الداعى جۇما كۇنى استاناداعى “استانا-ارەنا” ستاديونىندا قازاقستان قۇراماسى 2012 جىلعى ەۋروپا چەمپيوناتى ىرىكتەۋ توبىنداعى ءبىرىنشى ويىنىن وتكىزەدى. بۇل كۇنى ءبىزدىڭ فۋتبولشىلار وزدەرىمەن بىرگە “ا” توبىنا تۇسكەن تۇركيا قۇراماسىن قابىلدايدى.
انادولى تۇرىكتەرى ءۇشىن بۇل كۇندە فۋتبول ۇعىمى ءجاي سپورتتىق ويىن عانا ەمەس. ءناتى ەرمەكتەن شىعاتىن وسى ويىننىڭ ولاردىڭ تۇسىنىگىندە بۇل شەڭبەردەن الدەقايدا جوعارى جاتقان الدەبىر ەرەكشە قاستەرلى نارسەگە اينالىپ كەتكەلى قاشان! تۇرىك ۇلاندارى ءۇشىن تەڭبىل دوپتىڭ تەپكىنى شىن مانىندە قازىر ۇلتتىڭ ۇرانى مەن ۇستىنى, رۋحى مەن نامىسى, دارەجەسى مەن مارتەبەسى سياقتى.
مەن وسىنى ويلاعاندا, ىلعي تۇرىك ءناسىلىنىڭ كوشباستاۋشى كوسەمى مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ ەل جاستارى مەن بولاشاق ۇرپاققا ارناعان ۇندەۋىن ەرىكسىز ەسكە ءتۇسىرەمىن. “ەي, تۇرىك جاستارى! سەنىڭ ءبىرىنشى مىندەتىڭ – تۇرىك تاۋەلسىزدىگىن, تۇركيا رەسپۋبليكاسىن ماڭگى ساقتاۋ جانە قورعاۋ!”, دەلىنگەن ەدى ونىڭ ورتاڭعى تۇسىندا. ال ءماتىننىڭ سوڭعى جاقتارى: “ەي, تۇرىك بولاشاعىنىڭ پەرزەنتى! – دەپ كەلەر ەدى الگىندەگى ءور ءۇنىنىڭ ءۇزىرىن ۇزبەي. – وسىنداي احۋال مەن شارتتار اراسىنداعى سەنىڭ مىندەتىڭ دە تۇرىك تاۋەلسىزدىگى مەن رەسپۋبليكاسىن قۇتقارۋ بولىپ تابىلادى. ساعان قاجەت كۇش-قۋات – تامىرلارىڭداعى اسىل قانىڭدا!” قۇدايعا شۇكىر, وسى زاماندا تۇرىك وعلانىنىڭ ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا شىر-پىرى شىعىپ, شىبىن جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ الىپ, شىرقىرايتىنداي شىرىقتارى جوق. سوندىقتان اتا-بابالارىنان امانات بولىپ جەتكەن اسىل قاندارى بويلارىندا بۇلقىنعان تۇرىك پەرزەنتتەرى ۇلت پەن وتان داڭقىن شىعارۋدىڭ باسقاشا بەيبىت باعىتتارىنا باعدار ۇستاعان سىڭايى بار. سولاردىڭ الدىڭعى ساپىندا, البەتتە, سپورت تۇر. سپورت بولعاندا, وسى كۇنگى تۇرىك اعايىندار ونىڭ اۋىر اتلەتيكا, جەڭىل اتلەتيكا, بوكس, كۇرەس جانە باسكەتبول سىندى ءتۇرلەرىنەن كوبىرەك بيىك بەلەستەردى باعىندىرىپ ءجۇر. الايدا, وسىلاردىڭ ءبارى جابىلىپ ءجۇرىپ, بۇل ەلدە فۋتبولدىڭ بەدەلى جانىندا جوڭكىلتىپ ءجىپ تە ەسە الماي قالادى. وسى سەبەپتى ەلدىڭ قۇراماسى 2002 جىلى جاپونيا مەن كورەيادا وتكەن الەم چەمپيوناتىنان العاش رەت جانە ازىرگە سوڭعى مارتە قولا مەدال الىپ قايتقاندا, كىشى ازيا تۇبەگىندە باقىتتان باسى اينالماعان بىردە-ءبىر ءيسى تۇرىك تۇلەگى قالماعان ەدى.
راسىندا الەمدەگى وسى سالانىڭ بىلىكتى ماماندارى قازىرگى زامانعى تۇرىك فۋتبولىن نەگە ۇقساتارىن بىلمەي جاپپاي اۋرە. ول ەڭ الدىمەن تاماقساۋ ادامعا تاعام ۇسىنعانداي تاڭ-تاماشا كورىنىس بەرەدى. ويىن دەسە ويرانىن سالاتىن تۇرىك فۋتبولشىسى جانكۇيەرىنە جاقسى كورىنىپ, الاڭ ۇستىندە شاھيت كەتۋگە قايىل. ولار ءجۇدا جەڭىستىڭ اۋىلى التى قىردىڭ ارعى جاعىنا اندىزداپ كەتسە دە, سوڭعى كۇشى سارقىلعانشا بويىنداعى بارىن سارپ ەتىپ, قايتپاي شايقاسىپ باعۋعا بار. وسى تەپكىلەسكەن تەكەتىرەستىڭ تالكەگىندە تۇرىكتەر وزگەمەن قوسا ءوزىنىڭ دە تىرسەگىن ايامايدى.
تۇركياداعى فۋتبول – ەلدەگى ەركەك كىندىكتىلەر وكىلدەرىنىڭ ەڭ نەگىزگى يدەولوگياسى. بۇل ءجۇمحۇرياتتا اياقدوپتىڭ الامانى ەكىنشى ءدىن سەكىلدى. تۇرىكتەردىڭ ءوزى سوندىقتان كەيدە “بىزدەگىلەر ءبىر اللاھقا سەنەدى, بىراق ىقىلاسىن فۋتبولعا توگەدى” دەگەندى قالجىڭداپ ايتىپ قويادى. سودان بولار, اتا-انالاردىڭ دەنى بالالارى اپىل-تاپىل جۇرە باستاعاننان ولاردى فۋتبول كلۋبتارىنىڭ تابالدىرىقتارىنا جەتەلەپ الىپ بارۋعا قۇشتار. ال ءبۇلدىرشىندەر بويىنا دوپقا دەگەن ىنتىقتىق بەسىكتەگى كەزىنەن ەگىلەدى. ءارتۇرلى كلۋبتاردىڭ اتتارى جازىلىپ, ەن-تاڭبالارى سالىنعان باس كيىمدەر مەن جەيدەلەر, جالاۋشالار مەن پلاكاتتار ءاربىر دەرلىك تۇرىكتىڭ ءۇيىنەن كەزىگەدى. دوپ دوداسى دەگەندە وسىلايشا ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن ىشكەن استارىن جەرگە قويىپ, وعان ەستەرى كەتكەنشە ەلىرەتىن بۇل ەلدە فۋتبولدىڭ شاڭىن تالاي جىلداردان بەرى قاعىپ جۇرگەن “گالاتاساراي”, “بەشيكتاش”, “فەنەرباحچە”, “ترابزونسپور” كوماندالارىنىڭ تاريحى مەن ويىنشىلارىنىڭ اتى-جوندەرىن پىستەشە شاعىپ ايتىپ بەرە المايتىن ەر كىسى جوق ەسەپتى. ال وسى كلۋبتاردىڭ ءبىرىنىڭ اتىن ايتا قويساڭىز, كەز كەلگەن تۇرىك ازاماتىمەن ورتاق ءتىل تابىسىپ, اڭگىمەڭىز جاراسىپ جۇرە بەرەر ەدى. بۇلاردىڭ اراسىندا تۇرىك كوماندالارىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ 2000 جىلى ۋەفا كۋبوگىن جەڭىپ الىپ, شوقتىعىن بيىكتەتە تۇسكەن “گالاتاساراي” كۇللى وسمانلى قاۋىمىنىڭ ورتاق ماقتانىشى.
بۇكىل حالىق بولىپ قاباقتارىنىڭ قاباتىنا العان فۋتبول ويىنىنىڭ جانكۇيەرلەرى دە بۇل ەلدە سوندىقتان ەرەكشە. تۇرىك فاناتتارى ەلدىڭ قۇراماسى عانا ەمەس, كلۋبتىق كوماندالار ويىندارىنا دا قاتتى ءمان بەرەدى. قاي قالانىڭ قاي ستاديونىنا بارساڭىز دا, چەمپيونات ماتچتارى ينە شانشار ورىن قالماعان ابىر-سابىر كۇيدە ءوتىپ جاتادى. باسقا ەلدەردەگىدەي بۇلاردىڭ اراسىندا دا ءار كەزدە ءارتۇرلى قاقتىعىستار بولىپ تۇرادى. قىزۋ قاندى تۇرىكتەر كەزدەسۋ بارىسىنداعى قيلى قيسىنى كەم ءساتسىز ساتتەردە وزدەرىن وزدەرى ۇستاي الماي قالىپ جاتادى. الايدا, بۇلار كىلەڭ وسىلاي ءوزارا جاعا جىرتىسۋمەن عانا جۇرەدى ەكەن دەۋگە تاعى بولمايدى. بىلە-بىلگەنگە ولاردان ۇيرەنەتىن نارسە كوپ. تۇرىك اعايىندار ءوز كومانداسىنا قولداۋ كورسەتۋ جونىنەن جانكۇيەرلەر جۇيەسى ەرتەدەن قالىپتاسقان اعىلشىنداردىڭ ءوزىن وقىتىپ جىبەرە الادى. ولاردىڭ ءان سالعاندارى قانداي! مىڭ-مىڭداعان ادام قاتار تۇرىپ شىرقاعاندا, كىل كاسىبي انشىلەر ءبىر ۇنمەن قوسىلىپ جاتقانداي ادەمى اسەر قالدىرادى.
وسىنداي كۇنگە تۇرىك فۋتبولى دا بىردەن جانە وڭاي جەتە سالعان جوق. بۇگىنگى تۇركيا ستاديوندارىندا كورەرمەنگە بيلەت ساتۋدان باستاپ, ولاردى قارسى الىپ, شىعارىپ سالعانعا دەيىنگى ارالىقتىڭ مادەنيەتىن تولىق مەڭگەرگەنشە قانشاما جىلدار ءوتتى. سول ۇزدىكسىز ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا مۇنداعى فۋتبولدىڭ وزىندىك تۇتاس ءبىر يندۋسترياسى قالىپتاسىپ, جاڭا ينفراقۇرىلىمىنىڭ نەگىزى قالانىپ شىقتى. تۇعىرىن بولەكشە ەتىپ تۇندىرعان بۇل ەلدە فۋتبول بيىك مادەنيەت دەڭگەيىنە جەتتى. ءاربىر ماتچتىڭ جارناماسى مەن انونسىنان باستاپ, ونى كوگىلدىر ەكراندا كوركەمدەپ كورسەتۋگە دەيىن داۋلەتتىڭ دەڭگەيى الدەقاشان شارىقتاپ كەتكەن. ونى ءبىز تۇرماق, كورشى رەسەي ەلىنىڭ ماماندارى دا مويىنداپ وتىر.
ال وسى ۇلان جولدىڭ باسى تۇرىكتەر ءۇشىن 1923 جىلى وسمان يمپەرياسى ىدىراپ, مەملەكەتتىك بيلىك باسىنا مۇستافا كەمال باستاعان رەسپۋبليكاشىل جاڭا تولقىن كەلىپ جاتقان تۇستان باستاۋ الادى. وسى جىلى ءبىرىنشى حالىقارالىق ويىنىن رۋمىنيامەن وتكىزگەن تۇرىكتەر قۇراماسى 2:2 ەسەبىمەن تەڭ تۇسكەن ەكەن. جاناشىرلارى ەركەلەتىپ “اي-يىلدىز” جانە “يەني شەري” دەپ اتايتىن ەل تەرمە كومانداسى الەم چەمپيوناتىنىڭ ىرىكتەۋ تۋرىنا ءبىرىنشى رەت 1950 جىلى قاتىستى. بىراق ىرىكتەۋ توبىنداعى ىلكى ويىنىندا سيريا كومانداسىن 7:0 ەتىپ ۇتقان اي-جۇلدىزعا تابىنۋشى جاڭا شەرىلەر, ياكي سونى ساربازدار قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى تۋرنيرگە قاتىسا المادى. ونىڭ ەسەسىنە 1954 جىلى تۇرىك كومانداسى توپتان وزىپ شىعىپ, بىرىنشىلىككە قاتىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ءبىرىنشى ماتچتا ول يسپاندارعا 1:4 ەسەبىمەن ەسە جىبەرگەنىمەن, كەلەسى ويىندا وسى قارسىلاسىنان 1:0 ەسەبىمەن ەسە قايىردى. سوسىن بۇل قۇرامالار اراسىندا ءۇشىنشى ويىن وتكىزۋگە تۋرا كەلدى. كەسكىلەسكەن سيپاتتا وتكەن ول 2:2 بولىپ تەڭ اياقتالدى. ال تيىن تىعىپ, جەرەبە تاستاعاندا, تۇرىكتەردىڭ باعى جانىپ كەتتى. ءسويتىپ, بۇل ەلدىڭ قۇراماسى گفر-دە وتكەن الەم چەمپيوناتىنا بارىپ قايتتى. مۇندا ۆەنگريا, گفر سياقتى كۇشتى كوماندالارمەن ءبىر توپقا تاپ كەلگەن تۇرىكتەر فورماتى وزگەشەلەۋ چەمپيوناتتىڭ ەرەجەسىنە وراي بۇلاردىڭ الدىڭعىسىمەن ويناماعانىمەن, كەلەسىسىمەن كەزدەسىپ, 1:4 ەسەبىمەن ۇتىلدى. سودان سوڭ وڭتۇستىك كورەيا كومانداسىن 7:0 ەتىپ تالقانداپ تاستادى. بىراق توپتان شىعۋ ءۇشىن نەمىستەرمەن قايتارا وتكىزگەن كەزدەسۋىندە 2:7 ەسەبىمەن كۇيرەي جەڭىلدى.
بۇدان كەيىنگى وتىز جىلدان استام ۋاقىتتىڭ ىشىندە قانشا ۇمتىلىس جاساعاندارىمەن, تۇرىك تۇلەكتەرى قايتا جارقىراپ كورىنە العان جوق. ايتالىق, 60-شى جىلدار شەگىندە قۇرامانى ءبىر ساتسىزدىكتەن سوڭ ءبىر ساتسىزدىك تۇساۋلاپ جىبەرمەسە, 70-ءشى جىلدار شەڭبەرىندە قۇرلىقتاعى ورتاشا دەڭگەيگە ازەر ىلىكتى. وسى جىلداردا الەم جانە ەۋروپالىق چەمپيوناتتاردىڭ ىرىكتەۋ تۋرنيرلەرىنە ۇزبەي قاتىسقانىمەن, ودان وزىپ شىعاتىنداي ەش مۇمكىندىكتەرى بولعان جوق. ال 80-ءشى جىلداردىڭ اياسىندا تۇركيا ءوزىنىڭ شەجىرەسىندە انگليا قۇراماسىنان ەكى رەت 0:8 ەسەبىمەن ۇتىلىپ, بەتىمەن جەر باسىپ قالعانداي بولعان. تۇرىكتەر بۇلاردىڭ ءبىرىنشىسىن 1984 جىلعى 14 قاراشا كۇنى ءوز الاڭىندا, ىستامبۇلدا جىبەرىپ السا, ەكىنشىسىنە 1987 جىلعى 14 قازاندا لوندوننىڭ تورىندە ورىن بەرىپ قويدى. ال تاپ وسىنداي ەسەپپەن كۇيرەي جەڭىلۋدى ولار ەڭ العاش رەت بۇلاردان الدەقايدا بۇرىن, 1968 جىلعى 24 ساۋىردە پولشانىڭ حورتسوۆ قالاسىندا وسى ەلدىڭ قۇراماسىنان باستاپ ەدى.
دەگەنمەن, 90-شى جىلداردىڭ باسىنان تۇرىكتەر قۇراماسى كۇلدەن كوتەرىلگەن كۇلگىن قۇستاي قايتا قاناتىن جازىپ, كوك جۇزىندە كولبەڭدەپ شارىقتاي ءتۇستى. وسى 1990 جىلى اقىرعى ويىنداعى ساتسىزدىگى عانا ولاردىڭ الەم بىرىنشىلىگىنە اپاراتىن جولدارىن قيىپ تاستادى. وسى ارالىقتاردا كلۋبتىق دەڭگەيدەگى تۇرىك فۋتبولى ايتارلىقتاي بيىك بەلەستەرگە جەتىپ ۇلگەردى. ەلدىڭ كوماندالارى وسى شامادا ەۋروپا ارەنالارىندا اتوي سالىپ, ءتاپ-ءتاۋىر جەتىستىكتەرگە جەتىپ ءجۇردى. جوعارىدا ايتىلعان “گالاتاساراي” سول تۇستا اعىلشىننىڭ “ارسەنالىن” ۋەفا كۋبوگىندا تەڭسەلتىپ ءجىبەرسە, چەمپيوندار ليگاسىندا يسپاننىڭ “رەالىن” ارتتا قالدىرىپ, تاعى دا ابىروي ۇستىنە ابىروي قوستى. سولاردىڭ اسەرى بولسا كەرەك, كوماندا 2001 جىلعى قاڭتاردا “الەمنىڭ ۇزدىك فۋتبول كلۋبى” اتاندى.
تۇرىكتىڭ ءبىر كەزدەردە ەپتەپ باسىلىپ قالعان رۋحى وسىلاي كوتەرىلە ءتۇستى. ول 2002 جىلى قۇرامانىڭ الەم چەمپيوناتىندا ءۇشىنشى كوماندا اتانۋىمەن ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شىڭىنا جەتتى. وسى چەمپيوناتتىڭ شيرەك فينالىندا سەنەگالدى “التىن دوپ” ەرەجەسى بويىنشا 1:0 ەتىپ ۇتقان وسمانلى وعلاندارى جارتىلاي فينالدا بولاشاق چەمپيون – برازيليا قۇراماسىنا وسى ەسەپپەن جول بەرىپ الدى. ال 3-ورىن ءۇشىن شايقاستا الاڭ يەلەرىنىڭ ءبىرى – وڭتۇستىك كورەيا قۇراماسىن 3:2 ەسەبىمەن ۇتىپ, قولا مەدالدىڭ قوجايىندارى اتاندى. وسى ماتچتا تۇرىكتەر ساپىنان ەكى گول سوققان يلحان مەن اتاقتى حاكان شۇكىر ناعىز ۇلتتىق قاھارماندارعا اينالدى. تۇرىك اعايىندار 2003 جىلى وتكەن كونفەدەراتسيا كۋبوگىندا دا تابىس بيىگىنەن كورىنىپ, جۇلدەلى ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرەدى. ولار بۇدان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىنعا 2008 جىلعى ەۋروپا چەمپيوناتىندا قول جەتكىزدى. سول ارالىقتا 2004 جىلى پلەي-وفف ماتچىندا لاتۆيا قۇراماسىنان, 2006 جىلى سونداي جەكپە-جەكتە شۆەيتساريالىقتاردان اسا الماي, بىرىندە كونتينەنتتىڭ, ەكىنشىسىندە جاھاننىڭ دودالارىنان تىس قالدى.
تۇرىكتەر ەندى بىزگە قۇرلىق ءبىرىنشىلىگىنىڭ قولا جۇلدەگەرى رەتىندە كەلگەلى وتىر. وسى ارالىقتا ولار باس باپكەرىن دە شالت اۋىستىرىپ ۇلگەردى. كوماندانى تولاعاي تابىستارعا باستاعان ءوز قانداستارى فاتيح تەريم الاڭنىڭ سىرتىندا قالدى. بيىلعى قىستان بەرى سول ورىنعا گوللاند مامانى گۋس حيددينك كەلەتىنى بەلگىلى بولدى. ول ءوزىنىڭ قۇزىرلى تىرلىگىنە وسى تامىز ايىندا عانا كىرىستى. دەمەك, ءوزىنىڭ وسىنداعى تۇساۋكەسەر كەزدەسۋىن گۋس مىرزا قازاقستان قۇراماسىمەن وتكىزگەلى وتىر. ال بۇل جاتتىقتىرۋشى جونىندە ايتىلار دەرەك كوپ. سونى بىرەر سويلەممەن عانا جەتكىزسەك, حيددينك الگىندەگى 2002 جىلعى الەم چەمپيوناتىندا 3-ورىن ءۇشىن تۇرىكتەرمەن تالاسقان كورەيلەر كومانداسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ەدى. بىرىنشىلىك بىتىسىمەن تۋعان ەلىنە ورالعان ول سوندا پسۆ “ەيندحوۆەن” كومانداسىن 2005 جىلعا دەيىن جاتتىقتىردى. 2005-2006 جىلدارى اۆستراليا, 2006-2010 جىلدارى رەسەي قۇرامالارىن باپتادى. ول بۇل ەلدەردىڭ بارىندە دە ۇلكەن ابىرويعا جەتتى. سونداي باعالى مامان بولعان سوڭ, تۇرىكتەر دە سوڭىنان قالماي ءجۇرىپ, اقىرى ونى ەلدەرىنە اكەلىپ تىندى.
كەلەسى اپتادا بولاتىن ويىن ءبىزدىڭ تۇرىكتەرمەن ءبىرىنشى رەت بەتپە-بەت كەلۋىمىز ەمەس. ونىڭ دەبيۋتىن بىزدەر 2005 جىلعى 8 ماۋسىمدا الماتىدا وتكىزىپ, ماسقارا بولعاندا, 0:6 ەسەبىمەن ۇتىلىپ قالعان ەدىك. ونىڭ قارىمتا كەزدەسۋى كەلەسى, 2006 جىلعى 9 قازاندا ىستامبۇلدا ءوتىپ, 0:4 ەسەبىمەن تاعى دا كۇيرەي جەڭىلدىك. جالپى ەسەپ جيىنتىعى – 0:10! بۇل از با, كوپ پە, ونى اركىم ءوزى شامالاي جاتار. سوندىقتان وسى جولى تۇرىكتەرگە لايىقتى قارسىلاس بولا الاتىنداي ويىن كورسەتۋدىڭ ماڭىزى زور. ول, اينالىپ كەلگەندە, قازاق فۋتبولىنىڭ كوكىرەگى كوتەرىلۋىنە اسەر ەتكەن بولار ەدى.
الداعى بولاتىن كەزدەسۋ الدىندا گۋس حيددينك 23 ويىنشىنى جيىنعا شاقىردى. ولاردىڭ اراسىنان قاقپاشىلار ۆولكان مەن ءريۋشتيۋدى, قورعاۋشىلار سەرۆەت چەتين مەن گەكحان زاندى, سابري سارىوگلۋ مەن ەمرە گيۋنگەردى, جارتىلاي قورعاۋشىلار حاميت التىنتوپ پەن مەحمەت توپالدى, شابۋىلشىلار نيحات پەن اردا تۋراندى, سونداي-اق گەكدەنيز كارادەنيزدى كورۋگە بولادى. كوماندانى الاڭعا, البەتتە, ونىڭ كاپيتانى ەمرە بەلەزوگلۋ باستاپ شىعادى.
وسى ماتچ الدىندا ونىڭ بارىسى جونىنەن بولجام ايتىپ جاتقاندار دا كوپ قازىر. سولاردىڭ اراسىندا تۇرىك فۋتبولىنىڭ اڭىزعا اينالعان تۇلعالارىنىڭ ءبىرى سەرگەن يالچىنعا دەن قويساق, ول ماتچتىڭ ەكى جاق ءۇشىن دە وڭايعا تۇسپەسىن بۇكپەسىز ايتادى.
لايىم سولاي بولعاي!
سەرىك ءپىرنازار. استانا.