قازاقستان حالقى وسىدان 15 جىل بۇرىن ورتاق تاريحي تاعدىرى بار ەجەلگى قازاق جەرىندە بوستاندىق پەن تەڭدىكتى, ادىلدىك پەن زاڭدىلىقتى العا قويار ەڭ باستى قۇجات – كونستيتۋتسيانى قابىلدادى. اتا زاڭىندا ءوزىن “دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە ءالەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرعان, ەڭ قىمبات قازىناسىن – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى”, دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ كورسەتكەن قازاقستان وسى قاعيدالاردى قاتاڭ باسشىلىققا الا وتىرىپ, دامىپ كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا قازىرگى تاڭدا الەمگە تانىلىپ, وزىندىك دامۋ مودەلى بار مەملەكەتكە اينالىپ وتىر.
باستى مىندەتى – ازاماتتار قۇقىقتارىن قورعاۋ بولىپ تابىلاتىن كونستيتۋتسيا قازاقستاندىق پوليتسيا رەفورماسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا نەگىز بولدى. قازىرگى تاڭدا بۇل مەجەلى مىندەت, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى باسشىلىققا العان “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر ورگانى تۋرالى” زاڭى ارقىلى ءجۇزەگە اسىپ كەلەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر ورگانى قىزمەتىنىڭ وكىلەتتىلىگى مەن ۇيىمداستىرىلۋىن, مارتەبەسى مەن قۇرىلىسىن انىقتايتىن بۇل زاڭ كونستيتۋتسيامەن قاتار ءبىر جىلدا قابىلداندى. بۇگىندە دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق جولمەن دامىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋشىلارى قىزمەتى زاڭدىلىق پەن جاريالىلىق ۇستانىمىنا سايكەسەدى. قىلمىسقا جول بەرمەۋ, ادام مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدا ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ارقالاعان اۋىر جاۋاپكەرشىلىگىنەن اتتاپ كەتە المايمىز. بۇل تۇستا قىزمەتكە العاش قادام جاساعاندا ادال قىزمەت ەتۋگە سالتاناتتى تۇردە انت بەرگەن ءار ءتارتىپ ساقشىسىنىڭ ەل الدىنداعى بەينەسى دە انىقتالادى.
پوليتسيا – ەلدىڭ قورعانى. حالىقتىڭ ءتارتىپ ساقشىلارىنا دەگەن سەنىمى قىلمىستاردىڭ دەر كەزىندە, ءىزى سۋىماي اشىلۋىمەن بەكي تۇسەتىنى ءسوزسىز. باتىسقازاقستاندىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى دە بۇل باعىتتا ايانىپ قالعان ەمەس. وعان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ناعىز ەرلىك پەن ورلىكتىڭ شىڭىن كورسەتە بىلگەن ارىپتەستەرىمىزدىڭ ابىرويلى ەڭبەك جولى دالەل بولا الادى. ارينە, ءار ۋاقىتتا قىزمەتتىك مىندەتتەرىن اتقارۋ, ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ كەزىندە قازا بولعان ءتارتىپ ساقشىلارى تۋرالى دا ۇمىت قالدىرۋعا بولمايدى. سەبەبى, ولار – بەيبىت ءومىردىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن ءوز ومىرلەرىن قيعان ازاماتتار. وكىنىشكە قاراي, باتىس قازاقستان وبلىستىق ءىىد-ءنىڭ تاريحىندا قىزمەت بابىندا قاندىقول قىلمىسكەرلەردىڭ قولىنان قازا بولعان اسىل ازاماتتاردىڭ سانى از ەمەس. ولاردىڭ ىشىندە قانىپەزەر قىلمىسكەرلەردىڭ پىشاعىنان كوز جۇمعان تاسقالا اۋداندىق ءىىب كەزەكشى-ينسپەكتورى, ميليتسيا كاپيتانى سايىن احمەتقاليەۆ, قىلمىسكەردى قۇرىقتاۋ كەزىندە اۋىر جاراقاتتانىپ, وقيعا ورنىندا ءجانتاسىلىم ەتكەن ساقشىلار – زەلەنوۆ اۋداندىق ءىىب پاترۋلدىك-بەكەتتىك قىزمەتىنىڭ پوليتسەيى, ميليتسيا سەرجانتى ولەگ كۋچەر, ورال قالالىق ءىىب دارىگەرلىك ايىقتىرعىشتىڭ پوليتسەيى, ميليتسيا سەرجانتى يۆات مۋمباەۆ, ءبورلى اۋداندىق ءىىب ۆەدوموستۆودان تىس كۇزەت پوليتسەيى بايجان قازيەۆ, شىڭعىرلاۋ اۋداندىق ءىىب ۋچاسكەلىك ينسپەكتورى, پوليتسيا لەيتەنانتى سارسەنباي تاجمۇحامبەتوۆ جانە قاراقشى توپتىڭ قولىنان قازا بولعان ءبورلى اۋداندىق ءىىب اعا ۋچاسكەلىك ينسپەكتورى, پوليتسيا مايورى پاۆەل شوشين مەن قاسكويدىڭ وعىنان تاعدىرى ۇزىلگەن ءبورلىلىك پوليتسەي, اعا سەرجانت مالىك رۋشانوۆتىڭ ەسىمدەرى باتىس قازاقستان وبلىستىق ءىىد-ءنىڭ “ەستەلىك كىتابىنا” ماڭگىلىككە ەنگىزىلدى.
ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ءار پوليتسەيدىڭ بولمىس-ءبىتىمىندە ادامگەرشىلىك, رۋحاني-ەتيكالىق بەرىكتىكتىڭ بولۋىن تالاپ ەتەدى. وسىعان وراي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءىىو قىزمەتكەرلەرىنىڭ ار-وجدان كودەكسى مەن ىشكى ورگاندار قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىزمەتتىك ادەپ ەرەجەسى تەك كونستيتۋتسيا زاڭدارىن مۇلتىكسىز ساقتاۋدىڭ باستاماسى عانا ەمەس, ەل الدىندا انت قابىلداعان ءار ءتارتىپ ساقشىسى ءۇشىن اينىماس كاسىبي بىلىكتىلىكتىڭ ايناسى بولىپ سانالادى.
ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 17-بابىندا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە ەشكىمنىڭ قول سۇعۋىنا جول بەرىلمەيدى. 2007 جىلعى 25 قازاندا وتكەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 62-سەسسياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەت باسشىسى 1984 جىلدىڭ 10 قازانىندا قابىلدانعان ازاپتاۋعا جانە وزگە دە اۋىر, ادامگەرشىلىكسىز نەمەسە ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعاتىن جازالاۋ تۇرلەرىنە قارسى كونۆەنتسياعا قوسىمشا فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا قول قويعان بولاتىن. بيىلعى جىلدىڭ اقپان ايىندا قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءوزارا, سونىمەن قاتار, ازاپتاۋدى شەكتەۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن بىرلەسىپ ارەكەت جاساسۋ جونىندە قۇجات قابىلدادى. ءىىد ارنايى مەكەمەلەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان سەمينار-كەڭەس وتكىزىلىپ, بۇل شارا كەزىندە جالپىعا مىندەتتى وقۋ بويىنشا سەمينارعا قاتىسۋشىلار ءىىب ارنايى مەكەمەلەرىنىڭ رەگلامەنت جۇرگىزۋ قىزمەتى, سونىمەن قاتار, ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ ادەبيەتتەرىمەن جانە باسقا دا ازاپتاۋعا قارسى, ازاماتتاردىڭ قادىر-قاسيەتىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ءىس-ارەكەتتەرگە جازا قولدانۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قايتا قابىلدانعان نورماتيۆتىك اكتىلەرىمەن تانىستى. قانداي كەزدە دە پوليتسيا قىزمەتكەرى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى جۇزەگە اسىرۋى كەرەك. ول قىلمىس جاساعانى ءۇشىن ۇستالعان كۇدىكتىلەردى ازاپتاۋعا, زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋگە جانە باسقا دا ادامدىق قادىر-قاسيەتتەرىنە قول سۇعاتىن قارىم-قاتىناسقا بارۋعا نەمەسە جازالاۋعا جول بەرە المايدى.
ازاماتتاردىڭ زاڭعا جۇگىنۋىن, ولاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنىڭ قورعالۋىن باقىلاۋدى ءىىد جانە قاىىبب جانىندا قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەس جۇزەگە اسىرادى. قۇرامىندا وبلىستىڭ بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى مەن باق وكىلدەرى بار كەڭەستە پوليتسياعا تۇسىرگەن ءوتىنىشتەرى قاناعاتتاندىرىلماعان نەمەسە شارا قولدانىلماعان جاعدايدا ءتۇرلى ۇيىم وكىلدەرى مەن قاراپايىم حالىق ارىز-شاعىمدارىن جەتكىزە الادى.
تاياۋدا بىزدەر ءبىرىنشى جارتىجىلدىق جۇمىستىڭ قورىتىندىسىن شىعاردىق. سوڭعى التى ايدا ايماقتا جالپى قىلمىستاردىڭ اشىلۋ دەڭگەيى ءبىرشاما جاقسارعانى بايقالادى. ماسەلەن, اۋىر قىلمىستار سانى – 30,2%-عا, قاساقانا كىسى ءولىمى – 19,4%-عا, دەنساۋلىققا قاساقانا زيان كەلتىرۋ – 29,0%-عا, زورلاۋ 9,7%-عا ازايدى. ال, قاراقشىلىق – 33,3%-عا, الاياقتىق 6 پايىزعا كەمىگەن, جالپى وسى ۋاقىت ارالىعىندا قوعامدىق ورىندار مەن حالىق كوپ شوعىرلاناتىن ورىنداردا, كوشەلەردە جاسالاتىن قىلمىستاردىڭ ارتىپ, كەرىسىنشە توپتاسىپ جاسالاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانىنىڭ ءبىرشاما كەمىگەنىن بايقاۋعا بولادى.
وبلىس اۋماعىندا جول-كولىك اپاتى ازايىپ, سوڭعى جارتى جىلدا جول-كولىك وقيعالارى 13,4 پايىزعا ازايعان. قىلمىسكەرلەردى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى 83,8 پايىزعا جەتىپ وتىر. انىقتالعان ەسىرتكى قىلمىسىنىڭ جالپى سانى 2,7 پايىزدى كورسەتىپ, زاڭسىز اينالىمنان 22,7 كەلىگە جۋىق ەسىرتكى زاتتارى تاركىلەندى.
ءىىم قولعا العان شارالار ناتيجەسىندە جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ كومەگىمەن ءىىد-ءنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جاڭارتىلىپ, قازىرگى تاڭدا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تەك سوڭعى ۇلگىدە جابدىقتالعان كومپيۋتەر مەن اۆتوكولىكتى عانا ەمەس, اقپاراتتى وڭدەۋ جانە تاراتۋدا سوڭعى تەحنولوگيالاردى قولدانىپ كەلەدى. ماسەلەن, ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنىڭ كومەگىمەن 56 قىلمىستىق ءىس اشىلدى. ەسەپتىك كەزەڭنىڭ ەڭ ماڭىزدى جەتىستىگى – قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن شارالاردىڭ جاقسى ناتيجەسى. بۇل ماسەلەگە بيلىك ورگاندارىمەن قاتار, قوعامنىڭ شىنايى قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنى ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. نەگىزگى كۇشىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە قىلمىستى اشۋ جۇمىستارىنا جۇمىلدىرعان باتىسقازاقستاندىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ارقاشان ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن مۇددەسىن قورعاۋعا دايىن. كونستيتۋتسيا مۇمكىندىك بەرگەن تالاپ-مىندەتتەردى باعدار ەتىپ الا وتىرىپ, ءتارتىپ ساقشىلارى قۇقىقتىق ءتارتىپتى ساقتاۋ مەن ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن وزدەرىنىڭ اۋىر جۇمىستارىن جالعاستىرىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ ءار ازاماتى ءوز قۇقىعىن, بوستاندىعى مەن مۇددەسىن قورعاي الۋى قاجەت. كونستيتۋتسيانىڭ 34-بابىندا: “اركىم قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىن جانە زاڭدارىن ساقتاۋعا, وزگە ادامداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن, ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋگە مىندەتتى”, – دەپ جازىلعان. دەمەك, جالپى حالىق پەن مەملەكەت زاڭ شىعارا وتىرىپ, وزدەرى سول زاڭعا ەرىكسىز باعىنادى, سەبەبى, ءار ادام ءجانە ازامات زاڭعا مويىنسۇنۋى ءتيىس.
ءبىر قۋانتارلىق ءجايت, قىلمىسكەرلەرگە قارسى كۇرەستە ءبىز جالعىز ەمەسپىز, ويتكەنى, جەرگىلىكتى حالىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە كومەك قولىن سوزىپ, قىلمىستى اشۋ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسۋعا ءار ۋاقىتتا دايىن. وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا اقساي قالاسىندا 10 جاسار ءبۇلدىرشىننىڭ جوعالىپ كەتۋى جونىندەگى سۋىت حابار وبلىس جۇرتشىلىعىن ءدۇرلىكتىردى. پوليتسيانىڭ ىزدەستىرۋ توبى قىزدىڭ جوعالۋىن اتا-اناسى مەن اعاسىنىڭ وسى ايماقتاعى بەلگىلى كاسىپكەرلىگىمەن بايلانىستىرىپ, بالانىڭ اماندىعى ءۇشىن قوماقتى اقشا تالاپ ەتۋى مۇمكىندىگىن جاسىرماعان ەدى. سول كەزدە قىزدى ىزدەستىرۋ جانە كۋاگەرلەردى تابۋ جۇمىسىنا مىڭداعان پوليتسيا قىزمەتكەرى, تاجىريبەلى ساقشىلاردان قۇرالعان توعىز جەدەل تەرگەۋ توبى, “ارلان” ارنايى ماقساتتاعى ءبولىنىس جاۋىنگەرلەرى جۇمىلدىرىلدى. قيىن ساتتە ىزدەستىرۋ جۇمىسىنا قولۇشىن بەرۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن بىلدىرگەن جۇزدەگەن ادام پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە ماڭىزدى اقپارات بەردى. وسىلايشا اۋىزبىرشىلىك پەن پوليتسياعا دەگەن حالىقتىڭ شىنايى سەنىمى ارقاسىندا كۋاگەرلەر تابىلىپ, قىزدى ۇرلاعان اۆتوكولىك ماركاسى جانە ونى ۇستاپ وتىرعان پاتەر تۋرالى اقپاراتقا قول جەتكىزدىك. ارنايى وپەراتسيا جۇرگىزۋ بارىسىندا ءبىر تاۋلىكتەن كەيىن ءبۇلدىرشىن مەن ورال قالاسىنداعى پاتەرلەردىڭ ءبىرىن جالداپ تۇرىپ جاتقان قىلمىسكەرلەر دە تابىلدى. ادامنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنا قايشى كەلەتىن ارسىز قىلمىس جاساعان قاسكويلەردىڭ قولىنا سول كۇنى-اق كىسەن سالىندى. تەرگەۋ بارىسىندا ءبۇلدىرشىننىڭ ءومىرىن ساۋدالاماق بولعان قانىپەزەرلەردىڭ جۇمىسسىز جۇرگەن ورال قالاسىنىڭ بۇرىن سوتتالعان 30 جاستاعى ەكى تۇرعىنى ەكەنى انىقتالدى. بۇل ءىستىڭ وسىلايشا ءساتتى اياقتالۋى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كورسەتكەن كاسىبي تاجىريبەسى, سونىمەن قاتار, قۇقىق قوعاۋ ورگاندارىنا دەگەن تۇرعىنداردىڭ جوعارى دارەجەدەگى سەنىمى ۇلكەن ىقپال ەتتى دەپ ايتا الامىن.
باتىسقازاقستاندىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى وڭىردە ورىن العان بارلىق زاڭ بۇزۋشىلىقتار بويىنشا جان-جاقتى ءارى كاسىبي دەڭگەيدە قىزمەت جاساۋعا دايىن, بۇل باعىتتا ولار قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الىپ, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋ جولىندا پارمەندى شارالار قابىلداي بەرمەك.
ارمان جالمۇحانبەتوۆ, باتىس قازاقستان وبلىسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, پوليتسيا گەنەرال-مايورى.