استانا قالاسىنىڭ پروكۋرورى, ءىىى سىنىپتى مەملەكەتتىك ادىلەت كەڭەسشىسى مۇحتار جورگەنباەۆپەن اڭگىمە
– جاڭا كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىڭ قۇقىق جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ بازاسى بولدى دەپ ايتادى. ەلباسىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 17 تامىزىندا وتكىزگەن كەڭەستە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءجونىندە رەفورما ەنگىزىلدى. سول تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– ەلباسىمىز ءوزىنىڭ جارلىعىندا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جاڭارتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ناقتى اتاپ كورسەتتى. پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قۇقىق قورعاۋداعى قىزمەتىن ۇيلەستىرۋدى كۇشەيتۋگە, پروكۋرورلارعا قىلمىستىق قۋدالاۋدىڭ زاڭدىلىعىن ارتتىرۋعا دەگەن تالاپ قويىلدى. ال رەفورمانىڭ ماڭىزدى باعىتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اپپاراتىن وڭتايلاندىرۋ بولىپ تانىلادى. بۇل مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن شتاتتىق بىرلىك ساندارىن دۇرىس ەسەپتەۋ قاجەتتىگى جونىندە نۇسقاۋ بەرىلدى. سوندىقتان دا زاڭدىلىق بازانى جەتىلدىرىپ, كوپ وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى ەنگىزۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ تۋرالى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ تاپسىرىلىپ وتىر.
بۇگىندە قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار نەگىزىندە استانا قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى كوزدەلگەن شارالارعا بايلانىستى ءوز قىزمەتىنىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, ونىڭ بەت-بەينەسىن وزگەرتۋدى, ۋاقىت تالابى مەن حالىقارالىق ستاندارتقا ساي كەلەتىن قۇقىق ءتارتىبىنىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدى جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءىسىن قولعا الدى. پروكۋرورلىق قاداعالاۋدى ودان ءارى دامىتۋ جانە جەتىلدىرۋ جۇمىستارىن تياناقتى تۇردە جالعاستىرۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلۋدا.
– مۇحتار اكەباي ۇلى, پروكۋراتۋرا – كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتاردىڭ ساقتالۋىن قاداعالايتىن بىردەن-ءبىر ورگان. ال استانا قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىن قانداي ناتيجەلەرمەن قورىتىندىلادى؟
– استانا قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى ءبىرىنشى جارتى جىلدىقتا ءبىرشاما جۇمىستار اتقاردى. ەڭ نەگىزگى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ءبىرى – تۇرعىن ۇيلەردىڭ ۇلەستىك قۇرىلىسى مەن ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋ زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ. سونىمەن بىرگە, بيۋدجەت قاراجاتى شىعىندارىنىڭ زاڭدىلىعى مەن كاسىپكەرلەر قۇقىعىنىڭ ساقتالۋ ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ەڭبەك قورعاۋ مەن تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك, جەردى زاڭسىز باسىپ الۋ جونىندەگى زاڭنامالار مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, تابيعات قورعاۋ زاڭنامالارىن بۇزۋ فاكتىلەرى بويىنشا تەكسەرىس جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇل جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاساتىن بولادى.
جۇرگىزىلگەن تەكسەرىستەردىڭ ءناتيجەسىندە 8 مىڭنان استام زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالدى. ال پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىلەرىن قاراۋ قورىتىندىلارى بويىنشا 373 تۇلعا تارتىپتىك جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, زيان كەلتىرۋ بويىنشا ناقتى 780 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى قايتارىلدى. ەلوردامىزدا جالاقىنى ۋاقىتىندا تولەتۋ باعىتىندا دا كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسى ماقساتتا پروكۋراتۋرا جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەڭبەك زاڭناماسىن ساقتاۋىنا ۇنەمى مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرۋ ءىسى ۇيىمداستىرىلدى. وتكەن جارتى جىلدىقتا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ارالاسۋىمەن 5 مىڭعا جۋىق استانا تۇرعىنى 140 ميلليون تەڭگەدەن استام سوماداعى ەڭبەكاقىلارىنا قول جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, الاقول جۇمىس بەرۋشىلەرگە قاتىستى جالپى سوماسى 5 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجىنى قۇرايتىن 78 اكىمشىلىك ءىس قوزعالدى.
بۇگىندە قالاداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ۇلەسكەرلەر پروبلەماسى ەكەنى بەلگىلى. پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى وسى باعىتتا اتاپ وتەرلىك جۇمىستار جۇرگىزۋدە. مىسالى, اعىمداعى جىلدىڭ التى ايىندا 773 ۇلەسكەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاي وتىرىپ, ولار تولەگەن 6 ميلليارد تەڭگەنى ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن ۇلەستىك قۇرىلىسقا قاتىسۋ تۋرالى كەلىسىم-شارتتاردى بۇزۋ تۋرالى 9 تالاپ-ارىز ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار, تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى قۇرىلىستارىنداعى قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى ۇلەستىك قۇرىلىسقا قاتىسقانداردىڭ اقشالاي قاراجاتتارىن ۇرلاۋ فاكتىلەرى بويىنشا 7 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى.
قالالىق پروكۋراتۋرا تابيعات قورعاۋ زاڭناماسىنىڭ قاتاڭ ساقتالۋىنا دا ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. تەكسەرۋ بارىسىندا انىقتالعانداي, “استانا ەنەرگو” اكتسيونەرلىك قوعامى مەن “استانا سۋ ارناسى” كاسىپورنى قورشاعان ورتاعا زياندى زاتتاردى مولشەردەن تىس كوپ شىعارعان. اتالعان كاسىپورىنداردىڭ زياندى زاتتاردى بەلگىلەنگەن نورمادان تىس مولشەردە شىعارعاندارى ءۇشىن قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زيان كولەمى تيىسىنشە 95 ميلليون تەڭگە مەن 53 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجىنى قۇراعان. وسى فاكتىلەر بويىنشا پروكۋراتۋرا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىس قوزعاپ, تەكسەرۋ ناتيجەسىندە 21 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالعان بولاتىن. بۇل قارجى تولىق كولەمىندە تولەندى. بۇگىنگى تاڭدا كاسىپورىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە اكىمشىلىك ايىپپۇلمەن قاتار شىعىن سوماسىن ءىشىنارا قايتاردى. سونداي-اق وسى اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ بىرقاتار لاۋازىمدى تۇلعالارى اكىمشىلىك جانە تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭنامانى بۇزۋ فاكتىلەرى دە كەزدەسەدى. مىسالى, وسىعان قاداعالاۋ ءجۇرگىزۋ بارىسىندا جالپى كولەمى 2 319 300 000 تەڭگەگە جاسالعان ءۇش كونكۋرس مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىم-شارت قورىتىندىسىنا دەيىن كۇشىن جويدى. وسىعان بايلانىستى التى تۇلعا جازالاندى.
قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋىنە وراي ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن بۇزعانى ءۇشىن وتكەن جارتى جىلدىقتا 22 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ال وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىندە 11 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان بولاتىن.
– سىبايلاس جەمقورلىق سيپاتىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار دا كەزدەسەتىن بولار؟
– سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ مىندەتى. بۇل ماسەلە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇنەمى نازارىندا. ناقتى مالىمەتتەر كەلتىرەتىن بولساق, استانا قالاسى بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىققا سالىنعانى ءۇشىن 20 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك جازاعا تارتىلعان. ال بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا استانا سوتتارىمەن سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارى ءۇشىن 39 تۇلعاعا قاتىستى 23 قىلمىستىق ءىس قارالدى. سوتتاردىڭ قىلمىستىق ءىستەردى قاراۋ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, سىبايلاس جەمقورلىق سيپاتىنداعى قىلمىستاردىڭ ەڭ كوپ تارالعان تۇرلەرىنە لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ پارا الۋلارى, ولاردىڭ قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانۋلارى, سونداي-اق قىزمەتتىك لاۋازىمىن پايدالانا وتىرىپ, وزگەنىڭ سەنىپ تاپسىرعان مۇلكىن يەمدەنۋلەرى جاتاتىنى انىقتالدى. وسىعان بايلانىستى قالالىق پروكۋراتۋرا ءتورت سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستىق ءىستى تەرگەۋدى اياقتاپ, سوتقا جولدادى.
– سوت قاۋلىلارىنىڭ ورىندالۋ پارمەندىلىگى قانداي؟
– پروكۋراتۋراعا سوت قاۋلىلارىنىڭ ۇزاق ۋاقىت ورىندالماۋى تۋرالى كوپتەگەن ارىز-شاعىمدار ءتۇسىپ جاتادى. وسىعان بايلانىستى ۇلەسكەرلەردىڭ اقشالارىن قايتارتۋ, جەر تەلىمدەرىن ماجبۇرلەپ الۋ, سونداي-اق جالاقى قارىزى جانە باسقا ماسەلەلەر نەگىزىندە 191 پروكۋرورلىق تەكسەرىس جۇزەگە اسىرىلدى. پروكۋرورلىق اكتىنى ەنگىزگەننەن كەيىن 418 ميلليون تەڭگەدەن استام سوما بويىنشا 172 ءىس جۇرگىزۋ ورىندالدى. ءسويتىپ, مەملەكەت كىرىسىنە 83 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى ءتۇستى. پروكۋراتۋرانىڭ باستاماسىمەن استانا قالاسىنىڭ شەگىندەگى م ۇلىكتى انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلگەن بولاتىن. ناتيجەسىندە سوت ورىنداۋشىلارىمەن جانە جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرىمەن 25 بورىشكەردىڭ اۆتوكولىگى تۇتقىندالىپ, بورىشكەرلەردىڭ باسقا ايماقتارداعى انىقتالعان جەرلەر بويىنشا 12 ورىنداۋشىلىق قۇجات جولداندى. سونىمەن بىرگە, ۇلەسكەرلەردىڭ قارىزدارىن تولەۋ ءىس جۇزىنە اسىرىلدى.
– مۇحتار اكەباي ۇلى, كەيبىر دەرەكتەر ەلوردادا قىلمىس سانىنىڭ كوبەيە تۇسكەنىن كورسەتەدى. ونى اشۋدا قالا پروكۋراتۋراسىنىڭ ۇلەس سالماعى قانداي دارەجەدە؟
– بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ قورىتىندىسى استاناداعى جاسالعان قىلمىستاردىڭ كوبەيە تۇسكەنىن كورسەتتى. ول نەگىزىنەن باس پروكۋراتۋرا مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باستاماسى بويىنشا ەلوردادا ارىزداردى جانە قىلمىس تۋرالى اقپاراتتاردى ەلەكتروندى تىركەۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلا باستاعانىنا بايلانىستى. بۇل قىلمىستىق جاعدايدىڭ ناقتى بەت-بەينەسىن كورۋگە مۇمكىندىك بەردى. استانا قالاسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ جۇمىسى اياسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن جەتىلدىرۋدەگى تاپسىرمالاردى شەشۋگە باسا نازار اۋدارىلعان. بارلىق جوسپارلانعان ءىس-شارالار دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى جانە ۇنەمى باقىلاۋدا بولادى. جالپى, استانا قالاسىنداعى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن باسقا دا سالالاردا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا, سىبايلاس جەمقورلىقپەن جانە قىلمىستىڭ وزگە دە تۇرلەرىمەن كۇرەستى نىعايتۋعا جۇمىلدىرىلعان.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي.