ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گۇلشارا ابدىقالىقوۆامەن اڭگىمە
– گۇلشارا ناۋشاقىزى, ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 15 جىلدىعى قارساڭىنداعى اڭگىمەنى اتا زاڭ حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋدا قانداي ءرول اتقاردى دەگەن ساۋالدان باستاساق دەيمىن...
– وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, ەگەمەندىك العان العاشقى جىلدار كەدەيشىلىك پەن جۇمىسسىزدىق پروبلەماسىنىڭ شيەلەنىسۋىمەن ەرەكشەلەندى. 1998 جىلى اۋىل حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى جانە قالا حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ تابىسى كەدەيلىك شەگىنەن تومەن بولدى. زەينەتاقىلار مەن جاردەماقىلار بويىنشا مەملەكەتتىڭ بەرەشەگى 36 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. الايدا تاۋەلسىزدىكتىڭ سول العاشقى قيىن جىلدارىندا-اق بيلىك حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنىڭ الدىن الۋ جانە الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىمەن قاتار, ۇزاق مەرزىمدى الەۋمەتتىك دامۋ باسىمدىقتارىن قالىپتاستىردى. ماسەلەلەر قوردالانىپ, حالىقتىڭ مازاسى قاشقان تۇستا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ەلىمىزدى الەۋمەتتىك باعدارلى مەملەكەت دەپ جاريالادى.
قازاقستاندىقتاردىڭ دەنساۋلىعىن, ءبىلىمى مەن ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ شارالارى دەر كەزىندە قابىلدانعان “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ بەلگىلەندى. وسى ورايدا رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق قالىپتاسۋىنىڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىنىڭ وزىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “بىزگە الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ تۇتاس تۇجىرىمداماسى قاجەت” دەگەنىن اتاپ كورسەتۋ ورىندى. سوندىقتان دا ەل باسشىلىعى بۇرىنعى جۇيەنىڭ بۇگىنگى جاعدايعا سايكەس كەلمەيتىنىن ەسكەرىپ, نارىقتىق ەكونوميكا تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن جاساۋعا بەل بۋدى. مىنە, اراعا ۋاقىتتار سالىپ, ارتىمىزعا قاراعان ساتتە وتكەن جىلدار ءناتيجەلەرىنىڭ جاڭا ۇلگىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ءدالەلدەگەنىنە جانە حالىقارالىق ساراپشىلار تاراپىنان جوعارى باعا العانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز.
– بۇگىندە مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنا قانداي الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر بەرە الادى؟
– مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنا ماڭىزدى الەۋمەتتىك يگىلىكتەرگە جالپى قولجەتىمدىلىك پەن ساپانى قامتاماسىز ەتەتىن ەڭ نەگىزگى دەگەن الەۋمەتتىك ستاندارتتارعا كەپىلدىك بەرەدى.
بىرىنشىدەن, بۇل – ادام دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا جانە ونىڭ ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ەڭ تومەنگى تۇتىنۋ سەبەتىنىڭ قۇنىنا بايلانىستى ايقىندالاتىن ەڭ ءتومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى. 2005 جىلدان بەرى ول بازالىق الەۋمەتتىك ستاندارتپەن بەكىتىلەدى, ونىڭ نەگىزىندە ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى, بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرى مەن مۇگەدەكتىگى, اسىراۋشىسىنان ايرىلۋى جانە جاسىنا بايلانىستى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلار بەلگىلەنەدى. ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ مولشەرى 1997 جىلى 3 505 تەڭگەنى قۇراسا, 2005 جىلى – 6 014, 2009 جىلى 13 717 تەڭگە بولدى. سوڭعى ون جىلدا ول 4 ەسەگە ءوستى. ەكىنشىدەن, وتپەلى كەزەڭنىڭ قارجى-ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىنە سايكەس ەڭ تومەن جالاقىنىڭ مولشەرى 1997 جىلدان باستاپ 2003 جىلعا دەيىن ەڭ ءتومەن كۇنكورىس دەڭگەيى مولشەرىنەن از كولەمدە بەلگىلەنىپ كەلدى. تەك 2004 جىلدان باستاپ قانا ول ەڭ ءتومەن كۇنكورىس دەڭگەيى مولشەرىنەن اسا باستادى, ال 2009 جىلى ونىڭ مولشەرى 13 717 تەڭگەنى قۇرادى. ءۇشىنشىدەن, زەينەتاقى تولەمىنىڭ ەڭ تومەنگى ءمولشەرى 1995 جىلعى 300 تەڭگەدەن 2010 جىلى 18 325 تەڭگەگە دەيىن (بازالىق زەينەتاقىنى قوسا ەسەپتەگەندە) كوبەيىپ, 5 جىلدا 22,6 %-عا ارتتى. تورتىنشىدەن, العاشىندا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ ءمولشەرى ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە قاتىستى ەسەلەنىپ بەلگىلەنەتىن, 2005 جىلدان باستاپ شىنايى ءومىر جاعدايىنا سايكەس كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ول ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە قاتىستى بەلگىلەنەتىن بولدى. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ ورتاشا مولشەرى 1998 جىلدان بەرى 2 970 تەڭگەدەن 14 535 تەڭگەگە نەمەسە 5 ەسەگە ءوستى.
– وسى ماسەلەنى وربىتە وتىرىپ, حالىقتى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جايىنا دا توقتالىپ وتسەڭىز.
– الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋداعى كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەردى ىسكە اسىرۋدا زەينەتاقى جۇيەسى ەرەكشە ورىن الادى. 1992 جىلدان باستاپ, كۇردەلى ەكونوميكالىق جاعدايلارعا قاراماستان, ۇكىمەت زەينەتكەرلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ قۇلدىراۋىن تومەندەتەتىن نەمەسە ونى مۇلدە توقتاتاتىن شارالاردى جۇيەلى تۇردە قابىلداپ وتىردى. الايدا وتپەلى كەزەڭنىڭ العاشقى كەزدەرىندە ورىن العان شاشىراڭقى زەينەتاقى سحەماسى, زەينەتكەرلىككە شىعۋ جاسىنىڭ تومەندىگى, بەيرەسمي سەكتوردىڭ دامۋى, سالىق تولەۋدەن باس تارتۋدىڭ كەڭ ەتەك الۋى جانە وتپەلى كەزەڭ باسىنداعى ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ زەينەتاقى تولەۋ بويىنشا جانە زەينەتاقى اۋدارىمدارىنىڭ جيناقتالۋىندا بەرەشەكتەردىڭ قوردالانۋىنا اكەپ سوقتى. وسىنىڭ بارلىعى قولدانىستاعى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ تۇراقسىزدىعىن تۋىنداتتى. وسى جايتتەردى ەسكەرە كەلىپ, 1998 جىلى زەينەتاقى جۇيەسىندە رەفورما باستالدى. وسىلايشا قازاقستان تمد كەڭىستىگىندە العاشقى بولىپ جەكە جيناق قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە ءوتتى.
ءدال سول كەزەڭدە ەكونوميكالىق الەۋەتتى ودان ءارى ورنىقتى دامىتۋ قاجەتتىلىگى تۋدى, جاھاندانۋ ۇدەرىسىمەن قاتار, قوعامدىق دامۋدىڭ بارلىق سالالارىندا ورىن العان قارقىندى وزگەرىستەر الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى ۇيىمداستىرۋدا دا ءتيىستى تۇزەتۋلەردى تالاپ ەتتى. وسىعان وراي, ەلباسى الەۋمەتتىك رەفورمالاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋدىڭ 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. ونىڭ ءناتيجەسى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى مەملەكەتتىڭ, جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسكەردىڭ اراسىندا ءتيىمدى ەتىپ بولۋگە نەگىزدەلگەن تولىققاندى كوپ دەڭگەيلى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قۇرىلۋى بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا اتالمىش زەينەتاقى جۇيەسىمەن 1,6 ملن. استام ادام قامتىلىپ وتىر.
2010 جىلى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ شىعىندارى 432 ملرد.تەڭگە بولدى, بۇل 1995 جىلمەن سالىستىرعاندا 6,8 ەسە ارتىق. سونىمەن قاتار, رەفورما باستالعاننان بەرى جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنان 1 432,7 مىڭ ادامعا 142,6 ملرد. تەڭگە مولشەرىندە زەينەتاقى تولەمدەرى بەرىلدى. بۇل قۇبىلىس زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ ءمولشەرىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. مىسالى, سوڭعى 15 جىل ىشىندە ەلىمىزدە زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ ورتاشا مولشەرى 14,7 ەسە ءوسىپ, 27 مىڭ تەڭگەنى قۇراسا, ەڭ جوعارى مولشەرى شامامەن 40 مىڭ تەڭگە بولدى. 2012 جىلعا قاراي مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2008 جىلعى جولداۋىندا بەرگەن تاپسىرمالارىنا سايكەس زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ مولشەرى 2007 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,5 ەسە ارتتىرىلاتىن بولادى.
– ازاماتتاردىڭ از قامتاماسىز ەتىلگەن توپتارىن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ باعىتىندا قانداي شارالاردى اتاپ كورسەتەر ەدىڭىز؟
– بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتىمىز 420 مىڭنان استام مۇگەدەك پەن 200 مىڭنان استام اسىراۋشىسىنان ايرىلعان ازاماتتاردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋدە. 1998 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن قولدانىلعان زەينەتاقى زاڭناماسىنا سايكەس, اۋرۋ سالدارىنان تۋىنداعان مۇگەدەكتىك بويىنشا جانە اسىراۋشىسىنان ايرىلۋىنا بايلانىستى زەينەتاقىلار الەۋمەتتىك قاتەر تۋىنداعان ساتكە دەيىن ەڭبەك ءوتىلى بولعان جاعدايدا جالاقىسىن ەسكەرە وتىرىپ تاعايىندالىپ كەلگەن بولاتىن. بۇل رەتتە ءمۇمكىندىكتەرى تەڭ دارەجەدە شەكتەلگەن ادامداردىڭ الاتىن زەينەتاقىسىنىڭ مولشەرى ءارتۇرلى بولدى. سوندىقتان الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدا تەڭ قۇقىقتاردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 1998 جىلدان باستاپ بازالىق دەڭگەيدە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلار ەنگىزىلدى.
الەۋمەتتىك تولەمدەرمەن قاتار, ءمۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ادامداردىڭ ەرەكشە مۇقتاجدىقتارىنا دا باسا نازار اۋدارىلدى. “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مۇگەدەكتەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى”, “ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر تۋرالى” جاڭا زاڭدار قابىلداندى, قيىن-قىستاۋ جاعدايعا تاپ بولعان مۇگەدەكتەردى مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك جانە كاسىپتىك وڭالتۋ ءجونىندە كەشەندى شارالار ازىرلەندى. اقىسىز كەپىلدى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ, الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, ءبىلىمنىڭ, اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگىن, دەنساۋلىعىن ەسكەرە وتىرىپ كاسىپ تاڭداۋ ەركىندىگىن, كاسىبي دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا جاردەمدەسۋ ولاردىڭ قوعام ومىرىنە تولىققاندى ارالاسۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
– انا مەن بالانى الەۋمەتتىك قولداۋ تۇرعىسىندا قانداي تابىستارعا قول جەتكىزىلدى؟
– رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ “بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى, قاۋىپسىزدىگى جانە ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا “ۋاقىت ءوتىپ, قازىنا كىرىسى وسكەندە مەملەكەت ءۇشىن دە, وتباسىن قولداۋعا ءتيىمدى دەموگرافيالىق ساياسات ءۇشىن دە قولايلى نىساندا انالار مەن بالالارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋگە قاراجات تابامىز” دەگەن بولاتىن. 2006 جىلدان باستاپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بالالى وتباسىلاردى قولداۋدىڭ تۇتاس جۇيەسى جاسالدى. ول جۇيە بارلىق وتباسىلار ءۇشىن بالا تۋعان كەزدە بىرجولعى ءجاردەماقى تولەۋدى, بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى ءجاردەماقى تولەۋدى, از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلارداعى 18 جاسقا تولماعان بالالار ءۇشىن جاردەماقى تولەۋدى قاراستىرادى.
بالالار جاردەماقىسىنىڭ مولشەرى وتباسىداعى بالالار سانىنا قاراي سارالانادى. ءبىرىنشى, ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بالا تۋعاندا بەرىلەتىن بىرجولعى جاردەماقى 30 اەك-ءتى قۇراسا, ءتورتىنشى جانە ودان كەيىنگى بالالارعا 2010 جىلدان باستاپ 50 اەك ءتولەنەدى. ال بالا كۇتىمى جونىندەگى اي سايىنعى تولەمدەر كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوبەيتىلۋدە جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ولاردىڭ مولشەرى 2010-2011 جىلدارى 2007 جىلمەن سالىستىرعاندا ورتا ەسەپپەن 2,5 ەسەگە ارتتىرىلاتىن بولادى.
الەۋمەتتىك تولەمنىڭ جاڭا ءتۇرى – ءمۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان اتا-انالارعا, قامقورشىلارعا 2010 جىلدان باستاپ ەڭ تومەن جالاقى مولشەرىندە ءجاردەماقى ەنگىزىلدى جانە مۇنداي مەملەكەتتىك كومەك ءتۇرى قازاقستان ازاماتتارىنا بۇرىن بەرىلمەگەن بولاتىن.
مەملەكەت 2010 جىلدان باستاپ “التىن القا” جانە “كۇمىس القا” بەلگىلەرىمەن كوپ بالالى انالاردى ماراپاتتاۋ شارتتارىن ءوزگەرتتى. “التىن القا” بەلگىسىمەن جەتى جانە ودان كوپ (بۇرىن – ون جانە ودان كوپ) بالالى انالار, “كۇمىس القامەن” التى بالانىڭ (بۇرىن – سەگىز) اناسى ماراپاتتالاتىن بولدى. سونىمەن قاتار, ولارعا بەرىلەتىن ارنايى مەملەكەتتىك جاردەماقىنىڭ مولشەرى 3,9 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن 6 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە كوبەيتىلدى.
– ءسوز رەتىندە ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جايى تۋرالى دا ايتىپ وتسەڭىز.
– قازاقستانداعى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى وتپەلى كەزەڭنىڭ كۇردەلى ۋاقىتىنا تاپ كەلدى. قىسقا مەرزىمدە الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ بۇرىنعى تەتىكتەرى نارىقتىق ەكونوميكاعا ساي جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك كەدەي جانە وسال توپتارىنىڭ قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىراتىن بەيىمدى جۇيەگە اينالدى. 90-جىلداردىڭ القاشقى جارتىسىندا-اق حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزى قالاندى, الايدا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋدە مەملەكەتتىڭ ءرولى باسىم بولىپ قالدى. 2009 جىلى تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاش رەت قازاقستاندا “ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر تۋرالى” زاڭ قابىلدانىپ, وعان قوسا تەگىن كورسەتىلەتىن مەملەكەت كەپىلدەندىرگەن ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ ءتىزىمى مەن كولەمى, ومىرلىك قيىن جاعدايلاردا جۇرگەن ادامدارعا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ ستاندارتتارى ازىرلەندى.
قازىرگى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋگە جەكە سەكتور جانە ۇەۇ سۋبەكتىلەرىن تارتۋ ەسەبىنەن ستاندارتتار ەنگىزىلىپ, باسەكەگە قابىلەتتى ورتا دامىتىلۋدا. الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى ەگدە ادامدار مەن ءمۇگەدەكتەردىڭ تۇراتىن جەرلەرىنە جاقىنداتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە اۋماقتىق كومەك كورسەتۋ, ونىڭ ىشىندە ۇيدە كومەك كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ جەلىسى كەڭەيتىلۋدە.
– ءسوز سوڭىندا ەڭبەك قاتىناستارى, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرى جونىندە دە ايتىپ وتسەڭىز.
– وتپەلى كەزەڭ ەڭبەك جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىنداعى احۋالدىڭ شيەلەنىسۋىمەن جالعاسقان بولاتىن. جۇزدەگەن كاسىپورىندار جۇمىسى توقتادى نەمەسە قىسقارعان رەجىمدە جۇمىس ىستەدى. جالاقى بويىنشا بەرەشەك كوبەيدى, ەڭبەك جاعدايى ناشارلادى. وسىنىڭ ءبارى ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ زاڭدى تۇردە قورعالماۋىنا الىپ كەلدى.
جالپى احۋال قولدانىستاعى زاڭنامانى شۇعىل تۇردە قايتا قاراۋدى قاجەت ەتتى. سول سەبەپتى دە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەڭبەك تۋرالى”, “ۇجىمدىق شارتتار تۋرالى”, “كاسىپتىك وداقتار تۋرالى”, “ۇجىمدىق ەڭبەك داۋلارى مەن ەرەۋىلدەر تۋرالى”, “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى الەۋمەتتىك ارىپتەستىك تۋرالى” جانە باسقا دا بىرقاتار زاڭدار ازىرلەنىپ, قابىلداندى. بۇل زاڭداردىڭ ومىرگە كەلۋى ەڭبەك قاتىناستارىن تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ رەفورماسى 2007 جىلى ەڭبەك كودەكسىنىڭ قابىلدانۋىمەن اياقتالدى. ەڭبەك كودەكسى, ونىڭ قۇرىلىمى مەن مازمۇنى قىزمەتكەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ مۇددەلەرىن تەڭدەي ۇستاۋعا جانە مەملەكەتىمىزدە ەڭبەك رىنوگىنىڭ نەگىزگى سۋبەكتىلەرى—جۇمىس بەرۋشىلەر, جالدامالى قىزمەتكەرلەر مەن مەملەكەتتىڭ اراسىندا ەڭبەك قاتىناستارىن قۇرۋ جانە رەتتەۋدىڭ وركەنيەتتى ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وداقتىڭ ىدىراۋى, شارۋاشىلىق جانە ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى قازاقستاندىق ەڭبەك رىنوگىنىڭ جاعدايىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. 90-جىلدارداعى احۋال حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ءتومەندەۋىمەن, جۇمىسسىزدىقتىڭ وسۋىمەن, جۇمىس كۇشىنە دەگەن سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ تەڭسىزدىگىمەن سيپاتتالادى. جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتىڭ سانى 1991 جىلعى 7,7 ميلليوننان 2000 جىلى 6,2 ميلليونعا دەيىن تومەندەدى. 1999 جىلدىڭ اياعىندا جالپى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 13,5 %-دى قۇرادى. ەڭبەك رىنوگىن رەتتەۋ جانە جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ ءۇشىن ءوتپەلى كەزەڭنىڭ العاشقى ون جىلدىعىندا نارىقتىق ەكونوميكاعا سايكەستى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازا ازىرلەنگەن بولاتىن. كەدەيلىككە جانە جۇمىسسىزدىققا قارسى كۇرەس جونىندە مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلدانىپ, ىسكە اسىرىلدى. بۇل شارالاردىڭ بارلىعى جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانىن 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 2005 جىلدىڭ سوڭىندا 1 ملن. ادامعا كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەردى. اتالعان كەزەڭدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 12,8 %-دان 8,1 %-عا تومەندەدى.
جۇمىسپەن قامتۋ ساياساتىنا الەمدىك قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىس ەلەۋلى تۇزەتۋلەر ەنگىزدى. 2009 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جۇمىسپەن قامتۋ جانە كادرلاردى قايتا دايارلاۋدىڭ وڭىرلىك ستراتەگياسى ( “جول كارتاسى”) ازىرلەنگەن بولاتىن. “جول كارتاسى” شەڭبەرىندە ۇكىمەت قابىلداعان شارالار جالپى ەڭبەك رىنوگىنداعى احۋالعا جانە ەلدەگى جۇمىسسىزدار سانىن تۇراقتاندىرۋعا وڭ اسەر ەتۋدە. 2010 جىلعى ماۋسىم ايىنىڭ اياعىندا جۇمىسسىزدار سانى 498 مىڭ ادامعا, ال جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,8 پايىزعا تومەندەدى. جۇمىسپەن قامتۋ ساياساتىن ودان ءارى قالىپتاستىرۋ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە دە بەلسەندى جۇرگىزىلە بەرەتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى.