1991 جىلى 16 جەلتوقساندا ەلدىگىمىزدى, مەملەكەتتىگىمىزدى بۇكىل الەمگە پاش ەتكەن تاۋەلسىزدىگىمىز رەسپۋبليكا ومىرىنە ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزدى. سان عاسىرلار بويى اتا-بابامىز ارمانداعان ەگەمەندىككە قول جەتىپ, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى مويىندادى. كەڭەستىك جۇيەنىڭ تەمىر قۇرساۋىنان بوسانىپ, دەموكراتيالىق دامۋ جولىنا تۇستىك. وركەنيەت تالاپتارىنا ساي زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن كوتەرۋگە بارشا حالىق ءبىر كىسىدەي اتسالىستى. ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى ءىشكى-سىرتقى ساياساتىمىز, قازاقستان ازاماتتىعى, مەملەكەتتىك رامىزدەر, ءانۇراننىڭ جاڭا ءماتىنى بەكىتىلدى. ەلىمىز بۇۇ-عا مۇشە بولىپ قابىلداندى. ارادا 17 جىل وتكەندە تمد ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ ەقىۇ ءتوراعاسى مارتەبەسىن يەلەنىپ, ەۋراتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا بەلسەندى ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا “قۇرىلىس” دەگەن ۇعىمدى ءبىلدىرىپ, مەملەكەت قۇرۋدىڭ, ەل بولۋدىڭ تەتىگى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستىراتىن كونستيتۋتسيا ءسوزى قازاق حالقى ءۇشىن جات ءسوز ەمەس. اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن ەلدىگىمىزدى ساقتاپ قالعان قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى, ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى, تاۋكە حاننىڭ جەتى جارعىسىندا دا دالا بيلىگىن دانالىقپەن ۇشتاستىرعان كونستيتۋتسيالىق يدەيالار ناقتى كورىنىس تاپقان. ادامگەرشىلىك, يماندىلىق, ۇلكەندى سىيلاپ, كىشىگە قامقور بولۋ, ءتىلىمىزدى, ءدىلىمىزدى, ءمادەنيەتىمىزدى, حالىقتىق داستۇرلەردى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ قاعيداتىن ساناسىنا انانىڭ اق سۇتىمەن بىرگە دارىتقان اتا-بابالارىمىز جەتىمىن جىلاتپاعان, جەسىرىن دالاعا تاستاماعان. توقسان رۋلى ەلدى تولقىتقان سوعىس, بەيبىتشىلىك, بارىمتا, قۇن, جەتىم, جەسىر داۋلارىن توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىمەن تۇيىندەپ, ەكى جاقتى دا رازى قىلىپ وتىرعان. باتالى بيلەردىڭ اتالى سوزىنە حان دا, قارا دا توقتاعان.
قازاقتىڭ اتاقتى تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەرى شىڭعىس حاننىڭ زامانىندا قالىپتاسقان “ەلگە تەك سۇلتان, تورەلەر بيلىك جۇرگىزۋ كەرەك” دەگەن ساياساتىن شەكتەپ, ەندىگى جەردە ەل باسقارۋعا وقىعان, دانا ادامداردىڭ ارالاسۋىن قولدايدى. حان سايلاۋىندا الاۋىزدىققا كەڭ جول اشاتىن جۇزگە بولىنۋگە ءتۇپ تامىرىمەن قارسى شىعادى. تولە بي “جۇزگە بولىنگەننىڭ ءجۇزى كۇيسىن” دەپ اتتانداسا, قازىبەك بي ء“بىز ءۇش ءجۇز قازاق كەرىسپەيىك, اسىلى بىزگە كەرىسكەن ءجون ەمەس” دەپ پاتۋاعا شاقىرادى. ايتەكە بي “ەگەر دە ءۇش ءجۇزدىڭ بيلىككە تالاسۋى توقتامايتىن بولسا, قازاق ەلى كۇيرەۋگە ۇشىراپ, باسقا حالىقتىڭ ەزگىسىنە ءتۇسىپ, جۋانداردىڭ جۇدىرىعىنا جەم بولادى” دەپ دابىل قاعادى.
سول ءبىر اۋمالى-توكپەلى زاماندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ قاناتىنىڭ استىنان پانا ىزدەۋگە ءماجبۇر بولىپ, اينالىپ كەلگەندە حاندىق مەملەكەتتىگىن جويىپ العان قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق جۇيەسى ودان كەيىنگى جىلدارى ءتۇپ-تامىرىمەن وزگەردى دەسەك ەش قاتەلەسپەيمىز. پاتشا بيلىگىن قۇلاتقان قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن كەڭەستەر قۇرامىنداعى العاشقى كونستيتۋتسيامىز 1924 جىلى قابىلدانسا, ودان كەيىنگى كونستيتۋتسيالار 1937 جانە 1978 جىلدارى كۇشىنە ەندى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اراعا ەكى جىل سالىپ, ياعني 1993 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. الايدا كەشەگى كەڭەستىك جۇيەنىڭ تونىن قايتا اينالدىرىپ تىككەن اتا زاڭىمىز ءوركەنيەت كوشىنە ىلەسە المادى. ەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بيلىگىن جۇزەگە اسىرۋ نىساندارىنىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ ناقتىلانبادى. سول سەبەپتەن, ۋاقىت تالابىنا تولىقتاي جاۋاپ بەرە الاتىن اتا زاڭ قاجەتتىگى كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلا باستادى. وسىنىڭ ءبارى ەسكەرىلە كەلە بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى 1995 جىلى 30 تامىزدا قازىرگى قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا قابىلداندى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن, بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاق مۇددەسىن كوزدەي قابىلدانعان اتا زاڭىمىزدا “بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋ” ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە ءبىرىنشى كەزەككە قويىلعان. جالپى ەرەجەلەر دەپ اتالاتىن 1-بولىمدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى –دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋەتتى مەملەكەت قۇرۋ دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. سونىمەن بىرگە, اتا زاڭىمىزداعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە سايكەس, مەملەكەتتىك بيلىك زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى بولىپ ءۇش تارماققا ءبولىندى. پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ, ەلباسى ۇسىنىسىمەن پرەزيدەنت قۇزىرىنداعى وكىلەتتىكتەردىڭ جەتەكشى بولىگى پارلامەنتكە بەرىلدى. كەڭ بايتاق رەسپۋبليكامىزدى مەكەندەپ وتىرعان سان-الۋان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋىنە داڭعىل جول اشىپ وتىرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇزىرەتى كەڭەيتىلىپ, ءوز تاراپتارىنان دەپۋتاتتار سايلاۋ مارتەبەسىن يەلەندى.
ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تىعىرىقتان شىعۋىن جەدەلدەتىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلارىن اناعۇرلىم جاقسارتۋعا تىڭ سەرپىن بەرگەن جاڭا تۇرپاتتاعى اتا زاڭىمىز سوت جۇيەسىنە دە سونى لەپ اكەلدى. اتاپ ايتقاندا, سوت كادرلارىن ىرىكتەۋ جوعارعى سوت كەڭەسىنە, تۇتقىنداۋعا سانكتسيا بەرۋ پروكۋراتۋرادان الىنىپ سوتتارعا بەرىلدى. ءولىم جازاسىنا موراتوري ەنگىزىلدى. سوتتار مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسى كوتەرىلىپ, الەۋمەتتىك قورعالۋىنىڭ قۇقىقتىق كەپىلدىكتەرى نىعايا ءتۇستى. جاس جەتكىنشەكتەر ىسىمەن اينالىساتىن يۋۆەنالدىق سوت, مامانداندىرىلعان, اكىمشىلىك سوتتار جۇمىس جاساۋعا كىرىستى. “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنە, “اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” زاڭعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. القا بيلەر ينستيتۋتى قۇرىلدى. “سوت جۇيەسىنىڭ 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارى” بەكىتىلىپ, “جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى” زاڭ, “ارالىق سوتتار تۋرالى”, “حالىقارالىق كوممەرتسيالىق تورەلىك سوتتار تۋرالى” زاڭدار مەن باسقا دا ماڭىزدى نورماتيۆتىك قاۋلىلار سوت بەدەلىن كوتەرىپ, ءتۇرلى داۋلاردى شەشۋدىڭ بالامالى ءادىسىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى.
اتا زاڭىمىزدىڭ 75-بابىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سوت تورەلىگىن تەك قانا سوت جۇزەگە اسىرادى” دەلىنسە, 77-بابىندا “سۋديا سوت تورەلىگىن ءجۇزەگە اسىرۋ كەزىندە تاۋەلسىز, ول كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا باعىنادى” دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. وسىنىڭ وزىنەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسىنىڭ قانشالىقتى بيىك ەكەندىگىن جانە جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ قانشالىقتى جوعارى ەكەندىگىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. وركەنيەت تالابىنا ساي كونستيتۋتسيامىزدىڭ قابىلدانۋى ناتيجەسىندە ەكونوميكانىڭ, قوعامدىق-ساياسي ءومىرىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا ىلگەرىلەۋگە قول جەتكىزىلدى. رەسپۋبليكا حالقى ەلباسىنىڭ سارا ساياساتىن قىزۋ قولداپ, دەموكراتيالىق رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا بەلسەندى ارالاستى. ۋاقىت ۇردىسىنە سايكەس مۇنان كەيىن دە ەكى رەت – 1998 جانە 2007 جىلدارى كونستيتۋتسياعا قوسىمشا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ V سەزىندە سويلەگەن سوزىندە “سوتتاردا مىڭداعان ادامداردىڭ تاعدىرى, ءوزارا داۋلارى شەشىلەتىنىن, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قورعالاتىنى بارشامىزعا ءمالىم. سوتتار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى, جەدەل جانە تولىق ورىندالۋى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالىق دامۋىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. سوتتاردىڭ شەشىمدەرىنە قاراپ قوعامنىڭ مەملەكەتكە دەگەن كوزقاراسى قالىپتاسادى, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ قابىلەتى باعالانادى” دەپ اتاپ كورسەتتى. ەلىمىز ەگەمەندىك العان كۇننەن باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ سوتتاردىڭ ءمارتەبەسىن جوعارىلاتىپ, بەدەلىن كوتەرۋگە, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن ۇدايى جاڭارتىپ, سۋديالار مەن سوت قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلارىن جاقسارتۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنەن ءبىر ساتكە دە تۇسىرگەن ەمەس. سونىڭ ءبىر ايقىن ايعاعى رەسپۋبليكا سوتتارى اراسىندا تۇڭعىش رەت اتىراۋ وبلىستىق سوتىنىڭ جاڭا عيماراتىنىڭ سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلۋى. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى قاتىسىپ, سوت ارداگەرلەرى, سۋديالارمەن جانە سوت قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا سوت بەدەلى مەملەكەت بەدەلى ەكەندىگىن قاداپ ايتتى. ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ قاعيداتتارىن باسشىلىققا الۋلارىنا, سۋديالاردىڭ سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرعان كەزدە تەك قانا زاڭعا باعىنۋ كەرەكتىگىنە ەرەكشە توقتالدى. “مىنانداي زامانا تالابىنا ساي سالىنعان ءادىل سوت سارايىندا جاعىمسىز قىلىقتارعا جول بەرمەڭىزدەر”, دەگەن ىزگى تىلەگىن ءبىلدىردى.
بيىل تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانعانىنا 15 جىل تولىپ وتىر. وسى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن شىڭىراۋدان شىڭعا كوتەرىپ, ءتىلىمىزدىڭ, ءدىنىمىز بەن ءدىلىمىزدىڭ, ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ وركەندەۋىنە كەڭ جول اشىپ بەرگەن, بارشا قازاقستاندىقتاردى ورتاق ماقسات جولىنا جۇمىلدىرا بىلگەن ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىن بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى مويىنداۋدا. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وسىناۋ از عانا ۋاقىت ىشىندە عاسىرلار جۇگىن كوتەرگەن مول جەتىستىكتەرى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتاردى ورنىقتىرۋداعى ايرىقشا ەڭبەگىنىڭ, كورەگەن, داناگوي ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا دەسەك, ەش قاتەلەسپەيمىز.
جاقسىلىق الانوۆ, اتىراۋ وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى.