قازاقستان حالقىنىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگىنىڭ نەگىزى

قازاقستان ەڭ اۋەلى قانداي مەملەكەت بولاتىندىعىن اي­قىن­داپ الدى. بىزگە وتكەن عاسىرلارعا قاراي كەرى تارتپايتىن, نەشە ءتۇرلى شەكتەۋلەر قويمايتىن, ءار ازاماتتىڭ قۇقىعىن اياققا تاپ­تا­مايتىن ەل قاجەت ەدى. ياعني, جاڭا قوعامعا لايىقتى, الەم ەلدەرىنىڭ دامۋىنا ىلەسە الاتىن, حالىقتىڭ عارىش زامانىنداعى يگىلىكتەرگە قول جەتكىزۋىنە جول اشاتىن مەملەكەت قاجەت بولدى. سوندىقتان قازاقستان دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ جولىن تاڭداپ الدى. 1995 جىلعى تامىزدىڭ 30-ى مەم­لەكەت تاريحىنا ەڭ باستى اتاۋلى كۇن بو­لىپ جازىلدى. ويتكەنى, سول كۇنى ءبۇ­كىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى رەس­پۋبليكامىزدى مەكەندەگەن بارشا ۇلت پەن ۇلىستىڭ اتسالىسۋىمەن, كەڭ كولەم­دى قولداۋىمەن ەلىمىزدىڭ باستى قۇجاتى قابىلداندى. كونستيتۋتسيانى قابىلداي وتىرىپ, قازاقستان حالقى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاينار كوزى — ءوزىنىڭ ەگەمەندىك قۇقىعىن باياندى ەتتى, ۇستانعان باعىت-باعدارىن ايقىن كورسەتتى. اتا زاڭىمىز تۋرالى وي قوزعاعاندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ: “ەگەمەن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىن, تاۋەلسىزدىگىن, دەموكراتيالىق قۇندى­لىق­تارىن ايعاقتايتىن بىردەن-ءبىر قۇجات – بۇل كونستيتۋتسيا. اتا زاڭى­مىز­دىڭ الدىندا الا-قۇلاسى جوق ءبارى­مىز دە بىردەي جاۋاپتى, ءبارىمىز دە بىردەي مىندەتتىمىز!” دەگەن بولاتىن. ەلىمىزدىڭ باستى قۇجاتى قازاقستان ازاماتتارى­نىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان, سونىمەن قاتار, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن دە ايقىنداپ بەردى. كونستيتۋتسيا بارلىق زاڭداردىڭ نەگىزى, ال ونىڭ نورمالارى باسقا زاڭدار ءۇشىن باستى قاعيدا بولىپ تابىلادى. پارلامەنتكە كەلىپ تۇسكەن ءاربىر زاڭ جو­باسى ءجىتى ساراپتاۋدان وتەدى. ياعني, ءبى­رىنشى كەزەكتە كونس­تيتۋتسيامىزعا قايشى كەلمەي مە, تارماق­تارىندا كەم­شى­لىكتەر جوق پا, وسى ماسەلە­لەرگە باسا كو­ڭىل ءبو­لى­نە­دى. باپتا­رىندا ەكى­ۇشتى نور­ما­لارى بار زاڭ جو­با­لارى كەرى قاي­تا­رى­لا­دى, ونداي جو­با­لار تال­قى­لاۋعا جىبەرىل­مەيدى. سون­دىق­تان پار­لامەنت دەپۋ­تات­تارى قا­بىل­دا­عان ءاربىر زاڭ اتا زا­ڭى­مىز­­دىڭ قاعيدا­لا­رىنا سايكەس بو­لادى. كوپ جاع­دايدا دەپۋتاتتاردىڭ ءوز­دەرى باس­تا­­ما­شى بولعان زاڭ جوبالارى­نىڭ نەگىزى كون­ستيتۋ­تسيانىڭ باپتارى­نان تۋىندايدى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كونستيتۋتسيانىڭ ون جىلدىعىن مەرەكەلەۋ سالتاناتىندا: “قۇقىقتىق مەملەكەت ورناتىپ, الەمنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىمەن جان-جاقتى ەكونوميكالىق-ساياسي تەڭ دارەجەدە قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋ, ءىرى رەفورمالاردى جۇرگىزۋ, دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى قۇرمەتتەۋ – ءبارى-ءبارى اتا زاڭىمىزدىڭ اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان ىستەر. ءار ازاماتتىڭ كوزقاراس ەركىندىگى, تاڭداۋ مۇمكىندىگى, سەنىمى, بەيبىت ءومىرى قامتاماسىز ەتىلگەن ەلدە عانا ساياسي تىنىشتىق ورنايدى. دەموكراتيا دەگەنىمىز ەڭ الدىمەن قاتاڭ ءتارتىپ. ءوزىڭدى, ورتاڭدى, ءومىر سۇرگەن قوعامىڭدى سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ. مىنە, اتا زاڭ بىزگە وسى ۇلگى مەن ۇلى ماقسات­تاردى ۇسىنىپ وتىر”, – دەدى. شىنىمەن دە, ءوز ورتاسى مەن قو­عام­دى قۇرمەتتەي بىلگەن ازامات مەم­لەكەتتىك مۇددەنى دە جوعارى قوياتىنى انىق. وسى ورايدا بۇگىنگى تاڭدا ەلى­مىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءوز قىزمەتىندە اس­قان جاۋاپكەرشىلىكتى, ادىلدىك پەن تازا­لىقتى باستى ۇستانىمى رەتىندە الۋى ءتيىس. اسىرەسە, مەملەكەتتىك قىزمەتتە ىستەيتىن ازاماتتارعا جۇكتەلەتىن مىندەت وتە جوعارى. حالقىمىز “ادامىنا قا­راپ, اۋىلىن تانى” دەگەن. قازىر ازاما­تى­نا قاراپ, مەملەكەتىن تانيتىن زامان كەلدى. ەندەشە, ارىنا كىر تيگىزبەي, اتىنا جامانات كەلتىرمەي تۋعان وتا­نىنا ادال قىزمەت ەتۋ – ازاماتتارى­مىزدىڭ پاراساتتى پارىزى, مارتەبەلى مىندەتى! مىنە, بيىل اتا زاڭىمىزدىڭ قا­بىل­دانعانىنا 15 جىل تولىپ وتىر. بۇل – ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق مەرەكەسى, ساناۋلى جىلدار ءىشىن­دە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىر بەلەسى. اتالعان مەرەكە قازاقستان بوي­ىنشا كەڭ تۇردە اتالىپ وتۋدە. ءبىزدىڭ وزگە مەملەكەتتەردەگى ەلشىلىكتەرىمىز دە, شەتەلدە تۇراتىن باۋىرلارىمىز دا ەڭ باستى مەيرامىمىزدى جوعارى دەڭ­گەيدە اتاپ وتەتىنىنە ەشقانداي كۇمانىم جوق. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان ىرگەلى ەكونوميكاسى بار, الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرى ساناساتىن, ونەرى مەن مادەنيەتى قارقىندى دامۋ جولىنا تۇسكەن ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى بەدەلدى مەملەكەتتىڭ بىرىنە اينالدى. تاۋەلسىز قازاقستانىمىز بارلىق سالا بويىنشا جوعارى كورسەت­كىشتەرى ارقىلى دۇنيە جۇزىنە ايگىلى بولدى. قارجى داعدارىسىنان قىسىل­ماي, دۇرىس جول تابا بىلگەن ساناۋلى مەم­لەكەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ەلىمىزدىڭ وركەندەپ دامۋىنا, الەمدىك قوعامداستىقتا كەڭىنەن تانىمال بولۋى­نا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان زور. ەل­باسىنىڭ كورەگەندىكپەن جاساعان كوپ­تەگەن باستاما-ۇسىنىستارى الەمدىك دەڭ­گەيدە مويىندالىپ وتىر. ال تاياۋ كەلە­شەكتە قازاق ەلىنىڭ ابىرويى الدەقايدا اسقاقتاي تۇسەتىنىنە, جەر شارىنداعى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋداعى باتىل باستامالارى قولداۋ تاباتىنىنا, الەم ەلدەرىن دوستىق پەن كەلىسىمگە باستايتىن مەملەكەت بولاتىنىنا كامىل سەنەمىن. مەملەكەتىمىزدىڭ اتا زاڭى قازاق­ستان حالقىنىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگىنىڭ نەگىزى ەكەنى انىق. مەملەكەتىمىزدە ورناعان تىنىشتىعىمىز – وتانىمىز بەن حالقىمىزدىڭ باستى بايلىعى. قا­زاقستانىمىزداعى كەلىسىم مەن بەي­بىت­شىلىك باياندى بولا بەرگەي! تۇراربەك اسانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى. استانا. * * *

تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزىن قالاعان

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەربەس مەملەكەت رەتىندە الەمگە جاريالاعاندا سول تاۋەلسىزدىگىنىڭ تىرەگى اتا زاڭىن ال­دى­مەن ومىرگە اكەلدى. بۇل ۋاقىت تالابى بولاتىن.  الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, ىقىلىم زاماننان بەرى وركەنيەتكە ۇمتىلعان  قانداي دا ءبىر مەملەكەت اۋەلگى كەزەكتە كونستيتۋتسياسىن جاساپ, سوعان سايكەس وزگە زاڭنامالارىن شىعارىپ, مەملەكەتىن باسقارىپ وتىرعان. مىسالعا, قازاق حاندىعىن الساق, “ەسىم حاننىڭ  ەس­كى جولى”, “قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى”, ء“از-تاۋكە حاننىڭ جەتى جار­عىسى” دەگەن سوزدەر حالىق اراسىندا بەكەر ايتىلماعان. ءومىردىڭ وزىنەن الىپ, ادامدار قاجەت­تىلىگى ءۇشىن جاسالىپ, قولدانىسقا ەنگى­زىلەتىن زاڭنامالار ۇتقىر ويلار مەن  ءومىر­شەڭ يدەيالاردان تۇراتىنى ءمالىم. دەسەك, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تيتۋتسياسى ۇرپاقتان ۇرپاققا قىز­مەت ەتىپ, جارقىن بولاشاققا جول اشا­تىنى ءسوزسىز. ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-بابى, 1-تارماعىندا “قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى” دەپ  انىق جازىلعان. سوندىقتان  كونستيتۋ­تسيالىق قۇرىلىستىڭ نەگىزىن قالاعان  اتا زاڭىمىز قازاقستاننىڭ كونستيتۋ­تسيالىق دامۋىنىڭ  جاڭا كەزەڭدەرىنە جول اشىپ وتىر. اتا زاڭىمىزدىڭ  تاعى ءبىر ارتىق­شى­لىعى رەسپۋبليكامىزدا تۇراتىن ادام­داردىڭ ەركىنە سايكەس ءارى ولاردى ۇلتىنا بولمەي جاسالعاندىعى بولىپ تابىلادى. وسى ويىمىزدى ۇشتاي تۇسسەك, ورتاق تاع­دىر بىرىكتىرىپ, جۇزدەگەن جىلدار بويى بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان حالىق­تاردىڭ قۇقىعىن تەڭ قورعاپ, ورتاق مۇددە – قازاقستاننىڭ دامۋىنا جۇمىلدىرۋ  ەكەندىگى انىق كورىنەدى. وعان نەگىز    تاع­دىردىڭ جازۋىمەن قازاق جەرىنە كوشىپ كەلگەن ەتنوستارعا تۇسىنىستىكپەن قاراپ, جەر بەرىپ, ءومىر سۇرۋلەرىنە مۇمكىندىك تۋدىرعان اتا-بابالارىمىزدىڭ كەڭدىگى, مەيىرباندىعى, كەمەڭگەرلىگى, قوناقجاي­لىعى, باۋىرمالدىعى دەسەك, قاتەلەسپەي­تىنىمىز انىق. سونىڭ ناتيجەسىندە قا­زاقستاندىقتار ورتاق مۇددە  تۇرعىسىنان بىرلىك پەن تاتۋلىققا قول جەتكىزىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى قورعاۋعا جۇمىلا كىرىستى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جانە رۋحاني  تۇرعىدان وسۋىنە كۇش, قۋات, سەرپىلىس بەرگەن  كونستيتۋتسيامىزدىڭ يدەيا­لارى, قاعيداتتارى, نورمالارى ساياسي-قۇقىقتىق جاعىنان جاقسى تال­دانعانىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. قارا­پايىم تىلمەن ايتساق, اتا زاڭىمىزدىڭ ارقاسىندا قازاقستان حالقىنىڭ ماتە­ريالدىق جاعدايى جاقسارىپ, ءال-اۋقاتى ارتتى. ەلىمىزدە قوعامنىڭ دامۋىنا قاجەتتى قاعيداتتار ەسكەرىلە وتىرىپ كاسىپكەرلىك ەركىندىگى, مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك تەڭدىگى دامىتىلۋدا. نەگىزگى زاڭ حالىقتى الەۋمەتتىك تۇرعىدان جوعارى دەڭگەيدە قورعاپ, ءومىر ءسۇرۋ جاع­دايىن جەڭىلدەتىپ وتىر. مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ, ءبىلىم بەرۋ سالالارى جاقسارۋدا. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ەكپىن الىپ, جالاقى جانە الەۋمەتتىك تولەمدەر ءمول­شەرى كوبەيتىلۋدە. وتاندىق كاسىپ­كەر­لەردىڭ مىندەتتى تولەمدەرى دە ازاي­تىلۋدا. جاعدايى اۋىر ازاماتتارعا وتەماقىلار تولەۋ ارقىلى قولداۋ كور­سەتۋ الەۋمەتتىك باعدارلامالار ارقىلى  رەتتەلدى. كونستيتۋتسيا ازاماتتاردىڭ الەۋمەت­تىك قۇقىقتارىن قورعاۋدا ەرەكشە ورىن الاتىندىعى سول – مەملەكەتتىك دەڭگەيدە الەۋمەتتىك قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرىپ, قورعاۋ مىندەتتەلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى ساقتالىپ قانا قويماي, ماتەريالدىق تۇرعىدان  دا قام­تاماسىز ەتىلۋدە. اتا زاڭىمىزدا ايقىن بەلگىلەنگەن تاعى ءبىر ماسەلە جۇمىسسىز­دىق, مۇگەدەكتىك, قارتتىق جانە جالعىز­ىلىك­تىك جاعدايىندا ازاماتتىڭ دەنساۋ­لىعىن سونداي-اق ونىڭ وتباسىنىڭ يگى­لىگىن قولداۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ساياسات جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ورايدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءرولى ەرەكشە. ويتكەنى, ول كونستيتۋتسيانىڭ جوعارى­لىعىن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك ورگان بولىپ تابىلادى. مەملەكەت ادام­داردىڭ زامان اعىمىنا لايىقتى با­قۋاتتى ءومىر سۇرۋىنە قاجەتتىلىكتىڭ ءبارىن جاساۋعا مىندەتتى دەسەك, ءبىزدىڭ مەم­لەكەتىمىز ءۇشىن ادامعا دەگەن قام­قورلىقتان, ونى ماتەريالدىق تۇرعىدان قورعاپ, ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدان باسقا ارتىق ەشنارسە جوق. مۇنى ادام ءومىرىن جانە قۇقىقتارىن كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان مويىنداۋ دەپ تۇسىنگەن دۇرىس. 2007 جىلدىڭ 21 مامىرىندا “قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋ­تسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭنىڭ قابىلدانعانى بارشاعا ءمالىم. بۇل كۇندەلىكتى ومىردە قاراپايىم حالىق ءۇشىن كوپتەگەن ءمۇم­كىندىكتەرگە جول اشتى. نەگىزگى زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋ­لاردىڭ وڭدى ناتيجەلەرىن ەلىمىز بۇگىندە كورىپ وتىر. قۇقىقتىق مەملەكەت بولعان سوڭ, الەمدىك تاجىريبەدەن ومىرلىك ءمانى زور, ەڭ باستىسى – حالىقتىڭ يگىلىگىنە جارايتىن دۇنيەلەردى الىپ, قولدانىسقا ەنگىزۋدىڭ ۇتىمدى جاقتارى كوپ. بۇل رەتتە تۇتقىنعا الۋ جانە قاماۋعا الۋعا سانكتسيانى تەك سوت بەرەتىندىگىن, سونداي-اق, ءولىم جازاسىن قولدانۋ اۋقىمىنا  شەكتەۋ قويىلعانىن  قۋانا قۇپتاعان دۇرىس. تاعى ءبىر اشىق ايتىپ قانا قويماي, ەل بولاشاعى ءۇشىن جاسالعان يگىلىكتى قادامداردىڭ ءبىرى دەپ باعالاۋعا تۇراتىن قادام قوعامدىق بىرلەستىكتەردى مەملەكەتتىڭ قارجىلاندىرۋىنا سالىن­عان تىيىمنىڭ الىنۋى بولىپ سانالادى. مىنە, وسىنداي ومىرلىك قاجەتتىلىكتەردەن تۇراتىن, ناقتىلاي تۇسسەك, ادامنىڭ باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن جاسالعان قا­دامدار  ءبىزدىڭ   كونستيتۋتسيالىق رەفور­مانى ساياسي-قۇقىقتىق سيپاتتا جۇرگىزگەن مەملەكەت ەكەندىگىمىزدى  بىلدىرەدى. زاڭنامانى ءبىلۋ, سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ سەكىلدى قۇندىلىقتاردان تۇراتىن قۇقىقتىق مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋىنا اتا زاڭىمىز جارقىن جول اشقانى اقيقات. جالپىحالىقتىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ دامۋى قوعامنىڭ العا باسۋىنا وزىندىك ىقپالىن تيگىزىپ وتىرادى. كونستيتۋ­تسيالىق قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋىنا ەشكىم جول بەرمەسە, ءتيىستى ورىنداردان كونس­تيتۋتسيالىق قۇقىعىن تالاپ ەتە بىلسە, ءبىرىنشى كەزەكتە ەل زاڭنامالارى بۇزىل­مايدى. زاڭ تالابىنا سايكەس جۇمىسى جۇرگەن مەملەكەت وركەنيەتكە قارىشتاپ قادام باساتىنى تاعى بەلگىلى. ەلدىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن اتا زاڭىمىزعا سايكەس دامىتۋدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. قورىتا ايتقاندا, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ وركەنيەتكە ۇمتىلعان ەلىمىزگە بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ. دانيار ەسقوجانوۆ, تالدىقورعان قالاسى  ادىلەت باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى.