ەلىمىزدىڭ نەگىزگى قۇجاتى – كونستيتۋتسياعا 15 جىل تولىپ وتىر. ءتاجىريبەلى ساياساتكەر مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتپەلى كەزەڭنىڭ قايشىلىقتى ماسەلەلەرىن دالمە-ءدال نۇسقاي وتىرىپ, قازاقستان حالقىنا داعدارىستى جاعدايدان ءوتۋ جولدارىن ايقىنداپ بەردى. قازاقستاندىق كوسەمنىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارعا قاتىستى باستامالارى مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋدىڭ بارلىق جۇيەسىن نىعايتۋعا, ەكونوميكانى تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋعا, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعانى بارىمىزگە ايقىن.
تاۋەلسىزدىكتى جاريا ەتكەن كونستيتۋتسيالىق زاڭعا قول قويىلعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە سويلەگەن سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ: “ەڭسەلى ەل بولۋدىڭ جولىنا شىڭداپ ءتۇسۋىمىز كەرەك. اۋلەتىمىزدىڭ اسۋى دا, داۋلەتىمىزدىڭ تاسۋى دا ءوز قولىمىزدا. قازاقستاننىڭ كوپۇلتتى حالقىنىڭ جۇلدىزى جوعارى بولاتىنىنا, تۋعان ەلىمىزدە داۋلەتتى دە ساۋلەتتى ءومىر ورنايتىنىنا كامىل سەنەمىن”, دەگەن ەدى. بۇگىن, ارادا 15 جىل وتكەن سوڭ, وسى ءسوزدەردىڭ راستالعانىن, ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن مەملەكەتتىڭ كول-كوسىر تابىستارىن زور سەنىممەن ايتا الامىز. الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن دوستىق بايلانىسىمىز نىعايا تۇسۋدە, قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋعا, ەكونوميكانى رەفورمالاۋعا, ۇلتتىق مادەنيەتتى جاڭعىرتۋعا باتىل قادامدار جاسالۋدا.
ۇلتارالىق بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتاستىقتى ساقتاۋ مەملەكەتىمىزدىڭ تالاسسىز تابىسى, ال ول ءوز كەزەگىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورماداعى ناتيجەلەرىمىزدى نىعايتۋعا نەگىز قالاپ وتىر.
قازاقستانىمىز بيىلعى جىلى بۇكىل بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەر اراسىنان, بۇكىل تۇركى تىلدەس ەلدەر اراسىنان, بۇكىل مۇسىلمان الەمى اراسىنان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سىندى اسا بەدەلدى ۇيىمعا توراعالىق ەتىپ وتىر. وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ەڭسەسى بيىكتەپ, تۇعىرىنان تىك تۇرىپ كەلە جاتقاندىعىن كورسەتەدى دەر ەدىم.
ال كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرىستەرگە توقتالاتىن بولساق, بۇل وزگەرىستەر جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدى جەتىلدىرە ءتۇسۋدى كوزدەدى. ال جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ دەگەنىمىز – ول ءماسليحاتتار. جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاندار ءرولىنىڭ ارتۋى تۋرالى ايتاتىن بولساق, ماسليحاتتارعا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ جونىندەگى ماڭىزدى مىندەتتەر جۇكتەلەتىنى كوڭىلدەن شىعادى. ءاسىرەسە, اۋىلدى جەرلەردەگى اكىمدەر مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى ورىنداۋمەن بىرگە, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ مىندەتتەرىن زاڭدى تۇردە شەشۋگە مۇمكىندىك الادى.
كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس دەپۋتاتتاردىڭ وكىلەتتىگى بەس جىلعا ۇزارتىلىپ وتىر, بۇل دەپۋتاتتاردىڭ ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋداعى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتىپ, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى بيلىك تۇراقتىلىعىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
سونداي-اق, وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, استانا مەن الماتىنىڭ اكىمدەرى ءسايكەس ءماسليحاتتاردىڭ كەلىسىمىمەن تاعايىندالادى. جانە ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ جالپى سانىنىڭ كەمىندە بەستەن ءبىرىنىڭ باستاماسى بويىنشا اكىمگە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ تۋرالى ءماسەلە قويىلۋى مۇمكىن. بۇل جاعدايدا ءماسليحات ءوز دەپۋتاتتارىنىڭ جالپى سانىنىڭ كوپشىلىك داۋىسىمەن اكىمگە سەنىمسىزدىك بىلدىرۋگە جانە ونى قىزمەتىنەن بوساتۋ جونىندە ماسەلە قويۋعا قاقىلى. بۇگىندە, ءماسليحاتتار جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاننىڭ مارتەبەسىن ساقتاي وتىرىپ, اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, بارلىق ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىسىپ كەلەدى. وسىعان وراي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىنا سايكەس ءماسليحات سەسسيالارىندا وبلىس اكىمدەرىنىڭ ەسەبى تىڭدالادى جانە سوڭعى كەزدە مۇنداي ەسەپ بەرۋلەرگە ساياسي پارتيا مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى شاقىرىلادى, بۇل حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ اكىممەن بايلانىسىن نىعايتىپ, ءوز سۇراقتارىن قويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىرىنشى رەت دەپۋتاتتار ءۇشجىلدىق بيۋدجەتتى قالىپتاستىردى جانە بەكىتتى. وسى ماڭىزدى قۇجاتتى دايىنداردا دەپۋتاتتار وبلىس اكىمىمەن بىرقاتار كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ءۇلكەن جۇمىس اتقاردى, 3-4 اي بۇرىن وزدەرىنىڭ 160-تان اسا ۇسىنىستارىن ەنگىزىپ, دەپۋتاتتار ۇسىنىسىنىڭ 60 پايىزدايى 2010 جىلدىڭ بيۋدجەتىنەن ورىن الدى. دەپۋتاتتار مەن اتقارۋشى ورگانداردىڭ مۇنداي سىندارلى جۇمىسى بيۋدجەتتى تياناقتى جانە جان-جاقتى قاراستىرىپ-قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
اقمولا وبلىستىق ءماسليحاتى جانە بيلىكتىڭ بارلىق وكىلەتتى ورگاندارى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا ءسايكەس جۇمىس جاسايدى جانە ءوز وكىلەتتىكتەرىن سەسسيالاردا جۇزەگە اسىرادى. ماسەلەن, 2009 جىلى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ 8 سەسسياسى ءوتىپ, وندا 90 ماسەلە قارالسا, بيىلعى جارتىجىلدىقتا 7 سەسسيا شاقىرىلىپ, وندا 41 ماسەلە قارالدى. ولاردىڭ قاتارىندا وبلىستىق بيۋدجەتتى قۇراستىرۋ مەن ورىنداۋعا بايلانىستى, تۋبەركۋلەز اۋرۋىنىڭ جاعدايى, وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى, ايماقتىق باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋى سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەر بار.
سونىمەن قاتار, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى ءوز وكرۋگتەرىندە دە قىرۋار جۇمىس اتقارۋدا. ولار سايلاۋشىلارمەن جۇيەلى تۇردە كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىپ وتىرادى. ال سايلاۋشىلاردىڭ وتىنىشتەرى نەگىزىنەن تۇرمىستىق جاعدايعا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. ولار: اۋىز سۋ, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, كوشە جانە جولدار ماسەلەسىمەن قاتار, كوپتەگەن ەلدى مەكەندەردە بۇگىنگى زامانعا ساي كلۋب, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەتىن نىسانداردىڭ جوقتىعى, كادرلار ماسەلەسى. سايلاۋشىلاردىڭ ءوتىنىش-تالاپتارىن ورىنداۋ ءۇشىن اتقارۋشى ورگان باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدانىپ, ماسەلەنىڭ ءتيىستى باعدارلاماعا ەنگىزىلۋى, بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ كەزىندە قاجەتتى قارجى ءبولىنۋى ءۇشىن جۇمىس جاسالادى. سونىمەن, وتكەن جىل ىشىندە عانا سايلاۋشىلارمەن 200-دەن اسا كەزدەسۋلەر مەن ەسەپ بەرۋ جۇرگىزىلدى, قۇزىرلى ورگاندارعا 200-دەن اسا دەپۋتاتتىق ساۋالدار مەن حاتتار جولداندى. ماسەلەن, دەپۋتات سۋديبوردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالى بويىنشا “التىندى-نوۆوبراتسكوە” تاس جولىن كۇردەلى جوندەۋ ماسەلەسى شەشىلدى. دەپۋتات تيۋركيننىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ەسىل اۋدانىندا 25 ميلليون تەڭگەگە اۆتوجول ءجوندەلدى.
دەپۋتات قابجانوۆتىڭ قاتىسۋىمەن گاستەللو, تاسسۋات, دالاباي, زەرنوگراد جانە پياتيگور اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلدى. دەپۋتات چەپۋرنويدىڭ ساۋالى بويىنشا 197 ميلليون تەڭگەگە “قيما-جاقسى” اۆتوجولىن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى باستالدى. جەرگىلىكتى جەرلەردەگى دەپۋتاتتار سوعىس ارداگەرلەرى مەن از قامتىلعان تۇرعىنداردى ءوز قامقورلىعىنا الىپ, جەكە-جەكە كومەك بەرۋدە. ماسەلەن, دەپۋتات ب.وسپانوۆ جانە م. قامزەباەۆ ارقايسىسى 1,8 ميلليون تەڭگەدەن, ال ا.كليمەنكو مەن ۆ. وسينەنكو 1,5 ميلليون تەڭگەدەن ماتەريالدىق كومەك كورسەتتى. ايتا بەرسەك, وبلىستىق دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ بەدەلىن كوتەرىپ جۇرگەن مۇنداي ازاماتتار كوپ-اق. سونىمەن قاتار, وبلىستا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن شىعىسىنداعى سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى دا كورسەتكەن كومەكتەرىن ايتا كەتسەم دەيمىن. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى اپاتتى ايماقتارعا جارتى ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجات جىبەردى جانە دەپۋتاتتار باسقاراتىن بىرقاتار كاسىپورىندار 4,5 ميلليون تەڭگەدەن اسا قاراجات اۋداردى.
بۇگىندە ءماسليحاتتىڭ تۇراقتى كوميسسيالارى بيۋدجەت پەن جەكە باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىمەن بىرگە ايماقتاعى ەڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەردى قاراستىرۋدى قولعا الىپ, جۇمىسقا جاڭا ەكپىن بەرۋدە. ماسەلەن, ەكونوميكا جانە بيۋدجەت جونىندەگى تۇراقتى كوميسسيا “جول كارتاسى” باعدارلاماسىن, وندا بەلگىلەنگەن ماسەلەلەردىڭ ورىندالۋ بارىسىن ۇنەمى نازاردا ۇستايدى. وسى تۇراقتى كوميسسيالاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋدا كوميسسيا توراعالارى ق.اديەتوۆ, ج.ەرعاليەۆ, ي.جانعورازوۆتىڭ, ساراپشىلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى س.اۆدەيۋكتىڭ ەڭبەكتەرى زور ەكەندىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. سونىمەن قاتار, دەپۋتاتتار سەسسيا الدىنداعى وتكىزەتىن دەپۋتات ساعاتتارىندا وزەكتى دەگەن ماسەلەلەردى العا تارتىپ, ولاردىڭ وڭ شەشىلۋ جاقتارىن قاراستىرۋدى ءتاجىريبەگە اينالدىرىپ وتىر. ايتالىق, شىلدە ايىندا وتكەن سوڭعى دەپۋتات ساعاتىندا بۋراباي جانە ەسىل اۋداندارى اكىمدەرىنىڭ الداعى قىس ايلارىندا جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە دايىندىعى جونىندەگى اقپاراتتارى تىڭدالدى. اتقارۋشى ورگاندارمەن وسىنداي تىعىز بايلانىستا بىرلەسە جۇمىس جاساۋ ايماقتاعى ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدە وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن.
جەرگىلىكتى ءماسليحات دەپۋتاتتارى وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق مىندەتتەرىن نەگىزگى جۇمىسىنان بوساتىلماعان قوعامدىق نەگىزدە اتقارادى جانە قازىرگى “جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى” زاڭ بويىنشا ءار دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستىق ايقىن بەلگىلەنبەسە دە, وبلىستا قۇرامىنا بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردىڭ حاتشىلارى ەنەتىن ۇيلەستىرۋ كەڭەسىن قۇردىق. اتالعان كەڭەستىڭ قوعامدىق نازاردى ولكەدەگى كۇردەلى ماسەلەلەردى بىرلەسە شەشۋگە جۇمىلدىرۋداعى ىقپالى وراسان بولىپ وتىر.
جالپى, وبلىستىق ءماسليحات سەسسيالارىنىڭ كۇن تارتىبىندە قارالاتىن باستى ماسەلەلەر دەپۋتاتتار مەن اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە قالىپتاستىرىلادى. ال بۇگىندە وبلىستىق ءماسليحاتتا ايماق تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ باعىتىنداعى جانە سايلاۋشىلاردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن ورىنداۋ ماقساتىندا ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن كۇردەلى جانە وزەكتى ماسەلەلەر قارالىپ جانە ولار شەشىمدەرىن تاۋىپ جاتىر.
بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قانشاما ۇلت, قانشاما ءدىني بىرلەستىكتەر بەيبىت ءومىر سۇرۋدە. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي دامۋى جەدەلدەپ, حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايى جاقسارىپ وتىر. باسقا ەلدەر مويىنداعان اتا زاڭىمىزدىڭ الەۋەتى حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن دوستىعىن نىعايتىپ, ەل دامۋىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز. ال كونستيتۋتسيامىزدىڭ الەۋەتىنىڭ زور ەكەندىگىن قازىرگى قول جەتكىزگەن تابىستارىمىزدان كورىپ, ءبىلىپ, سەزىنە وتىرىپ, كەلەشەككە دە زور ۇمىتپەن قارايمىز دەگىم كەلەدى.
ومىرسەرىك مۇساباەۆ, اقمولا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى.