ون بەس جىل بۇرىن قازاقستان حالقى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا ءبىراۋىزدان قولدادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى كۇنى مەرەكەسىن اتاپ وتكەن سايىن ءبىز حالقىمىزدىڭ ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ باستاعان دۇرىس جولدى تاڭداعانىنا كوز جەتكىزۋمەن كەلەمىز.
جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ قاجەتتىگى ساياسات پەن ەكونوميكاداعى, سوعان سايكەس, حالىق ساناسىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە وراي تۋىندادى. رەفەرەندۋم الدىندا كونستيتۋتسيا جوباسى كەڭىنەن تالقىلانىپ, حالىقتان 30 مىڭعا جۋىق ۇسىنىستار ءتۇسىپ, الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنىڭ دە ءتاجىريبەلەرى ەسكەرىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, “كونستيتۋتسيانىڭ اۆتورى حالىق دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار”. اتا زاڭ مەملەكەتتىك بيلىك پەن قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋىنا نەگىز بولىپ, قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني الەۋەتىنىڭ قارقىندى دامۋىنا قاجەتتى جاعدايلاردى ءبىر جۇيەگە كەلتىردى.
اتا زاڭنىڭ باستى ەرەجەلەرى نەگىزىندە ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى جاڭالىقتار ومىرگە كەلدى: نارىقتىق ەكونوميكا قۇرىپ, دەموكراتيالىق قوعام نەگىزدەرىن جاسادىق.
ەلباسىمىزدىڭ جۇرگىزگەن رەفورمالارىن الەم مويىنداپ, رەسپۋبليكامىز پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە رەفورمالار كوشباسشىسى, تۇڭعىش نارىقتىق ەكونوميكالى ەل اتاندى.
اتا زاڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قوعامدىق ءھام مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارىنىڭ ىرگەسىن بەكىتە ءتۇستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا نەگىزگى مۇراتتارىمىز رەتىندە قوعامدىق كەلىسىم, ساياسي تۇراقتىلىق, ەكونوميكالىق دامۋ جانە مەملەكەتتىك ماڭىزدى ماسەلەلەردى دەموكراتيالىق جولمەن شەشۋ كەرەكتىگى ناقتىلانعان. كونستيتۋتسياعا سايكەس, ەلىمىزدە جاڭا دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار قۇرىلىپ, دەموكراتيانىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى جۇزەگە اسىرىلدى: بيلىك زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت جۇيەسى بولىپ ءبىر-بىرىمەن ۇندەس ۇشتاعانعا اينالدىرىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءار ادامنىڭ قۇقى مەن ەركىندىگىن اسا جوعارى باعالايتىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت بولىپ بەكىدى. اتا زاڭ زاڭ شىعارۋشى ورگاندى زاڭ قابىلداعاندا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ادام قۇقىن ەسكەرۋگە مىندەتتەدى.
ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز بەن زاڭدارىمىز ادامنىڭ شىعارماشىلىق, جاسامپازدىق كۇش-قۋاتىن بايىتىپ وتىرۋعا بەيىل. رەسپۋبليكامىزدىڭ ءار ازاماتى الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ, ءبىلىم الادى, ەڭبەك ەتەدى, سۇيىكتى ىسىمەن, سپورتپەن شۇعىلدانىپ, قۇقى مەن ەركىندىگى اياقاستى بولادى دەپ قورىقپايدى. ويتكەنى, جۇرتشىلىق ءوز قاۋىپسىزدىكتەرىن قورعاپ, كەپىلدىك بەرىپ وتىرعان كونستيتۋتسيا بارىن جاقسى بىلەدى.
قازاقستان كونستيتۋتسياسى رەسپۋبليكانىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىن جاريا ەتتى. ولار قوعامدىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىق, مەملەكەت ءومىرىنىڭ نەعۇرلىم ماڭىزدى ماسەلەلەرىن, سونىڭ ءىشىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم مەن پارلامەنتتە داۋىس بەرۋدى دەموكراتيالىق جولمەن دامىتۋ بولىپ تابىلادى.
كونستيتۋتسيادا پاتريوتيزم ۇعىمىنا ەرەكشە ماڭىز بەرىلگەن. ءبۇگىندە بىزدەگى ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى, سولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاندىق سپورتشىلار وزدەرىنىڭ ءار سالاداعى تاماشا تابىستارىمەن, ەل رۋحىن كوتەرەتىن جەڭىستەرىمەن, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعاراتىن ۇيىمشىلدىعىمەن پاتريوتيزمنىڭ ناعىز ءۇلگىسىن كورسەتىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قازاقستان سپورتشىلارى 10 جازعى جانە قىسقى وليمپيا ويىندارىنا, كوپتەگەن ازيا جانە الەم چەمپيوناتتارىنا قاتىستى. بۇقارالىق سپورت شارالارىنا جىل سايىن رەسپۋبليكانىڭ ءار جاستاعى ميلليونداعان ادامدارى قاتىسادى. بۇگىندە قازاقستاندا دەنە شىنىقتىرۋ مەن سپورتپەن جاپپاي شۇعىلدانۋعا ءمۇمكىندىكتەر كەڭەيە ءتۇسكەن. قالالار مەن اۋىلداردا زامان تالابىنا ساي سپورت عيماراتتارى, دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەندەرى, سپورت زالدارى مەن باسسەيندەر سالىنىپ, ەل يگىلىگىنە بەرىلۋدە.
دەموكراتيالىق, تۇراقتى دامۋشى مەملەكەت رەتىندەگى بەدەلىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا الەم چەمپيوناتتارى مەن حالىقارالىق اۋقىمداعى باسقا جارىستار ءجيى وتكىزىلەتىن بولدى. 2011 جىلى استانا مەن الماتىدا وتەتىن 7-قىسقى ازيا ويىندارى وسى سوزىمىزگە ناقتى دالەل.
ايتا كەتۋ كەرەك, مەملەكەتىمىز ەل ءىشىندە دە, حالىقارالىق اۋقىمدا دا سان ءتۇرلى ۇلتتار مەن كونفەسسيالار وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋعا زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر جارقىن مىسالى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر فورۋمى قۇرىلىپ, ونىڭ ءىىى سەزى استانادا ءوتتى. بۇعان قوسا, قازاقستان الەمدەگى قۋاتتىلىعى جاعىنان ءتورتىنشى يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. ەلىمىز يادرولىق قارۋعا ءبىرجولا تىيىم سالۋ, ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ ءتارىزدى كوپتەگەن بەيبىت باستامالاردىڭ اۆتورى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەسكە مۇرىندىق بولدى. قازاقستان ءوزىنىڭ زور بەدەلى ارقاسىندا 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتىپ وتىر. بيىلعى جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانادا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى وتكىزىلىپ, ونىڭ جۇمىسىنا الەمنىڭ 56 مەملەكەتىنىڭ باسشىلارى قاتىسادى. جاس قازاق مەملەكەتىنىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى بەدەلىن وسىدان-اق بىلە بەرىڭىز.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ازاماتتىق قوعامنىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار سىندى ماڭىزدى تارماعى جاقسى دامىپ, قانات جايىپ كەلەدى.
الەمدىك قوعامداستىق ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدى ەلدىڭ دەموكراتيالىق دامۋ جولىن نارىقتىق ەكونوميكا, ازاماتتىق قوعامنىڭ بارلىق ينستيتۋتتارى نەگىزىندە قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان قۇجات رەتىندە باعالادى. وتكەن 15 جىل وسى جوعارى باعانىڭ دۇرىستىعىنا كوز جەتكىزدى.
ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ بەرىكتىگى, ەلباسى بەدەلىنىڭ جوعارىلىعى, ەكونوميكامىزدىڭ تۇراقتى دامۋى 7-قىسقى ازيا ويىندارىنىڭ استانا مەن الماتى قالالارىندا وتكىزىلۋى تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا نەگىز بولدى.
قازاقستاندا مەملەكەتتىك قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋ, مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ, حالىقتى الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق قورعاۋ باعىتىنداعى رەفورمالار ىشكى تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋدىڭ بىردەن-ءبىر سارا جولى. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز وسىنىڭ بارىنە تولىقتاي كەپىلدىك بەرەدى.
تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ,تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى.