭ ارۋاق تۋى سياقتى, بىرەسە بۇگىنگى ارماندار ايدىنىندا جەلكەن كەرگەن كەمە مانزەلدەس ماعىنالار ىزدەگىڭىز كەلەدى-اي. شاھارىڭىزدىڭ تۇنگى جارىعىنا تالاۋ­راي تولىقسىعان اي مەن شوق-شوق جۇلدىز­داردىڭ ءسۇت ساۋلەسى قوسىلعان. ارالىڭىزدىڭ ورتالىق الاڭى ەرتەگىلەردەن ەلەس بەرەتىن­دەي. تۋلاعان بالىقتى قۇشاقتاعان بالىقشى ەسكەرتكىشى. بارساكەلمەستىڭ ءبىر بەلگىسىندەي قۇلان ەسكەرت­كىشى. ەرەكشەلەۋ كورىنەدى. اسىرەسە, تۇندە. وسىدان بەس جىل بۇرىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سۇراپىل سوعىستان ورالماعان ارالدىق التى مىڭ بوزداققا ارنالىپ, اتى-جوندەرى جازىلىپ, “تاعزىم” مەموريالى جاسالعان ەكەن. بيىل, ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا كە­شەن قايتا جاڭعىرتىلىپتى. باتىر انا­لارعا جانە اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتتا­رىنا ارنالعان اللەيالار دا ۇيلەسىمدى. تۇنگى ارالىڭىز ءتۇرلى-ءتۇستى فيلمدەي اسەرلىتۇعىن. ەرتەڭىنە ەرتە تۇرعانبىز. كۇندىزگى قالانى كەزىپ ءجۇرىپ, كوڭىلىمىز ءسال-ءپال پاسەيگەندەي كۇي كەشكەنبىز. قيقى-جيقىلاۋ ءۇي-جايلار, يرەلەڭدەگەن يكەمسىز­دەۋ بۇرىلىستار, قۇم-توپىراقتى, توزىڭقى كوشەلەر كوبىرەك كورىنەدى. كەزىندە اتىشۋلى پورت اتانعان اتاقتى ارالدىڭ اقتاڭداق­تان­عان, سور باسقان تۇستارى تۇزدانىپ جاتىپتى. انەكيىڭىز, اۋەلگى پوشىمى مەن پورىمىنان تۇك قالماعان پورت جاعالاۋى­نىڭ جايداق قايراڭىندا قاراۋىتقان كەمەلەردىڭ قيران­دىلارى قالقايادى. “ادميرال ناحيموۆ”, “تولەگەن توقتاروۆ”, تاعىسىن-تاعىلار. جالپى, ارالىڭىزدىڭ اۋماعىندا جيىرما جەتى جەردە ۇلكەندى-كىشىلى سور باسقان الاڭدار اعاراڭداپ, داۋىلدى كۇندەرى تۇزدى شاڭ بورا­تادى ەكەن. سوڭعى جىلدارى سول سورلارىڭىز­دىڭ سانى ءبىرشاما كەمىپتى. ءبىر سوردىڭ ورنىنا تاۋەل­سىزدىك الاڭى سالىنىپتى. ەكىن­شى سوردىڭ ور­­نىندا №262 مەكتەپ-گيمنا­زيا­نىڭ عا­جايىپ عيماراتى بوي كوتەرىپتى. ءۇشىن­شى ۇلكەن سوردىڭ ءجالاڭتوس ءباھادۇر اتىنداعى سپورتتىق ساۋىقتىرۋ كەشەنىنە اينالا باستاعانىنا ارالدىقتار قاتتى قۋانۋلى. شىنىندا دا شاتتاناسىز. سپورتتىق ساۋىق­­تىرۋ كەشەنىن كورسەڭىز, سەرگەكتەنە سەرپىلەسىز. كەۋدەڭىزدى ماقتانىش كەرنەيدى. ارا­لىڭىزدىڭ كەلەشەگىنە ءۇمىت ارتاسىز. سەنەسىز. ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى رۋ­حىڭىزدى بيىكتەتە تۇسەدى. يسپاندىق تەحنولوگيا بويىنشا جابدىق­تالعان جابىق ءجۇزۋ باسسەينىن, زاۋ-ءزاۋلىم زالداردى, زاماناۋي سپورت قۇرالدارىن, جاساندى كوگال توسەلىپ, جاسىلدى-سارىلى ورىندىقتارى تەكشەلەنە تىزبەكتەلىپ ۇلگەرگەن كەڭ كولەمدى فۋتبول الاڭىن كور­گەندە شە, قالايشا قۋانبايسىز؟ كەرەمەتتەي كەشەنىڭىز كۇز باسىندا ارالدىقتار يگىلىگىنە بەرىلىپ, شاھارىڭىزدىڭ كوركىن ارتتىرا تۇسپەك. قيالاۋ تۇستاعى قياڭقى سوردى ءبىلدىر­مەي جىبەرگەن جانە ءبىر بەدەرلى قۇرىلى­سىڭىز – №262 مەكتەپ-گيمنازيا عيماراتى. التىن ۇياڭىز بىلتىرعى جەلتوقساندا پايدالانۋعا بەرىلىپتى. جاڭا جوبامەن, وزىق ۇلگىمەن سا­لىن­عان. 1200 وقۋشىعا ارنالعان. وسى زامانعى قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. جەتى ءجۇز ورىندىق ءماجىلىس زالىن كوردىك. تاڭ­عالدىق. اۋدان مۇعالىمدەرىنىڭ تامىز ءماس­ليحاتى وسىندا وتپەكشى. مەكتەپ-گيمنازيا­نىڭ ديرەكتورى بەكبولات ءسادۋا­قاسوۆ پەن ونىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىن­باسارى ساعىنتاي قۇدايبەرگەنوۆ جارىسا اڭگىمەلەيدى. مەكتەپ ۇلتتىق بىرىڭعاي تەست قورىتىندىسى بويىن­شا ءبىرىنشى ورىن الىپتى. اۋدان كولەمىندە. ال ارال اۋدانى بۇكىل قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا العا شىعىپتى. وقۋ ورنىنىڭ الدىنداعى بۇرىن سورى قالىڭ بولعان وي­پاڭدا گۇل جايقالادى. گۇل ورتا­سىندا ايتەكە ءبيدىڭ ءمۇسىنى. قايبىر جىلدارى “ەگەمەن قازاقستان” ەسكەرتكىشتەر تۋرالى ماسەلە كوتەرگەن. “بابالار جاس بولماعان با؟” دەگەن ماقالا جاريالاعان. شىنىندا دا بارلىق جەردە دەرلىك تولە ءبيدىڭ, قازىبەك ءبيدىڭ, ءاي­تەكە ءبيدىڭ, سونداي-اق اباي مەن جامبىلدىڭ, تاعى باسقالاردىڭ تەك قارتايعان, شاۋ تارتقان شاقتارىنداعى بەينەلەرى قويىلاتىنى راس قوي. جاسىراق كەزدەرىن دە رەتىندە, ورنىنا قاراي بەدەرلەۋگە نەگە بولمايدى؟ گازەت سىنى وسى ءجايتتى مەڭزەگەنتۇعىن. مىنا مەكتەپ-گيمنازيانىڭ الدىنداعى ايتەكە بي بابامىزدىڭ ءمۇسىنى ەرەكشە. ءتۇر-تۇلعاسى الدەقايدا جاسىراق. باس كيىمى دە, باسقا كيىمى دە بولەكشە. جاس وسكىندەردىڭ جىگەرىن جانيتىنداي تۇلعا. مىنەكيىڭىز, تاراس شەۆچەنكو اتىنداعى ەسكى, ەجەلگى مەكتەپ ءۇيىنىڭ جانىنان ءوتىپ بارا­­مىز. مۇندا كەمەڭگەر سۋرەتكەر ءابدى­جامىل نۇرپەيىسوۆ, كەزىندە رەسپۋبليكا ۇكىمەتىن باسقارعان ۇزاقباي قارامانوۆ, بالىق شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولعان قۇدايبەرگەن سارجانوۆ وقىپتى. تاۋەلسىزدىك الاڭى اينالاسى اتشاپتىرىم سوردىڭ ورنىنا ورناپتى. بيىكتىگى جيىرما ءبىر مەتر تۇعىردىڭ توبەسىندە اتقا ءمىنىپ, جورىققا شىققان ساق ساربازىنىڭ بەينەسى زورايادى. تەڭىزدىڭ قالدىعىنداي قويمالجىڭ كول­شىك پەن اعاراڭداعان تۇزدى سورى كەبەرسىگەن كەزەڭنەن ءسال-ءپال الىستاۋ دوڭەستە وسى زامانعى ءاپ-ادەمى عيمارات تۇرىپتى. بۇل – “اتامەكەن” بالىق ونەركاسىبى” جشس. “اتامەكەن-حولدينگ” قارجىلىق-ونەركا­سىپتىك توبىنىڭ قولداۋىمەن سالىنعان. 2009 جىلعى قاڭتار ايىندا جۇمىسىن باستاپتى. بارلىق وندىرىستىك تسەحتارى, توڭازىتقىش كامەرالارى, باسقا دا جاساۋ-جابدىقتارى, تۇرمىستىق بولمەلەرى ەۋروستاندارتقا سايكەس دەپ ەسەپتەلەدى. وكىنىشكە قاراي, وسى جاپ-جاڭا جۇتىنىپ تۇرعان بالىق زاۋىتى قاڭتارىلىپ قالىپتى. بالىقتىڭ ءيىسى بار. ءوزى جوق. 2010 جىلدىڭ العاشقى ايلارىندا ءبىر توقتاپ, ءبىر ءجۇرىپ دەگەندەي, ءىلدالدالاپ, 48 تونناداي عانا بالىق ونىمدەرىن شىعا­رىپتى. “زاۋىت تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەگەندە, 8 000 توننا بالىق شيكىزاتىن قابىلدايدى. قازىرگى جۇمىسشىلار سانى 40-تان اسادى, كەلەشەكتە 150 ادام ەڭبەك ەتەدى” دەگەن سياقتى سوزدەر ءسىزدىڭ تىلشىڭىزگە ونشا اسەر ەتپەدى. جاپ-جاڭا, جۇتىنعان زاۋى­تىڭىز نەگە توقتاپ تۇر؟ دەگەن ساۋال ەڭ­سەڭىزدى ەزەدى ەكەن. بىلۋىمىزشە, كىشى ارا­لىڭىزدىڭ كىلدىرەپ, بەتى بەرى قاراڭقىراي باستاعانىنا ءبىرشاما جىلدار ءوتتى. كول­دەرگە ءھام بەرەكە كىرگەلى ءبىراز ۋاقىت بولدى. باياعىدا تەڭىزدىڭ تەبىرەنىپ, تولىقسىپ تۇرار زاماندارىندا 30 ءتۇرلى بالىق بار دەسەتىن. قۇرعاپ, تارتىلىپ, تاۋسىلعان تۇسىندا سول وتىزىڭىزدان بىرەۋى عانا قالىپتى. ال قازىر 18 ءتۇرى قالپىنا قايتا كەلگەن. قالاي ايت­ساڭىز-داعى, بالىق بارشىلىق. از اۋلانىپ جاتقان جوق. بىراق, ءبىر قىزىعى, قانشاما قىرۋار بالىق جاڭا زاۋىتقا كەلمەي, باسقاشا جولدارمەن باسقاشا جاقتارعا جىلىستاي جۇتىلىپ كەتەتىن كورىنەدى. كىمنەن سۇراساڭ-داعى, كۇمىلجيدى. “اتامەكەن” بالىق ونەركاسىبى” دەپ اتا­لاتىن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەس­تىگىڭىزدە, ياعني سۋ جاڭا زاۋىتىڭىزدا, بالىعىڭىزدىڭ ءيىسى بار دا ءوزى جوق تسەحتاردا ءجۇرىپ, ءبىز ءبىر جاعدايدى كوز الدىمىزعا كەلتىردىك. 1987 جىلدىڭ جىپ-جىلى كۇزى. قاراقالپاقستاننىڭ استاناسى نوكىس قالاسىندا كسرو جازۋشىلارىنىڭ بالالار ادەبيەتى جونىندەگى بۇكىلوداقتىق كەڭەسى اشىلعان. وتكىزىپ جاتقان وزبەكستان ەدى. رەسەيدەن, ۋكراينادان, بەلورۋسسيادان, ەستونيادان, ليتۆا مەن لاتۆيادان, ءبار-بارىنەن وكىلدەر بار. بارشامىزدى ۇشاققا مىنگىزىپ, ءامۋداريا ۇستىمەن الىپ ۇشقان. ارال تەڭىزىنە دەيىن. قايران جويقىن دارياڭىزدىڭ كانال-كانالدارعا تارامدالا تارالىپ, تەڭىزگە قۇيار ساعاسىندا تاۋسىلىپ تىناتىنىن, قىزىلكۇرەڭ قان سەكىلدەنگەن قويمالجىڭ عانا بىردەڭەنىڭ جىلبىسقىلانا جىبىرلاپ جاتقانىن كورگەندە, جاعامىزدى ۇستاعانبىز. سودان مويناق قالاسىنا قونعانبىز. وسى ءبىزدىڭ ارال اتالاتىن شاھارىمىز شامالاستۇعىن. تەڭىزىڭىز سەكسەن كيلومەتر الىستاپ كەتىپتى. سەكسەن جەتىنشى جىلىڭىزدىڭ وزىندە. اينالا-توڭىرەكتە الىپ-الىپ كەمەلەردىڭ قاڭقالارى قاراۋى­تادى. سوندا عوي, قالامگەرلەر قاۋىمىن مويناقتىڭ بۇكىل وداققا ءماشھۇر بالىق زاۋىتىنا اپارعانى. عاجايىپ كاسىپورىن ەكەن. جابدىقتارى دا كەرەمەت ەكەن. ون بەس ءتۇرلى بالىق كونسەرۆىسىن شىعارىپ, بۇكىل كسرو-عا, ءتىپتى سوتسياليزم ەلدەرىنە تۇگەل تاراتاتىن بولعان ەكەن. ءبىز بارعاندا تەك ءبىر عانا ءتۇرىن شىعاراتىنعا اينالىپ, بار بەدەلىنەن ايىرىلىپ, قاسقا جولدان قايىرىلىپ قالعان ەكەن. سوندا عوي, بالتىق جاعالاۋىنان جەتكەن جيرەن شاش جازۋشى كەلىنشەكتىڭ سولقىلداپ تۇرىپ جىلاعانى. سوندا عوي, تۇركىمەن تۋىسىمىز­دىڭ “تۇسىنبەي” تاڭىرقاپ: “نە پلاشش, دەپششونكا” دەپ ورىنسىزداۋ, وسپادارسىزداۋ قالجىڭداعانى. سوندا عوي, ۇشتەن ەكىسى قاڭىراپ, اۋلاسىندا قۇم سۋىرىپ قۇلازىعان قايران زاۋىتقا ايانىشپەن قاراعانىمىز... ارال شاھارىنداعى سۋ جاڭا بالىق زاۋى­تىنا ءالسىن-ءالسىن الاڭداي بۇرىلىپ, الىس­تاپ بارامىز. بولاشاعى جارقىن بولعاي دا. قالاداعى جانە اۋداننىڭ ءبىراز بولىگىن­دەگى اۋىز سۋ ماسەلەسىنىڭ ءمانىستى شەشىلۋىن ارالدىقتار ەلباسىنىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستىرادى. 2005 جىلى مەملەكەت باسشىسى ارالدا بولعان. جۇرتشىلىققا ايان عوي, پرەزيدەنتىمىز ارال ايماعىن, ارال پروبلەماسىن ۇنەمى نازاردا ۇستاپ كەلەدى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن رەسپۋبلي­كا­نىڭ جوعارعى كەڭەسىندە سويلەگەن سوزىندە: “بۇگىندە بىزدەر ارال تەڭىزىنە جاقىن جاتقان وراسان زور ايماقتى قامتىعان عالامدىق ەكولوگيالىق اپاتپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز. ارال تەڭىزىنىڭ قازاقستان وڭىرىندە تەز ارادا تارتىلۋىنىڭ سالدارىنان قىزىلوردا جانە اقتوبە وبلىستارىنىڭ نەگىزىنەن بايىرعى حالقى تۇراتىن ونىڭ جاعالاۋىنداعى سەلولارى, اۋىلدارى مەن بالىق اۋلايتىن كولحوزدارى وراسان زور زيانعا ۇشىراپ وتىر. جىل وتكەن سايىن بۇل جەردەن ءومىرى مەن تۇرمىسى تەڭىزبەن تىعىز بايلانىستا بولعان بالىقشىلار مەن باسقا دا كاسىپ وكىلدەرى كوپتەپ كەتىپ جاتىر... ارال وڭىرىندە سانيتارلىق رەجيمنىڭ تولىق بۇزىلۋى سالدارىنان حالىقتىڭ ىشەكتىڭ قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋلارىمەن, ءىش سۇزەگىمەن, ۆيرۋستى گەپاتيتپەن اۋرۋى كوبەيە ءتۇستى”, – دەگەن بولاتىن. ال سودان ون بەس جىل كەيىن, وسىدان بەس جىل بۇرىن ارالعا كەلگەنىندە ءبۇي دەدى: “ارال حالقىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ۇدايى مەملەكەت نازارىندا. سىزدەردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۇكىمەت تاراپىنان 1 ملرد. 300 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, “ارال – ساربۇلاق” سۋ قۇبىرىنىڭ 25 شاقىرىمى جوندەلىپ, قالا ءىشىنىڭ 69 شاقىرىمدىق سۋ قۇبىرلارى قايتا جاڭعىرتىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سىزدەر بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن تازا سۋعا يە بولدىڭىزدار. قۇتتى بولسىن!” “اۋىز سۋ – ەڭ باستى ماسەلە. “تولاعاي – ساربۇلاق” سۋ تورابىنان تارتىلعان سۋ ارال اۋدانىنداعى 75 مىڭ تۇرعىننىڭ قىرىق مىڭعا جۋىعىن قامتىپ وتىر. “قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەلدى مەكەندەرىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ 2007-2010 جىلدارعا ارنالعان وڭىرلىك باعدارلاماسى” شەڭبەرىندە ناقتىلى ىستەر اتقارىلىپ جاتىر. بيىل اۋداندىق بيۋدجەتتىڭ وزىنەن 10927 مىڭ تەڭگە قارجى بولدىك. بەس اۋىل­دىڭ اۋىز سۋ جۇيەلەرى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى. الداعى ۋاقىتتا قاراتەرەڭ, كونەقاراتەرەڭ, تاستاق اۋىلدارىن “ارال – ساربۇلاق” توپتىق سۋ قۇبىرىنا قوسۋ, سو­نى­مەن قاتار رايىم, بەكباۋىل, قۇمبازار, ۇكىلىساي, قىزىلجار, شومىشكول, اقشاتاۋ, ەسكىۇرا ەلدى مەكەندەرىن دە توپتىق توراپقا قاراي يكەمدەۋ مىندەتى تۇر”, – دەيدى اۋدان اكىمى ءناجمادين مۇساباەۆ. قيىندىقتار جەتىپ-ارتىلادى. وزعان سالالار جوق ەمەس-اۋ, الايدا توزعان تۇستار كوبىرەك. ماسەلەن, 1818 شاقىرىم بولاتىن ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ باعانالارى اپاتتى جاعدايعا جەتكەن. اتانشي, مويناق سياقتى شاعىن اۋىلدار ەلەكتر جەلىلەرىنە قوسىلماعان. سەكسەۋىل, جاقسىقىلىش سىندى ءىرى كەنتتەر مەن اۋىل­دارداعى, ءتىپتى ارال قالاسىنداعى ەلەكتر جەلىلەرى شۇعىل جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. اۋدان اۋماعى ارقىلى 211 كيلومەترلىك رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى اۆتوكولىك جولى وتەدى. جەرگىلىكتى ماڭىزداعى جولدىڭ ۇزىندىعى 730 شاقىرىمداي. قازىر باتىس ەۋروپا مەن باتىس قىتاي ارالىعىنداعى اتاقتى حالىقارالىق جول قۇرىلىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. وبلىس اۋماعى ارقىلى “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” ءدالىزىنىڭ 811 كيلومەترى, ال ارال اۋدانى ارقىلى 213 كيلومەترى وتەدى. جالپى العاندا, بۇل وڭىردەگى اۆتوكولىك جولدارى جامان ەمەس. نەشەمە ءتۇرلى جول­دار­دى كورىپ ءجۇرمىز عوي. مىنە, ءبىز ءبىرتالاي بەل-بەلەستەردى, قىرلاۋىتتار مەن قۇمدى-جۋساندى جازىقتاردى, تۋلاق سۇيرەتكەندەي تاقىرلاردى ارتقا تاستاپ, قامىستىباس كولدەر جۇيەسىنىڭ جەرىنە ىلىككەنبىز. قا­مىستىباس جۇيەسىن جەتى-سەگىز كول قۇرايدى ەكەن. قايازدى, لايكول, بيدايكول, جىڭ­عىلدى, داۋىلدى, سۋىقكول, جالاڭاش... ءبىر زامانداردا وسى قامىستىباس وڭىرىنەن سوناۋ سىرعا دەيىن 200-دەي كول بولعان دەسەدى. قازانعاپ اتا مەشىتى تۇسىندا ءمىن­دەتتى تۇردە توقتايدى. جولاۋشىلار. بىلگەن دۇعالارىن وقىپ, اللادان مەدەت تىلەيدى. ءبىز-داعى سويتتىك. جول جاقسارا تۇسكەن. جيىرما ءتورت اۋىلدىق وكرۋگتىڭ ون جەتىسىن ءوزارا جالعاپ, جوسىلىپ جاتقان جولىڭىز 2007-2009 جىلدارى سالىنعان. قاراتەرەڭگە دەيىن. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت­تەن. جادى­راڭ­قى تىرلىكتەرگە كۋا بولساڭىز, جايدارمان كۇيگە تۇسەسىز. جابىعىڭقى جاقتاردى بايقاساڭىز, جۇرەگىڭىز جۇدەپ قالار. “مىنا لايكول دەيتىن كولدى تەندەر بويىنشا باعاناعى بالىق زاۋىتى يەمدەندى. “اتامەكەندى” ايتام. كەلەشەكتە سول مەكەمە تاۋارلى بالىق ءوندىرىپ, وڭدەۋمەن شىنداپ اينالىسپاقشى. بالىقشىلارعا جاتاق­حانالار سالىنىپ, جاعداي جاسالادى”, – دەيدى ءناجمادين مىرزاڭىز. ءسوز جۇزەگە اسىپ, ماقسات ورىندالىپ جاتسا, كانەكي. اۋدان اكىمى اڭگىمەنىڭ مايىن تامىزادى. جەتەس ءبيدىڭ, نۇرتۋعان جىراۋدىڭ اتالى سوزدەرى مەن جىرلارىن جاتقا سوعادى. “اناۋ ادىرلاردىڭ ارعى جاعىندا جەتەس بي اۋىل­دىق وكرۋگى قۇرىلعان. جەتەس بي ارالى, جە­تەس بي جازىعى, جەتەس بي تالى بار. ءۇش ءبىر­دەي ايماقتىڭ ۇزدىك توبە ءبيى اتانعان. بيلەردىڭ سايىپكەرلىك سايىستارىندا ساداق­تىڭ سايگەزىندەي وزىپ شىعىپ وتىرعان, – دەيدى مۇساباەۆ. – ول وكرۋگكە تازا سۋ باردى. جول باردى. مەكتەپ پەن كلۋب سالىنعان. بىرازىراق بۇرىن تەلەديداردان جان-جاقتى كورسەتتى”. سول جاقتان, ساعىم اراسىنان ساعىنىش­تاي سارعايىپ رايىم بەكىنىسىنىڭ بەلگىلەرى بۇلاڭىتادى. ۋكراينانىڭ ۇلى كوبزارى, اقىنى ءھام سۋرەتشىسى تاراس شەۆچەنكو سۋرەت سالعان جەر عوي, باياعى. قارا جو­لىڭىز­دىڭ قوس قاپتالىندا شوعىر-شوعىر تۇيەلەر قالىپ قويعان. ەندى دالا كەمەلەرى سيرەپ, سيىر مەن قوي-ەشكىڭىز كوبەيە تۇسكەندەي. وڭعا قاراتا بۇرىلىپ, بىرازىراق جۇرسەڭىز, الدىڭىزدان قوسجار اۋىلدىق وكرۋگى شىعادى ەكەن. ءجۇز ەلۋ ورىندىق جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. جۇمىستاعىلاردىڭ ءبارى كىلەڭ جاس­تار. كۇزدە بىتپەككە ءتيىس مەكتەپتەن كەيىن قوسجارداعى بالىق پيتومنيگىنە سوقتىق. مۇندا دا ارالداعى بالىق زاۋىتىنداي تىم-تىرىس تىنىشتىق ورناپ تۇرىپتى. بەس جىل بۇرىن ەلباسى بولىپتى. بالىق كلاستەرى جايىندا جان-جاقتى اڭگىمە قوزعالىپتى. اللا جازسا, الداعى ۋاقىتتا كوكارال بوگەتى ويداعىداي بىتسە, كىشى ارال تەڭىزىنىڭ جارتىلاي جانسىزدانعان جاعالاۋلارى جاندانار. اقساي, تاستۇبەك, جالاڭاش, سارىشىعاناق, بەرگ شىعاناعى, بوگەن مەن قاراتەرەڭ قايتا تىرىلەر. ۇششوقى, سەگىزساي, سارىباسات, شومىشكول, تورانقۇم, قاراتاس, ەگىزەك, كۇلمەس, قۇمساي, بۇيىرعاندىنىڭ بەرەكەلەرى كىرەر. قامباش كولى وڭ قاپتالىمىزدا قالىپ بارادى. “قامباش – ارالدىڭ ماقتانىشى. وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆتىڭ قول­داۋىمەن جاسۇلان كانالىنا توسپا سا­لىنىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە سۋ جىلداعىدان كوبىرەك جينالدى. ەندى كول جاعالاۋى وسى زامانعى تالاپقا ساي دەمالىس ورنىنا اينالماق. كوپ ۇزاماي-اق جيىرما جەتى ورىندىق قوناق ءۇيىنىڭ ىرگەتاسى قالانباق. ينفراقۇرىلىم ماسەلەسى شەشىلمەك. ماۋسىم ايىنىڭ اياعىندا اناۋ جاعاجايدا “قىزىلوردا وبلىسىندا ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ماسەلەلەرى” دەگەن تاقى­رىپ­تا سەمينار-كەڭەس وتكىزىلدى. “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” كۇرەجولى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن بۇل باستامانىڭ كوك­جيەگى قالاي كەڭەيەتىنىن سەزىپ وتىرعان شى­عارسىز؟ وي-حوي, قامباش كولىنىڭ مۇزى قا­لىڭ قاتادى. قاڭتاردىڭ باسىنان ناۋرىز­دىڭ ورتاسىنا دەيىن مۇز ءۇستى مەرەكەگە اينالادى. بالىق اۋلايتىندار قامباشتىڭ مۇزى بەتىندە قاراقۇرىم بولادى”, – دەيدى  ءناجمادين مۇساباەۆىڭىز. سىر بويىنا تامانىراق تومەندەڭكىرەپ كەلەمىز. نۇرتۋعان اقىن تۋعان جەر. نۇرتۋ­عان جىراۋ جۇرگەن جەر. امانوتكەل اۋى­لىندا كەسەنەسى, ەسكەرتكىش ءمۇسىنى, مۋزەيى بار. “كانەكي, ءتىلىم, سويلەشى!” دەپ بارىپ, كوسىلە جونەلەر جىراۋىڭىز عوي, باياعى. “ەرگەندە ناداندىققا ەل توزادى; ەلەرىپ تەك پايداعا قول سوزادى”, دەگەنىن جۇرتشىلىق جادىنان شىعارىپ جىبەرەدى-اۋ كەيدە. “اتتەڭ-اي, ىلعي دا نوعايلىنى جىرلاپ جازا بەرىپپىن. سارتباي باتىر مەن جانعوجا بابانى جازۋعا عۇمىر قىسقالىق قىلدى. ولاردى كەيىنگە ساقتاپ ەم. سولاردان باستاۋىم كەرەك ەكەن ءدا. ارۋاقتارى نازالاندى ما, قايدام”, – دەپ قامىعىپتى دەسەدى. دۇنيەدەن وتەرىندە. نۇرتۋعاننىڭ كورىپكەلدىگى دە بولعانىن ايتۋشىلار از ەمەس. ىزدەنىمپاز جۋرناليست اعامىز وتەگەن جاپپارحان جازعانداي, نۇرتۋعان جىراۋ 1941-1945 جىلدارعى سوعىستىڭ بولاتىنىن باقانداي ون بەس جىل بۇرىن ءبىلىپتى. امانوتكەل اۋىلىنىڭ جانىندا جايناپ وسكەن ساياباق جەلكىلدەيدى. التى گەكتاردان استام القاپتا. تەرەك پەن جيدە. سەرىك دەي­تىن باعبان تالدىرماش تەرەك پەن جۇپار شا­شار جيدەنى كۇتىپ-باپتاپ, سۋارىپ ءجۇرىپتى. سورتاڭ, قۇمشاۋىت جەردە مۇنداي باق وسىرمەكتىڭ بەينەتى وڭاي ەمەس. امانوتكەلگە اققۇلاق پەن اقشاتاۋ اۋىلدارى قارايدى. ءوزى دە ولەڭ جازاتىن, “مىرزاستان شىقتى شايىرلار” اتتى كىتاپ قۇراستىرعان ءتاڭىر­بەرگەن دارمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, دەموگرا­فيالىق جاعداي جاقسارا باستاپتى. سوڭعى ءتورت جارىم جىلدا ءۇش جۇزگە جۋىق ءسابي دۇنيەگە كەلىپتى. وكرۋگتە 2621 ادام تۇرادى. ولاردىڭ 10657 مالى بار. ماۋسىمداعى ناقتىلى ەسەپ بويىنشا. “ارال تەڭىزى” قوعامدىق قورى اۋىلعا “جەدەل جاردەم”  اۆتوكولىگىن بەرىپتى. ەمحانا, ءۇش فەلد­شەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت, ءۇش مەكتەپ, ەكى كىتاپحانا, مادەنيەت ءۇيى جۇمىس ىستەپ تۇرىپتى. حالىق تەاترى بار. جاقىندا جازۋشى قۋانىش جيەنبايدىڭ شىعارماسى جەلىسىمەن “ۇرى” دەگەن دۇنيەنى ساحناعا شى­عارىپتى. سەرىك جاڭاباەۆ, مۋات ەرا­ليەۆ, رايسا جالماعامبەتوۆا سياقتى ونەرلى جاستار كوپ ەكەن. بيىل امانوتكەلدىكتەر “تەاتر كوكتەمى” اتتى وبلىستىق بايقاۋدا وزىپ شىعىپتى. بوگەن اۋىلى بەتكەيلەۋ بۇيراتتا سەكىلدى سەزىلدى. قۇمنىڭ كوكەسى وسىندا سياقتى. تۇيەلەر ماڭىپ بارادى. بىرقاتارى اۋىل كوشەلەرىن كەزىپ ءجۇرىپتى. بۇرىندارى بوگەنىڭىز تەڭىز جاعالاۋى سانالعان. كەيبىر ۇيلەردىڭ شارباعىن تولقىن شايىپ كەتەدى ەكەن. بوگەن بالىق زاۋىتىندا ءبىرجارىم مىڭ ادام جۇمىس ىستەگەن. ءبىلدىڭىز بە؟! ەندى ول كاسىپورىننىڭ ءىزى بىلىنبەس. سول جىلداردا ۆلكسم-ءنىڭ 30 جىلدىعى اتىنداعى ورىس-قازاق مەكتەبى اتانعان وقۋ ورنى 1991 جىلى اقتاڭگەر اقىن, جاۋھار جازۋشى زەينوللا شۇكىروۆتىڭ ەسىمىن ەنشىلەگەن. زەكەڭ اعامىز, سۇڭعىلا سۋرەتكەر سايلاۋباي جۇباتىر ۇلى, جوعارىدا اتالعان كورنەكتى پروزاشى قۋانىش جيەنباي, سونداي-اق اقىن ءارى جۋرناليست تولىباي ابى­لاەۆ سىندى ىنىلەرىمىز – قۇمعا قامال­عان بوگەن اۋىلىنىڭ تالانتتى تۇلەكتەرى. بۇيرا قۇمىڭىزدىڭ ءبىر شەتى كوكتەمدەگى تىلشەلەنگەن ءسۇرى قار سەكىلدەنىپ, مەكتەپ جانىنداعى شۇكىروۆ ەسكەرتكىشىنىڭ ءتۇبىن باسىپ جاتىپتى. بۇل وڭىردەگىلەر ابدەن ۇيرەنىپ كەتكەن عوي. بىزگە ءبىرتۇرلى سەكىلدى. بوگەنىڭىزدى بوكتەرلەيتىن جولمەن ءجۇرىپ, ءبىرازدان سوڭ دارياڭىزدان وتكەنبىز. اعلاق اتالاتىن سۋ توسپاسىنا جەتكەنبىز. اعلاق تورابىنىڭ سەگمەنتتى ءۇش قاقپاسىنان بۇرقىراعان بۇلعاقتى سۋ اتقىلانا اعىپ شىعادى ەكەن-اي. تومەنىرەككە قاراساڭىز, باسىڭىز اينالار. قۇرىلىس بىتەر بولسا, دارياڭىزدىڭ دەڭگەيى كۇرت كوتەرىلەر. كولدەر تولىسار. تەڭىزىڭىز تولىعار. ارال جانە قازالى اۋداندارى ءۇشىن ارزان ەلەكتر ەنەرگياسى وندىرىلەر. اعلاعىڭىز كوكارا­لىڭىزدان ون ءۇش مەتردەي بيىكتىكتە. قاراتەرەڭ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمىمىن دەپ تانىسقان قاراتورى تولىق جىگىت قۇداباي جيەنباي ەكەن. “باۋىرجان وماروۆ دەيتىن قالامگەر ءىنىمىزدىڭ اۋىلى ەمەس پە؟” – دەسەك, باسىن يزەپ, جىپ-جىلى جىميادى. اعلاق توسپاسىنىڭ تاعدىرى قيىنداۋ بوپ تۇرىپتى. بەس-التى جىلدان بەرى بىتەر ەمەس. شالالىق كوپ. سوزبۇيدالىق جەتىپ-ارتى­لادى. توسپا بوگەت تۇرعىزىلعان سوڭ داريانىڭ ءبىراز جەرى ەسكى ارناعا اينالىپ, سۋسىز قالعان. ءتارتىپ بويىنشا ەسكى ارنا تولايىم-تۇتاس توپىراق­پەن تولتىرىلىپ, تەگىستەلۋى ءتيىس. ويتپەگەن جاعدايدا بوگەتتەن سۋ ءوتىپ, بىرتە-بىرتە اپاتقا اپاراتىنى ايان. وكىنىشكە قاراي, وسى جۇمىس تا تىم باياۋ اتقارىلۋدا. ءتورت ءشليۋزىڭىزدىڭ ۇشەۋى ءالى بىتپەگەن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنەن, ۇكىمەتىمىز تاراپتان وكىلدەر كەلگەن. كورگەن. بىلەدى. ءبارى دە. بىراق باياعىدا تەندەردە جەڭىپ العان ماسكەۋىڭىزدىڭ “زارۋبەجۆودستروي” فيرماسىنا تىستەرى باتپايتىن سياقتى. ەشقايسىسىنىڭ. سەبەپ-سىلتاۋلاردى ساۋلاتادى. ۋادەنى زاۋلاتادى. ماسكەۋلىكتەرىڭىز. ءمان-ءمانىس جاعى جۇدەڭكى. كوپ ۇزاماي-اق كوكارالعا ىلىندىك. كوكارال. “كوكارال, مىنە, وسى”, – دەدى اۋدان اكىمى. ون ءۇش كيلومەتردى ءجۇرىپ وتتىك. وقتا-تەكتە تەمىر كولىكتەن ءتۇسىپ, قايتا-قايتا قاراپ قويامىز-اي. كوكارال بوگەتى وسىناۋ ون ءۇش شاقىرىمعا سوزىلادى عوي. وقىپ تا, ەستىپ تە ءجۇرمىز. كوزبەن كورگەن, سەزىنگەن, ءتۇسىنىپ-تۇيسىنە تۇسكەن, ارينە, باسقاشا. توسپانىڭ توعىز قاقپالى ءشليۋزىن دە كوردىك. بالتىق تەڭىزى دەڭگەيىمەن ەسەپتەلەتىن 42-بەلگىگە تاقاپ تۇرعان, تولىقسىعان سۋدى دا كوردىك. قاقپالاردان اققان قانشاما سۋمەن بىرگە اقتارىلىپ جاتقان, ميللياردتاپ سانالار قايران قارا شاباقتى كورگەندە شە, جىلاعانىڭىز از سەكىلدى. ەڭىرەگىڭىز كەلەر. اناۋ ءبىر جاقتاردان اق شاعالالاردى اڭعا­راسىز. شاباق اۋلاپ, شۋلاپ ۇشقان شاعا­لالارىڭىز مەيلى عوي. قاراقۇرىم قارعالار مەن قۇزعىندارعا قاراپ, كەنەت قاتتى قورقىپ كەتە­سىز. قازەكەم: “قاز قاڭ­قىلداپ, جازدى شاقىرار; قارعا قارقىلداپ, قىستى شاقىرار” دەگەن. قارعالار مەن قۇزعىندار بىرىگىپ, ءبىر بالەنى شاقىرارداي شو­شيسىز. “بەتى ارمەن, بەت­تەرى ارمەن!” دەپ كۇبىر­لەيسىز. “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ بيىلعى 7 تامىزداعى نومىرىندە ارال تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا كىن­دىگى كەسىلگەن, قالام قا­رىمىن اينالايىن ارا­لىڭىزعا ارناپ كەلە جاتقان, تەبىرەنىسى تەرەڭ, فيلوسو­فياسى ەرەن جا­زۋشىڭىز سايلاۋباي جۇ­باتىر­ ۇلىنىڭ ء“ۇمىت جەلكەنىن كوتەرگەن تەڭىز” اتتى ما­قالاسى جاريا­لاندى. “مەم­لەكەتتىك ماسەلە” دەگەن ايدارمەن ايشىقتال­عان وسىناۋ ويتولعاق ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى. ءبىز-داعى كوكارال بوگە­تىنىڭ ۇستىندە تۇرىپ, جۇباتىر ۇلىنىڭ جازباسىنداعى جايتتەردى وي سۇزگىمىزدەن جانە ءبىر مارتە وتكىزدىك. سايلاۋباي باۋىرىمىز سارالاعان-اق. ساراپتاعان-اق. جان قال­تامىزدا ءجۇرىپ جۇلما-جۇل­ماسى شىققان گازەتىڭىزدىڭ قيىندىسىنا قايتا-قايتا ۇڭىلەمىز. “سىرداريا ار­ناسىنىڭ جانە ارال تەڭىز­ىنىڭ سولتۇستىگىن ساقتاۋ”, ياعني ساراتس جوباسىنىڭ ءجون-جوسىعىن قالاي جىلىك­تەپ تۇسىندىرەدى دەسەڭىزشى. ناتيجەلەرى مەن جەمىستەرىن قالاي ناق-ناق دالەلدەپ, دايەكتەيدى دەسەڭىزشى. “سولتۇستىك ارال ايدىنىن ساقتاپ قالۋ كەرەك. تەڭىزدى ەكىگە بولگەن كوكارال-بايان وتكەلەگى وسىعان سۇرانىپ-اق تۇر. سول جەردە 2004 جىلى كوكارال بوگەتىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. 15 جىلداي ۇسىنىلىپ, حالىقتىق قۇرىلىس تۇرىندە تالاي نۇسقاسى سالىنىپ, تالاي اپاتتارعا دۋشار بولعان يدەيا مەملەكەتتىك, وركەنيەتتى دەڭگەيدە قولعا الىندى. ۇزىنى 13 شاقىرىم, بيىكتىگى بالتىق جۇيەسىمەن 44 مەترلىك الىپ نىسان 3 جىلدا ءبىتتى. 4-5 جىلدا تولادى دەپ جوبالانعان ايدىننىڭ كەنەرەسىن سۋ ءبىر عانا  قىستا (!) شىرەپ شىعا كەلدى. ەڭ باستىسى, وسى بەينەتتەن كۇتىلگەن زەينەت شاش-ەتەكتەن بولدى. ارالدىڭ تابيعاتى جۇمساردى, ەكولوگيا تاۋىرلەندى, ەلدىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتى تۇزەلدى, ارالدىقتار ءوزىنىڭ اتا كاسىبىمەن قاۋىشىپ, باراقات تاپتى. بولاشاق مۇنان دا جارقىن يگىلىكتەر اشقانداي – جوباداعى تەڭىزدىڭ ەكىنشى كەزەگى 46 م. بولاشاعى ودان دا بيىك نۇسقادا بەلگىلەنگەن ەدى. بىراق... سوڭعى جىلدارى ءىس پەن جوبا باسىنداعى جاۋاپتى ادامدار سونداي ءۇمىتتى, اڭساۋلى باعىتتان اۋىتقىپ, “سارىشىعاناق” دەگەندى قاۋزاپ كەتتى”, – دەپ كۇيزەلەدى جۇباتىر ۇلى. بۇدان ءارى سايلاۋباي “سارىشىعاناق­تىڭ” سوناۋ كسرو-نىڭ اۋمالى-توكپەلى ۋاعىندا, اقشا قۇنسىزدانىپ, الىپ يمپەريا پىشىراي باستاعان تۇستا ومىرگە كەلگەن امال ەكەنىن ەكشەگەن. “سارىشىعاناق” دەيتۇعىن يدەيانىڭ شيكىلىگىن, جاساندىلىعىن دالەل­دەيدى. قۇرعاق سوزبەن ەمەس. ناقتى-ناقتى فاكتىلەرمەن. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆتىڭ بيىلعى كوكتەمدە باتىل ايتقان پىكىرى مىناداي ەكەن: “سارىشىعاناق” يدەياسى ەل-جەرگە ءتيىمسىز نۇسقا. جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە بولىنگەن قوماقتى قارجىنى توگىپ-شاشپاي, كەلەشەكتە كوكارالدى كوتەرۋگە سالۋ كەرەك!” وكىنىشكە قاراي, ءالى دە تەكەتىرەس باسەڭسىگەن جوق. “سارىشىعاناق” يدەياسىنا يلانۋشىلار شەگىنەر ەمەس. جۇباتىر ۇلى­نىڭ  جانايقايى وسى سەبەپتەن تۋىنداپ جاتىر. “كوكارالدا ىرگەسى كوتەرىلىپ, يگى ناتيجەسىن بەرگەن سەنىمدى نەگىز تۇر. ول بەتكە جول, ەلەكتر جەلىسى تارتىلىپ, جۇمىس­شىلار قىستاعى سالىنعان. بوگەتتىڭ وڭتۇستىك-باتىس ايماقتاعى ەكونوميكالىق, ستراتەگيالىق ءرولى اسا زور. ال الگى “سا­رىشىعاناققا” سوندايلىق قىمبات كوم­مۋنيكاتسيانى تىڭنان سالۋ كەرەك”, – دەسە دە, جۇرە تىڭدايتىندار جەتەرلىك. “سىر­دىڭ “اۋىر” سۋىمەن تۇششى كول جاسايمىن دەۋ – ەكولوگيا مەن تىرشىلىككە قاۋىپتى تاۋەكەلگە بارۋ. مۇنداي ارتىق “باس اۋرۋدىڭ” نە كەرەگى بار؟! جانە “سارىشىعاناققا” بولا قامباش سياقتى رەليكتى كولدەن ارنا قا­زىپ, ونىڭ تابيعاتىن بۇزۋ دا ماقۇلدارلىق ءىس ەمەس. تارازىنىڭ ەكى باسىنداعى “كىشى ارال” – “سارىشىعاناق” نۇسقالارىندا وسىنداي ءپرينتسيپتى كەرەعارلىقتار بار”, – دەگەنىن ادەيى عانا ەلەمەيتىندەر از ەمەس. ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىز ارالدان  قىزىلورداعا تەمىر كولىكپەن ورالعان. “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” جولىنىڭ قۇرىلىسى قىزعىن ءجۇرىپ جاتىپتى. بەس-التى ساعاتتىڭ ورنىنا جەتى-سەگىز ساعات ساپارلادىق. اينالمالار ءتىپتى كوپ. جەتپىس پايىزعا جەتىپ قالادى-اۋ. وبلىس ورتالىعىندا جۇباتىر ۇلى سايلاۋ­باي مەن سادىبەك ۇلى ايجارىق اعامىزعا جولىقپاققا اسىققانبىز. ەكەۋى دە تەڭىزدىڭ تۋمالارى. ەكەۋى دە ءومىر بويى تەڭىزدىڭ تاعدىرىن تولعاپ كەلەدى. مىنەكيىڭىز, ەكەۋى ەكى جاعىمىزدا وتىرىپتى. تەڭىز. تەك قانا تەڭىز. باسقا تاقىرىپقا بارمايدى. ايجا­رىق اعامىز: بىلەسىڭ بە, ءبىزدىڭ قارمىس جاق­تان قاراعاندا, سەنىڭ بوگەنىڭنەن بەرەگىرەك ساعىمدى بيىك كورىنەتىن ەدى عوي؟!” – دەيدى. سايلاۋباي جىميىپ, كوكەسىن قوستاي جونەلدى. “سول ساعىمدى بەلەستى ءبىز دە سارىقۇمنان بايقاپ, قايران قالاتىنبىز”, – دەپ قويادى. “ايتقانىم – ايتقان, بالتىق جۇيەسى بويىنشا كىشى ارال سۋىنىڭ جيەگى 50-53 مەترلىك دەڭگەيگە كوتەرىلسە, سارىشىعاناق­تان بەس ەسەدەي ۇلكەن تەڭىز پايدا بولادى. بۇل بالىق اۋلاۋدى 3-4 ەسە ارتتىرادى. ساربۇلاق سۋ كوزى قۋاتتانادى. ەكولوگيالىق احۋال قازىرگىدەن الدەقايدا جاقسارادى. ءسىزدىڭ وبلىسىڭىزداعى كوكساراي سۋ رەتتەگىشى مەن كوكارال توسپاسى ءوزارا ۇيلەسىپ, كەرەمەتتەي كەلىسىم تابادى. سوندىقتان كيەلى كىشى ارالدىڭ كەلەشەگىنە كەمەلدىكپەن قاراعان ابزال. كەرەك دەسەڭىز, ودان ارعى جاعىن دا ويعا سالىپ, ساراتس جوباسىنىڭ ءۇشىنشى كەزەگىنە قول ارتۋ ارتىق بولماس”, – دەيدى سايلاۋباي جۇباتىر ۇلى. ايجارىق اعاسى سارىقۇم جاقتاعى ساعىمدى شىڭى شىنعا اينالعانداي شاتتانا تۇسەدى. ايتپاقشى, ءبىز قىزىلورداڭىز جاققا قايتپاستان بۇرىن ارال اۋدانىنىڭ تەك تەڭىز تارابىن, سىر جاعىن عانا ەمەس, قىر جاعىن دا ءبىراز-ءبىراز ارالاعان ەدىك. سىر مەن قىر ارالىعىنداعى ارالقۇم اتىرا­بىندا بولعان­بىز. جاقسىقىلىش كەنتىن كورگەنبىز. جاق­سىقىلىش جوتاسىنا تاڭ­دانعانبىز. اتاعى جەر جارعان “ارالتۇز­دىڭ” قازىرگى كۇيىنە قا­نىققانبىز. اۋرۋحانالار مەن ەمحانالارداعى رەفور­مانىڭ جاعدايىمەن تانىسقانبىز. كەڭقياق – قۇمكول مۇناي قۇبىرىنىڭ بويىمەن جۇزدەگەن شاقىرىم جول ءجۇرىپ, قۇم ىشىندەگى ۇجماقتاي “ارال” اپاتتى قالپىنا كەل­تىرۋ تىرەك پۋنكتىنىڭ” قالاشىعىمەن قاۋىش­قان­بىز. سەكسەۋىل كەنتىنىڭ سيپاتتارىن ۇعىن­باققا ۇمتىلعانبىز. ولار تۋراسىندا الداعى ۋاقىتتا, ءساتى تۇسكەندە, سىر شەرتىپ بەرەرمىز. مىنا ءبىر جاعداياتتى عانا بايان ەتە كەتە­لىك. ارال ساپارى اياقتالدى-اۋ دەپ, قىزىلور­داڭىزدان شىمكەنتىڭىزگە قاراي جۇرەتىن پويىزعا العان بيلەتىمىزگە ۇڭىلە بەرگەنىمىزدە, مەنشىكتى ءتىلشى ەركىن ءابىل مىرزانىڭ قىزمەت تەلەفونىنا قوڭىراۋ شالىندى. ءبىر كىسى ءبىزدى سۇراپتى. “مەن سىزگە جولىعا الماي قالدىم. ارال قالاسىنان حابارلاسىپ تۇرمىن. اۋداندىق ءماسلي­حات­تىڭ دەپۋتاتىمىن. ءبىر كەزدەرى باس دارىگەر بولعام. كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ, قازاقستان دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگىمىن. سونداي اتاقتاردىڭ يەسىمىن. ايتاتىن اڭگىمەلەرىم كوپ ەدى, كەزدەسپەگەنىمە وكىنىش­تىمىن”, – دەدى ءوزىن ماماي بۇيراەۆ دەپ تانىستىرعان كىسى. “ايتا بەرىڭىز, ايتا بەرىڭىز”, – دەيدى ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىز. ء“سىز دە ارال اۋدانىنىڭ اكىمى مۇساباەۆتى ماقتاپ جازۋعا كەلدىڭىز عوي؟ سولاي ما؟” – دەيدى ماكەڭ. “بىزدە ماقتاۋ ماقساتى دا, داتتاۋ ماقساتى دا جوق. ارالدى ارالادىق, اڭعار­عانىمىزدى جازىڭقىرايمىز”, – دەيمىز ءبىز. “اۋدان اكىمى ماقتانا بەرەدى, كوبى وتىرىك. رايىم مەن ارالدىڭ قۇبىرى مىناۋ. اقباي القابىنىڭ جەرى اناۋ. ەتى مەن ءسۇتى دە وڭىپ تۇرعان جوق. شۇباتى دا”, – دەيدى ماكەڭ. “شۇبات شىعاراتىن شاعىن زاۋىتتى كوردىك, جامان ەمەس سياقتى”, – دەيمىز ءبىز. “نە اعارعان جوق, نە كوگەرگەن جوق”, – دەيدى ماكەڭ. “سەكسەۋىل ەگىلگەن جەرلەردى بايقادىق, بەيىتتەردىڭ اينالاسىندا دا كوشەتتەي باستاپتى. بىراق كوگەرىستىڭ ناشار ەكەنىن ورىندى سىناپ وتىرسىز”, – دەيمىز ءبىز.  “ايتەكە ءبيدىڭ اتى مەن ەسكەرتكىشتەرى شەكتەن تىس كوپ قويىلىپ كەتتى”, – دەيدى ماكەڭ. بۇل سىنىنىڭ دا ءجونى بار سەكىلدى. “ۆاگون جوندەۋ زاۋىتى مەن بالىق زاۋىتىنا باردىڭىز با؟” – دەيدى ماكەڭ. “باردىق. ەكەۋى دە توقتاڭقىراپ تۇر”, – دەيمىز ءبىز. بۇيراەۆ باسقا دا ءبىرتالاي جاعدايلاردى تىزبەلەپ جاتىر. ۇزاق تىڭدادىق. تەلەفون­مەن. كەيبىر سىن-ەسكەرتپەلەرى ورىندى. بازبىرەۋ­لەرى ب ۇلىڭعىرلاۋ سياقتى. ءبىز ءۇشىن. “مۇسا­باەۆ ماقتانا بەرەدى. مەكتەپ­تەردى دە ءوزى سال­دىرىپ جاتقانداي ەتىپ كورسەتەدى, سولاي جازدىرادى”, – دەيدى ماكەڭ. ءبىز بىرەر كۇننىڭ ىشىندە تالاي-تالاي جاڭا مەكتەپتەردە بولدىق. بىراق اۋدان اكىمى ىلعي دا “ەلباسىمىزدىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا, ءجۇز مەكتەپ, ءجۇز اۋرۋحانا باعدارلاماسىنا بايلانىستى, “جول كارتاسىنىڭ”, وبلىستىڭ جاردەمىمەن, اۋدانىمىز قوسىمشالاپ”, – دەگەندەي ەدى. تالاي اۋدانداردى, بىرقاتار وبلىستاردى ارالايمىز عوي. كەيبىر اكىمدەر تىم-تىم ماقتانگەرشىلىكتى جاقسى كورەدى. سىن اتاۋلىنى قابىلداي المايدى. گازەتتەر مەن جۋرنالدارعا ءجوندى-ءجونسىز جاقتاتىپ, ماق­تاتىپ شىعارماقتى شىر اينالدىراتىن­دارى دا, قالىڭ-قالىڭ, توم-توم كىتاپ جاز­دىرا­تىندار دا تابىلادى. ماماي بۇيراەۆ مەڭزە­گەندەي, ءتىپتى, ءتىپا-ءتىپا, كەڭ-بايتاق ەلىمىزدە كوپتەپ بوي كوتەرە باستاعان ءبىلىم ۇيالارىنىڭ ءوزىن ءوز ۇپايلارىنا قوسقىسى كەپ تۇراتىن اكىمدەر جوق دەي المايسىز. قىسقاسى, پاراسات بيىگىنەن كورىنىپ, قاراپايىمدىلىق قالىپتان اسپاۋعا, اسا كوپ تاسىماۋعا تىرىسۋدىڭ ورنىنا “ ۇلى­لىق” پەن “قايراتكەرلىك” سىرقاتتارىنا ۇشى­­رايتىندار كەزدەسەدى. وڭتۇستىك قا­زاقستان وبلىسىندا اكىم بولعاندا ومىرزاق شوكەەۆ دەگەن كىسى: “بىزگە قازىرگى كەزەڭدە “جاساندى قايراتكەر” اكىمدەر ەمەس, قارا جۇمىستى قايىسپاي اتقاراتىن بەينەتقور اكىمدەر كەرەك”, – دەگەن ەدى. ءومىر­زاق ەستاي ۇلىنىڭ سول سوزىنە ريزالانعامىز. ءسوزى مەن ءىسىنىڭ ۇيلەسكەنىنە ءبىراز-ءبىراز كۋا بولعامىز. ارال اۋدانىنىڭ اكىمى ءناجمادين مۇ­ساباەۆ – سايلانعان, سيرەك باسشى­لاردىڭ ءبىرى. كەزىندە اۋداندىق ءماسليحاتىڭىز سايلاعان. سايلانعالى بەرگى تىندىرىلعان قىرۋار ىستەر دە, كەيبىر كەمشىلىكتەر دە كورىنىپ تۇرىپتى. باسپاسوزدە دە, باسقا سوزدە دە پىكىرلەر جامان ەمەس سياقتى. اڭگىمەنىڭ مايىن تامىزاتىنىن مەڭزەدىك. جوعارىدا. جىراۋلار مەن اقىنداردى جاتقا ايتادى. كوپ وقيتىنى اڭعارىلادى. ءبىر كۇندەي بىرگە ءجۇردى عوي. پالەندەي “ ۇلى­لىق” اۋرۋىنا ۇشىراعانىن بايقامادىق. قايتا قاراپايىم, “قارا جۇمىسقا” قويىپ كەپ-كەپ كەتەتىن قاتارداعى بەينەتكەشتەر سەكىلدەندى. گازەتتەر­دەن بىرەر سۇحباتىن قاراعانبىز. بىرەۋىندە بىلاي دەيدى: “ارينە, جۇيكەڭدى جۇقارتاتىن, شارشاتاتىن ارەكەتتەر بولادى. مەن دوسقا دا, دۇشپانعا دا تۇسىنىستىكپەن قارايمىن. بۇگىنگە دەيىن ءبىر ادامعا قيانات جاساعان جوقپىن دەپ ايتا الامىن”. اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتى, بۇرىنىراقتا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا باسشىلىق قىزمەت اتقارعان ماماي بۇي­راەۆقا دا تۇسىنىستىكپەن قاراعانىن قالاي­مىز, ارينە. سىندارى شىن بولسا, قورى­تىندى شىعارماعى ءلازىم-ءدۇر. ارينە, ءتۇ­سىنىسكەنگە نە جەتەر. حاديستەردە ناقاقتان-ناقاق عايباتتاۋ قاتتى ايىپتالادى. قازە­كەم: “جۇيەلى ءسوز جۇيەسىن تابادى; جۇيەسىز ءسوز يەسىن تابادى”, – دەيدى. اكىم بولماق ءتىپتى دە وڭاي ەمەس. اكىمدىك جۇيەڭىزدىڭ جاراسىمدى جۇلگەلەرى دە, جاعىمسىزداۋ جىقپىلدارى دا جەتىپ-ارتىلادى. بۇگىندە بۇكىل قوعامىڭىز­دىڭ, زامانىڭىزدىڭ ءھام ادامىڭىزدىڭ, تۇتاستاي تىنىس-ءتىرشىلى­گىڭىزدىڭ اۋىر جۇكتەرى تۇگەلدەي دەرلىك اكىم­دەرىڭىزدىڭ يىعىنا ارتىلعان. اۋىرت­پالىقتىڭ بار-بارشاسى اكىمدەردىڭ جۇيكەسىنە تۇسەدى. سوعان سايكەس ابىروي-اتاق پەن بەدەلدىڭ باسىمىراعى دا سولارعا تيەسىلى بولاتۇعىنىن تۇسىنبەك كەرەك. قازىر تابيعات اسا كۇردەلى. كەزەنەيلى. ادامزات الماعايىپتانعان. جاسىراتىنى جوق. قىزىلوردا وبلىسىنا تالاي جىل جەتەكشىلىك جاساعان, پاراساتى مول, پايىم­داۋى بيىك اعامىز سەيىلبەك شاۋحامانوۆتىڭ جازبالا­رىن قيىپ الىپ, جيناپ ءجۇرۋشى ەك. ءتۇ-ۋ توق­سانىنشى جىلدارداعى “پاراسات” جۋرنا­لىنىڭ ءبىر نومىرىندە ادامزات پەن تابيعات اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلىپ, اپات نۇكتەسىنە تىرەلگەنىمىزدى تالداي كەلە: “شىن­دىعىن ايتقاندا, تابيعاتتىڭ جىل سايىن قاساڭ تارتقان, قاتىگەز مىنەزى ونىڭ ءوز تۇرعىن­دارىنا دا اسەر ەتىپ وتىرعان جوق پا دەگەن وي تۋادى”, – دەپ ۋايىمداعان ەكەن. ارقايسىمىز وزىمىزگە باعا بەرىڭكىرەپ, ۇڭىلىڭكىرەپ قارايىق. قاساڭدانىپ, قاتىگەزدەنىپ بارا جاتقان جوقپىز با, وسى؟ وزگەلەردى تۇسىنىستىكپەن ۇعىنا بىلمەككە ۇمتىلايىقشى. دەگىمىز كەلەدى. ابايلايىق, اعايىن. انا-تابيعاتىمىزعا دا, ادامعا دا ابزالدىقپەن, اياۋشىلىقپەن قا­رايىق. قولىمىزدان كەلگەنىنشە. بارشامىز بابالارىمىز امانات ەتكەن بىرلىككە قۇل­شىنىپ, اينالايىن ارالىمىزدىڭ قامىنا جۇمىلايىق. كىشى ارالدى ساقتاعانىمىز – كىسىلىگىمىز بەن كىشىلىگىمىزدى ساقتاعانىمىزعا سايار. مارحابات بايعۇت.