تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشقان اتا زاڭنىڭ قابىلدانۋى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالادى. مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ساياسي جۇيەنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن ورنىقتىردى. ادام مەن ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىن بەلگىلەدى. كونستيتۋتسيا قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەربەس مەمەلەكەت رەتىندە ۇلتىنا قاراماستان وندا تۇراتىن بارلىق ادامداردىڭ ەركىنە سايكەس جاسالدى.
كونستيتۋتسيانىڭ العى سوزىندەگى ء“بىز ورتاق تاريحى بار, تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى...” دەپ جازىلعان سويلەمنىڭ ماعىناسى تەرەڭ. ويتكەنى, قازاقستان حالقىنىڭ تاريحي تاعدىرىنىڭ بىرلىگى ەل اۋماعىندا كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ جۇزدەگەن جىلدار بويى بىرگە تۇرۋى ءناتيجەسىندە قالىپتاستى. سەبەبى, ولاردىڭ ءارتۇرلى كەزەڭدە, ءارتۇرلى جولدارمەن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قونىس اۋدارۋىنا تۋرا كەلدى. بىراق ءبىز تۋمىسىنان قوناقجاي ءارى باۋىرمال ەكەندىگىمىزدى تانىتىپ ولارعا قۇشاعىمىزدى ايقارا اشتىق. ەشكىمدى دە جاتسىنعانىمىز جوق. بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىقتار بىرلەسە وتىرىپ, ەلدىڭ ءتاۋەلسىزدىگىن قورعادى, جەڭىس ءۇشىن مايداندا قاتار ءجۇرىپ ەرلىك كورسەتتى.
ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىن قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ادامدارى ءبىراۋىزدان قولداپ, ءبىر كىسىدەي مويىندادى جانە ولار وتكەن كەزەڭدەردەگى تاعدىرلارىنىڭ تاريحي بىرلىگىن ءىس جۇزىندە دالەلدەي وتىرىپ, ءبىراۋىزدان جاڭا مەملەكەتتى ودان ءارى دامىتۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن كورسەتتى.
ويىمدى تۇيىندەپ ايتار بولسام, كونستيتۋتسيا تەك مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, قوعام ءومىرىنىڭ جول كورسەتۋشىسى – اتا زاڭى بولىپ تابىلادى. بۇل يدەيانىڭ مەنشىككە, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا, قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە, وتباسىنا جانە تاعى باسقالارعا قاتىسى بار ەكەندىگىن ارقاشان ۇمىتپاۋىمىز قاجەت.
اتا زاڭدى قابىلداي وتىرىپ, قازاقستان حالقى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر قاينار كوزى – ءوزىنىڭ ەگەمەندىك قۇقىعىن ىسكە اسىردى. ءبىز وسىلايشا كونستيتۋتسيادا نەگىزى قالانعان قۇقىقتىق مەملەكەتتى جانە ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرۋ جولىن تاڭداپ الىپ بولاشاققا باستايتىن تۋرا جول تاپتىق.
ەگەمەن ەلىمىزدىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ جانە شەشۋ كەزىندە قۇقىقتىق ساناسى جوعارى ءاربىر ازامات كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى جان-جاقتى سەزىنۋگە ءتيىستى. قوعامنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى ءۇشىن, جالپى العاندا ءوز اتا زاڭىمىزدى قۇرمەتتەپ, قورعاپ جانە ماڭىزدىلىعىن جوعالتپاي ساقتاۋىمىز ءبىزدىڭ بارلىعىمىزدىڭ, ياعني قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءاربىر ازاماتتىڭ مىندەتى مەن پارىزى. سەبەبى, كونستيتۋتسيا ءبىزدىڭ بۇگىنىمىزدىڭ نەگىزىن قالاي وتىرىپ, بولاشاعىمىزدىڭ بەرىك بولۋىنا باستايتىن شامشىراق ىسپەتتى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس. كەز كەلگەن دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ تاڭداعان وركەنيەتتى باعىتى بويىنشا دامۋىنا ىقپال ەتەتىن زاڭدى ىرگەتاسى – كونستيتۋتسياسىنىڭ بولۋى مىندەتتى جانە وندا ايتىلعانداردى بۇلجىتپاستان ورىنداۋ بارلىق ازاماتتىڭ قاسيەتتى بورىشى. دۇنيە ءجۇزىندەگى ەلدەردىڭ بارلىعىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ تەتىگى كونستيتۋتسيا نەگىزىندە جانە سونىڭ اياسىندا جۇمىس ىستەيدى. بۇل كەز كەلگەن قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ باستى ومىرلىك نورماسى بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيانىڭ تۋرا باعىتتا جۇمىس ىستەۋى – مەملەكەتتىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى.
اتا زاڭدا بەكىتىلگەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى ىسكەرلىك سيپاتقا يە. بۇل, اسىرەسە, ەلىمىز ءۇشىن داعدارىستى كەزەڭدە انىق كورىنۋدە. كونستيتۋتسيامىز بويىنشا الەۋمەتتىك مەملەكەت قاعيداتى نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك ساياسات – ءوزىنىڭ تابيعاتى بويىنشا الەۋمەتتىك تۇرعىدا قورعالماعان ازاماتتارعا جاناشىرلىق بىلدىرەتىن قايىرىمدىلىق قىزمەت ەمەس. بۇل – ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرەتىن جانە قورعايتىن مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق ءمىندەتى. وسى ارقىلى ازاماتتاردىڭ ادىلەتتىلىك نەگىزدەگى قۇقىقتارى ساقتالىپ, ماتەريالدىق قۇندىلىقتارى قامتاماسىز ەتىلەدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءبىر شەشىمىندە اتاپ كورسەتىلگەندەي, ادامدى, ونىڭ ءومىرىن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدا مويىنداۋ ەڭ جوعارعى قۇندىلىق بولىپ تابىلادى. مەملەكەت ءۇشىن ادامعا دەگەن قامقورلىقتان, ونىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدان باسقا ماڭىزدى ەشتەڭە جوق. سوندىقتان دا مەملەكەت ادامداردىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ءبارىن جاساۋعا مىندەتتى.
الەۋمەتتىك مەملەكەت قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ جۇمىسسىزدىق, ءمۇگەدەكتىك, قارتتىق جانە جالعىزىلىكتىلىك جاعدايىندا دەنساۋلىعىن, ازاماتتىڭ جانە وتباسىنىڭ يگىلىگىن قولداۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ساياساتتى جۇرگىزۋگە ءتيىستى ەكەندىگى كونستيتۋتسيادا ايقىن بەكىتىلگەن. اتا زاڭ مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋدا ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە ولاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋعا قاتىستى رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ جوعارىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك ورگان – كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەنى ءسوزسىز.
اتا زاڭىمىزعا سايكەس, الماتى وبلىسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا كەلسەك, بيىلعى جارتىجىلدىقتا پروكۋراتۋرا ورگاندارى تاراپىنان وبلىس بويىنشا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋ, ونىڭ ىشىندە ەتكەن ەڭبەگىن باعالاپ, ەڭبەكاقىسىن دەر كەزىندە تولەۋ بويىنشا ەڭبەك قۇقىعى دا بار. جىل باسىنان بەرى پروكۋراتۋرا ورگاندارى تاراپىنان مەملەكەتتىك وكىلەتتى ورگانداردىڭ مونيتورينگى جانە ءوزارا ارەكەتى بويىنشا قىزمەتكەرلەرىنە 1 345 084 168 تەڭگە كولەمىندە ەڭبەكاقىعا قارىز 81 كاسىپورىن انىقتالدى. سوعان وراي پروكۋرورلىق شارالار قولدانىلىپ, 49 كاسىپورىن جۇمىسشىلار الدىنداعى 240 ملن. تەڭگە كولەمىندەگى قارىزدارىن تولىق وتەدى. سونداي-اق 14 كاسىپورىن 582 ملن. تەڭگەدەن استام قارىزدارىن ءبولىپ تولەۋدە. پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىلەرى بويىنشا 348 ملن. تەڭگە كولەمىندەگى ەڭبەكاقى قايتارىلدى. قر قك 148-بابى, 3-تارماعى بويىنشا توعىز قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, ۇشەۋى سوتقا جىبەرىلىپ, ەكى قىلمىستىق ءىس تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋىنا بايلانىستى توقتاتىلىپ, ءتورت قىلمىستىق ءىس بويىنشا تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلۋدە.
پروكۋراتۋرا قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلعانداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلماۋىن قاداعالاۋدى دا نازاردان تىس قالدىرمايدى. قۇزىرلى ورگانداردىڭ قىلمىستىق ىستەرگە تەرگەۋ جۇرگىزۋى بارىسىندا زاڭدىلىقتىڭ ساقتاۋى, ازاماتتاردى تەرگەۋ يزولياتورلارىنا اكەلۋلەرى جانە وندا ۇستاۋلارىنىڭ زاڭدىلىعى تەرگەۋ جانە انىقتاۋ ورگاندارىنداعى زاڭدىلىقتى قاداعالاۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىقتىڭ 24-تارماعىنا سايكەس تۇراقتى تۇردە تەكسەرىلەدى.
بيىل ىشكى ىستەر ورگاندارى تاراپىنان زاڭسىز ۇستالعان 38 ادام پروكۋراتۋرانىڭ ارالاسۋىمەن بوساتىلدى. مۇنىڭ بارلىعى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ 132-بابىندا كورسەتىلگەن تالاپتاردىڭ ورەسكەل تۇردە ءجيى بۇزىلاتىندىعىن كورسەتەدى. ماسەلەن, وسى جىلدىڭ 2 مامىرىندا تۇنگى ساعات 01.20-دا پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى قاراساي اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ كامەنكا پوليتسيا بولىمىنە تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, بوتەننىڭ مۇلكىن ۇرلادى دەگەن كۇدىك بويىنشا ءبىر ەر ادام مەن ءبىر جۇكتى ايەلدى جانە كامەلەتكە تولماعان ەكى بالانى جەدەل ءىزدەستىرۋ توبىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 33 ساعات بويى زاڭسىز ۇستاعانىن انىقتادى. ولارعا قاتىستى ەشقانداي قۇجات تولتىرىلماعاندىعى, ءتىپتى ۇستالعان ادامنىڭ تىركەۋ كىتابىنا اتى-جوندەرى جازىلماعاندىعى بەلگىلى بولدى. زاڭسىز ۇستالىنعان ازاماتتار دەرەۋ بوساتىلىپ, وسى ارەكەتكە جاۋاپتى بەس پوليتسيا قىزمەتكەرىن تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جونىندە وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنە ۇسىنىس جىبەرىلدى.
سونداي-اق, بيىلعى جىلدىڭ 20 ناۋرىزىندا زارەچنىي كەنتىندەگى لا-155/8 مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى الماتىداعى سي-1 مەكەمەسىنەن كەلگەن سوتتالۋشى ساعاتوۆتىڭ قولىنا كىسەن سالىپ, ونى رەزەڭكە شوقپارمەن ۇرۋ ارقىلى سوققىعا جىققان. مەديتسينالىق-سوت ساراپتاماسىنىڭ قورىتىندىسىمەن سوتتالۋشىنىڭ اۋىر دەنە جاراقاتىن العاندىعى انىقتالدى. ارنايى پروكۋراتۋرا لا-155/8 مەكەمەسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى سىزدىقوۆتىڭ جانە ت.ب. قىزمەتكەرلەردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق كودەكستىڭ 308-بابى, 4-تارماعى, “ب” تارماقشاسىمەن قىلمىستى ءىس قوزعاپ, تەرگەۋ جۇرگىزۋدە.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى زاڭدىلىقتاردى قاداعالاۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر ءناتيجەسىندە 15501 ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى قورعالدى. ونىڭ ىشىندە كامەلەتتىك جاسقا تولماعان 5861 ءجاسوسپىرىم بار. ولار قاراساي اۋدانىنداعى “التىن وردا” بازارىندا, قاپشاعاي قالاسىنداعى جانارماي قۇيۋ ستانسالارىندا, تالدىقورعان قالاسىنداعى كولىك جۋ بەكەتتەرىندە ءارتۇرلى جۇمىستار ىستەپ, مارشرۋتتىق تاكسيلەردە باقىلاۋشى-كاسسير قىزمەتتەرىن اتقارعان. مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
پروكۋراتۋرا ورگاندارى ءوز قىزمەتىندە مەملەكەت مۇددەسىن قورعاۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. قاداعالاۋ بويىنشا بيۋدجەتتىك, بانكتىك, كەدەندىك, زاڭدىلىقتاردى قولدانۋدا, سالىق جانە تاعى باسقا دا بيۋدجەتتىك مىندەتتى تولەمدەر, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭدىلىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا, بيۋدجەتتەن تۇراقتى تۇردە اقشا قاراجاتى بولىنەتىن باعدارلامالاردىڭ ماقساتتى ورىندالۋىنا باسا نازار اۋدارىلىپ, ۇنەمى تەكسەرىلىپ وتىرادى. اعىمداعى جىلدىڭ التى ايىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارى مەملەكەت پايداسىنا 404 248 504 تەڭگە ءوندىردى.
ەلباسى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن 2006-2010 جىلدارى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ءۇشىن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ناقتى ارەكەتتەرى بەلگىلەنگەن. سوندىقتان ەلىمىزدەگى جوسپارلى شارالارعا سايكەس, پروكۋراتۋرا ورگاندارى تاراپىنان ناقتى جۇمىستار اتقارىلۋدا. سىبايلاسقان جەمقورلىقپەن كۇرەس ماسەلەسىنە باسا نازار اۋدارىلادى. وركەنيەتكە ۇمتىلعان قوعام ءۇشىن سىبايلاسقان جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ وزەكتى ماسەلە بولىپ سانالاتىنى بەلگىلى. بۇل ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى ۇستانىمىنىڭ ءبىرى بولىپ بەكەر تانىلعان جوق. ەلباسىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ ارەكەتتەرىن ودان ءارى جۇرگىزۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ جونىندەگى قوسىمشا شارالار تۋرالى” اتتى جارلىعى سونىڭ جارقىن دالەلى بولا الادى. بۇل قۇجات سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى انىقتاپ قانا قويماي, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋداعى مەملەكەتتىك ارەكەتتىڭ ءتيىمدى باعىتىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا قىزمەت بارىسىندا سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ جونىندەگى مىندەتتەردى جۇكتەيدى.
مىنە, وسىنداي مول مۇمكىندىكتەر جولىن اشىپ, حالىقتىڭ باقۋاتتى ءومىر سۇرۋىنە كەپىل بولىپ وتىرعان اتا زاڭىمىزدى, سونىڭ نەگىزىندە جاسالىپ, كۇشىنە ەنگەن وزگە زاڭنامالارىمىزعا باعىنۋ مىندەت. زاڭدى ءبىلۋ, سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ سەكىلدى قۇندىلىقتاردان تۇراتىن قۇقىقتىق مادەنيەتىمىزدى دامىتۋ ازاماتتىق پارىز.
كونستيتۋتسيامىزدىڭ يدەيالارىن, قاعيداتتارىن جانە نورمالارىن ساياسي, قۇقىقتىق جاعىنان تالداۋ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك, رۋحاني تۇرعىدا وسۋىنە سەرپىلىس پەن قۋات بەرەتىنى ءسوزسىز. اتا زاڭ ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن ىسكە اسىرۋ, ماتەريالدىق ءال-اۋقاتتى جاقسارتۋ, ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمدى بەكىتۋدىڭ, قۇقىق ءتارتىبى مەن زاڭدىلىقتى ورنىقتىرۋدىڭ مىندەتتى تۇردە ورىندالۋعا ءتيىستى شارتى بولىپ تابىلادى.
ەرلىك كەنەنباەۆ, الماتى وبلىسىنىڭ پروكۋرورى.