كوپتەگەن جىلدار بويى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋداسى 2005-2009 جىلدار ارالىعىندا تيىسىنشە 45,2-دەن 71,6 ميلليارد اقش دوللارىنا دەيىن 1,6 ەسە ۇلعايا وتىرىپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋىنىڭ نەگىزگى لوكوموتيۆتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلدى. الەمدىك تاۋار رىنوكتارىنداعى قولايلى سىرتقى ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋرا ەلدىڭ شەشۋشى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىنىڭ كوتەرىلۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قازاقستان ەكونوميكاسىنا قارجى رەسۋرستارىنىڭ تۇراقتى قۇيىلىپ تۇرۋىنا جاعداي جاسادى. 2005-2009 جىلدارى ءىجو ءوسىمى 7,6-دان 15,9 تريلليون تەڭگەگە جەتىپ, 109 %-دى, ال ەل ءىجو-سىندەگى سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ ۇلەسى 2005 جىلعى 79,1%-دان 2008 جىلى 81,7%-عا دەيىن ءوسىپ, تەك 2009 جىلى عانا 66,5%-عا تومەندەدى.
ەكسپورتتىڭ جالپى قۇرىلىمىنا جاسالعان تالداۋ ەكسپورتتىڭ نەگىزگى ۇلەسىن (2005-2009 جىلدارى 70-72 %) شيكىزات تاۋارلارىن شىعارۋ قۇرايتىنىن, ال وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتى ۇلەسىنىڭ 28-30% دەڭگەيىندە قالىپ تۇرعانىن كورسەتتى.
كەڭ اۋقىمدى ەكونوميكالىق كاتەگوريالار بويىنشا كلاسسيفيكاتسيالاۋعا سايكەس تاۋار توپتارى بويىنشا ەكسپورتقا جاسالعان قۇرىلىمدىق تالداۋ بۇكىل شيكىزات ەكسپورتىنىڭ جالپى سوماسىندا 99,92-99,97%-دى قۇرايتىن مينەرالدى شيكىزات, مال جانە وسىمدىك ونىمدەرىنىڭ قازاقستاننىڭ سوڭعى بەس جىلداعى نەگىزگى شيكىزاتتىق تاۋارلىق توپتارىن قۇرايتىنىن كورسەتىپ بەردى.
سىرتقى ساۋدا الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەدەگى تۇراقسىزدىقتارعا ايتارلىقتاي دارەجەدە تاۋەلدى بولىپ كەلەدى. 2008-2009 جىلدارى الەمدىك ەكونوميكا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارجىلىق تۇراقسىزدىقتى باستان وتكەرىپ, ول جاھاندىق ەكونوميكالىق قۇلدىراۋمەن جانە ساۋدا كورسەتكىشتەرىنىڭ ءتۇسىپ كەتۋىمەن قوسا ءجۇردى. الەمدىك ەكونوميكاداعى داعدارىس قۇبىلىستارى 2009 جىلى قازاقستاننىڭ شەتەلدەرمەن ساۋدا اينالىمى كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتىردى.
الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ تەرىس زارداپتارىنا قارسى تۇرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن مەملەكەتتەر داعدارىسقا قارسى ءتۇرلى شارالار قابىلدادى. 2009 جىلى قازاقستان ۇكىمەتى دە سىرتقى ساۋدا قىزمەتىن كەدەندىك-تاريفتىك رەتتەۋ جونىنەن بىرقاتار شەشىمدەر قابىلدادى. داعدارىس كورىنىستەرىنىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە بايلانىستى وتاندىق ءوندىرىستى سوعان سايكەسىنشە قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا ۇكىمەتى يمپورتتىق كەدەندىك باج سالىقتارىنىڭ ستاۆكالارىن ۇلعايتتى. مۇنداي شارالار ءوندىرىستى ۇلعايتۋ, باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ, ىشكى رىنوكتى قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دايىن شىنى, كابەلدى-ءوتكىزگىش ونىمدەرىنە ت.ب. قاتىستى جۇزەگە اسىرىلدى. كەدەندىك باج سالىقتارىنىڭ ستاۆكاسى ءوسىرىلىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار تومەندەتىلگەن جاعدايلار دا بولدى. ماسەلەن, جەمىس-جيدەك ونىمدەرى وندىرىسىمەن اينالىساتىن كاسىپورىنداردى جەمىس داقىلدارىنىڭ ەكپە كوشەتتەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسىنداي اعاش كوشەتتەرىنە, جىلىجاي جابدىقتارىنا, اليۋميني قاعازدارعا كەدەندىك باجداردى تومەندەتۋ جولدارى قاراستىرىلدى. سول سيياقتى ەل ىشىندە وندىرىلمەيتىن شيكىزات تۇرلەرى مەن ولاردى جيىنتىقتاۋشى ونىمدەردى ەنگىزۋگە دە باج سالىقتارى تومەندەتىلدى.
وسى ايتىلعانداردىڭ سىرتىندا, الەمدىك باعالاردىڭ قۇلدىراۋى جاعدايىندا تاۋارلاردى ەنگىزۋدى جانە ەكسپورتتىڭ رەنتابەلدىلىگىن ۇلعايتۋدى ىنتالاندىرۋ قاجەتتىگىنە بايلانىستى ەكسپورتقا تۇسەتىن سالىقتىق جۇكتەمەنى تومەندەتۋ جونىنەن دە شارالار قابىلداندى. سونىمەن قاتار, ەكسپورتتاۋشىلاردى سەرۆيستىك جانە قارجىلىق قولداۋ شەڭبەرىندە قازاقستاندىق تاۋارلاردى سىرتقى رىنوكتارعا شىعارۋعا باعىتتالعان ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ شارالارى دا قولدانىلدى.
2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كەدەن وداعى جاعدايىنداعى سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتى رەتتەيتىن بىرقاتار نورماتيۆتىك اكتىلەر كۇشىنە ەندى. اتاپ ايتقاندا, كەدەن وداعىنىڭ بىرەگەي كەدەن ءتاريفى بەكىتىلدى.
ەل پرەزيدەنتىنىڭ 2010 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىنداعى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا وڭدەلگەن ەكسپورتتى دامىتۋ مەن سىرتقا شىعارۋعا ىقپال جاساۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بەس جىلدىق مەرزىمگە ارنالعان نەگىزگى باسىمدىقتارى مەن مەحانيزمدەرى بەلگىلەندى.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىن 2020 جىلعا دەيىن دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنا سايكەس جانە مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وڭدەلگەن ەكسپورتتى دامىتۋعا جانە سىرتقا شىعارۋعا ىقپال جاساۋعا باعىتتالعان ون جىلدىق مەرزىمگە ارنالعان “ەكسپورت-2020” بيۋدجەتتىك باعدارلاماسى ازىرلەنۋدە.
مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇتىندەي العاندا, قولدانىستاعى قۇقىقتىق بازا ءوندىرىستى ءارتاراپتاندىرۋ مەن ەكسپورت سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءبىر ارناعا توعىسۋى مەن قاجەتتى بەلسەندىلىك دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتە المايدى جانە مەملەكەت جاريالاعان ەكسپورتقا باعىتتاپ دامىتۋدىڭ ماقساتتارىن بەينەلەي المايدى. قازىرگى بار زاڭنامانىڭ ىنتالاندىرۋشى نەمەسە قولداۋشى سيپاتىنان گورى رەتتەۋشىلىك سيپاتى باسىمىراق. وسىعان بايلانىستى ءوندىرىستىك قىزمەتكە, سول سياقتى ونىمدەر ەكسپورتىن دامىتۋ مەن سىرتقا شىعارۋعا تەرىس اسەر ەتەتىن تومەندەگىدەي كەدەرگىلەر مەن پروبلەمالاردى ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى.
1.ماركەتينگتىك جانە كونسالتينگتىك قىزمەتتەردىڭ دامىماعاندىعى, رىنوك تۋرالى اقپاراتتاردىڭ جوقتىعى. كاسىپورىنداردا ماركەتينگتىك قىزمەتتەردىڭ دامىماۋى, سول سياقتى رىنوكتار ىزدەۋ مەن ونىمدەردى ەكسپورتقا شىعارۋ سالاسىندا قولجەتىمدى كونسالتينگتىك قىزمەتتەردىڭ بولماۋى ەكسپورتتى دامىتۋ مەن ۇلعايتۋ ىسىندە اسا وتكىر ءماسەلە بولىپ تۇر. قازاقستاندا شەتەلدەردە سۇرانىسقا يە تاۋارلار مەن قىزمەتتەر, ولارعا قويىلاتىن تالاپتار مەن كەدەندىك شارالار تۋرالى اقپاراتتار جوق, ال شەتەلدىكتەر قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەرىنەن حابارسىز.
2. زاەمدىق قارجىلاردىڭ قىمباتتىعى. قازاقستان كاسىپورىندارى ءۇشىن زاەمدىق قۇرالداردىڭ قىمباتتىعى ەلەۋلى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نەسيەلەر بويىنشا سىياقى ستاۆكالارى جوعارى, ال نەسيە الۋ شارتتارى تىم قاتاڭ. نەسيەنى وتەۋ كەستەسىنىڭ اننۋيتەتتىك ەسەپ ايىرىسۋ سحەماسى بويىنشا ەسەپ ايىرىسۋ كەزەڭىنىڭ سوڭىندا وتەۋ سوماسى كرەديت سوماسىنا ەسەلەپ ءوسىپ كەتەدى.
3. كەدەندىك پروتسەدۋرالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى كۇردەلىلىكتەر, كەدەندىك-تاريفتىك رەتتەۋدىڭ شەكتەۋلىلىگى. قازىرگى كەدەندىك پروتسەدۋرالار مەن فورمالدىلىقتار شەتەل مەملەكەتتەرىندە قابىلدانعان ورتاق نورمالاردان اسىپ كەتەدى, ءسويتىپ ساۋداعا كەدەرگىلەر تۋعىزادى. ء“Doىng ءBusىness” بۇكىلالەمدىك بانك ەسەبىنىڭ سوڭعى مالىمەتتەرى دە ونى راستايدى. ول بويىنشا قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق شىعىندارى 89 كۇندى (3005 اقش دولل.), ال ەكسپورتتىق وپەراتسيالاردى جاساۋعا قاجەتتى قۇجاتتار سانى 11-ءدى قۇرايدى. بۇل رەيتينگتە قازاقستان زەرتتەلگەن ەلدەر ءتىزىمىندە 180-ءىنشى ورىندا تۇر. ال بۇكىلالەمدىك بانك ازىرلەگەن كولىك لوگيستيكاسى يندەكسىنە ء(LPى) سايكەس قازاقستان 150 ەلدىڭ تىزىمىندە 133-ءىنشى ورىندا.
4. بىلىكتى جۇمىسشى كادرلار تاپشىلىعىنىڭ وتكىرلىگى. كوپتەگەن قازاقستاندىق كومپانيالار باسقارۋشى, ينجەنەرلىك جانە بىلىكتى جۇمىسشى كادرلارىنا تاپشىلىق سەزىنۋدە. ول قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ الەمدىك ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەر شىعارۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر.
5. ونىمدەردى تاسىمالداۋ پروبلەمالارى. قازاقستاننىڭ تەڭىز پورتتارىنان قاشىقتىعى كولىك شىعىندارىن ايتارلىقتاي ءوسىرىپ جىبەرەدى. ونىڭ سىرتىندا ەكسپورتتاۋشىلار ءۇشىن قاراپايىم جانە ارنايى تەمىر جول ۆاگوندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە, كەدەن بەكەتتەرىنىڭ الىستىعى مەن وتكىزۋ قابىلەتتەرىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى تۇرىپ قالۋ پروبلەملارى دا بار. بۇل قوسىمشا شىعىندار تۋىنداتادى.
6. سىرتقى رىنوكتارعا شىعار كەزدە قازاقستاندىق كومپانيالارعا ساياسي-ديپلوماتيالىق قولداۋدىڭ السىزدىگى. باراتىن ەلدەردەگى ەلشىلىكتەردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتەستىك جونىندەگى ەكى جاقتى ۇكىمەتارالىق كوميسسيالار شەڭبەرىندە ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋ مۇمكىندىكتەرى ناشار پايدالانىلادى. ال ولار ەلدىڭ سىرتقى رىنوكتارداعى ەكونوميكالىق مۇددەلەرىنە لوببي جاساۋدىڭ قۇرالى بولىپ تابىلادى.
7. ۇيىمدار اراسىندا ەكسپورتقا قاتىستى اقپاراتتاردى جۇيەلى الماسىپ وتىرۋدىڭ جوقتىعى, وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارى مەن قۇرالدارى تۋرالى اقپاراتتاردىڭ بولماۋى, قازاقستاندىق ونىمدەردى ەكسپورتتاۋداعى سىرتقى تاۋەكەلدەر. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەكە سەكتوردىڭ اراسىندا ناقتى جولعا قويىلعان اقپاراتتار الماسۋدىڭ جوقتىعىنان وڭىرلەردە وتاندىق وندىرىسشىلەرگە قولداۋ كورسەتۋ جونىنەن قابىلدانعان جانە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن قۇرالدار تۋرالى اقپاراتتار جەتىمسىزدىگى ورىن العان. ونىڭ سىرتىندا ەكسپورتتى العا باستىرۋ ءجونىنەن قىزمەتتەر كورسەتەتىن ۇيىمدار اراسىندا ۇيلەسىم مەن ءوزارا ءىس-قيمىلدار جوق. كەيبىر كاسىپورىندار بەلگىلى ءبىر ەلدەردەگى ساياسي تۇراقسىزدىقتارعا بايلانىستى شەتەلدەردەگى ءوز قىزمەتتەرىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولۋدا.
8. كەدەندىك ستاتيستيكالارعا قولجەتىمدىلىكتىڭ شەكتەۋلىلىگىنە بايلانىستى قازاقستاندىق وڭدەلگەن ونىمدەردىڭ ناقتى ەكسپورتىن باعالاۋداعى قيىندىقتار. ەگجەي-تەگجەيلى اقپاراتتارعا جالپى قولجەتىمدىلىكتىڭ بولماۋى سالدارىنان وڭدەلگەن ونىمدەر ەكسپورتىنىڭ كولەمى تۋرالى مالىمەتتەر اسىرا كورسەتىلەدى. قازاقستاندىق كاسىپورىندار مەن كومپانيالار ءوز رىنوكتارىنا تالداۋ جاساعان كەزدە دە ءوز تاۋارلارى اتاۋلارىنىڭ تن ۆەد-ءتىڭ 10-ىنشى بەلگىسى دارەجەسىندە تولىق ەمەس دەتالدانۋ پروبلەماسىنا ۇشىراسادى.
قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ سۋرەتتە كەلتىرىلگەن تاۋارلار شىعارۋدى, ولاردى ساپامەن قامتاماسىز ەتۋدى, ولارعا باعا بەلگىلەۋ مەن ەكسپورتقا شىعارۋدى جۇزەگە اسىرۋدا جولىعىساتىن پروبلەمالارى تۇراقتى نەگىزدەگى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جۇيەلى دە, سەلەكتيۆتى دە شارالارىن قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل شارالار قازاقستاندىق ءوڭدەلگەن ونىمدەردى دامىتۋ مەن ەكسپورتقا شىعارۋعا مەملەكەتتىك قولداۋ جاساۋدىڭ رەتتەۋشىلىك, قارجىلىق, كونسالتينگتىك جانە وقىتۋ باعىتتارىن ايقىندايدى.
س.الماسوۆ.