شەبەرلىكتى شىڭدايتىن باعىت
ۇكىمەت ماشينە جاساۋ سالاسىن دامىتۋ باعدارلاماسىن قابىلدادى
ماشينە جاساۋ سالاسىندا قازىرگى كۇنى دامىعان باتىس ەلدەرى مەن جاپونيا الدا كەلەدى. وسى ەلدەردىڭ جاساعان جەڭىل ماشينەلەرى بۇكىلالەمدىك رىنوكتى جاۋلاپ الدى دەسە دە بولادى. بۇل ءارتۇرلى جولدارمەن جۇزەگە اسۋدا. ماسەلەن, ءبىزدىڭ وڭىردە ماشينە جاساۋ سالاسى جەتىلگەن دەپ ەسەپتەلەتىن رەسەيدىڭ وزىندە قازىر شەتەلدىك ماشينەلەردى شىعاراتىن ءوندىرىس ورىندارى ۋاقىت وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلەدى. ول قازىردىڭ وزىندە رەسەيدىڭ ءوز ماركىلەرىنەن باسىم تۇسە باستادى. 2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنداعى مالىمەتكە كوز جۇگىرتەتىن بولساق, رەسەيدە وسى ۋاقىت ارالىعىندا ساتىلعان ءماشينەلەردىڭ 31,5 پايىزىن وسى ەلدىڭ وتاندىق ماركىلەرى قۇراسا, 32,8 پايىزىن رەسەيدە شىعارىلاتىن شەتەلدىك ماركىلەر قۇراعان ەكەن. شەتەلدىك ماركىلەردى ساتۋدان تۇسكەن پايدا 4,7 ملرد. دوللاردى قۇراپ, رەسەيلىك ماركىلەردەن تۇسەتىن پايدادان 2 ەسە اسىپ تۇسكەن.
دەگەنمەن, وسىعان قاراپ, ياعني الەمدىك ماشينە جاساۋ ءوندىرىسى مەن رىنوگى ءبولىنىپ قويدى, ەندى ودان ورىن جوق دەپ قاراپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. ماشينە جاساۋ ءوندىرىسىن قالاي دامىتۋعا بولاتىندىعىنىڭ ءبىر ۇلگىسىن كورشىمىز قىتاي ەلى كورسەتىپ وتىر. باستاپقى كەزدە باتىستاعى وندىرىستەردى ءوز ىشىنە كوشىرۋ, باتىستىق ماشينەلەردىڭ ۇلگىسىن ءوز ىشتەرىندە شىعارۋ ارقىلى وسى سالانى دامىتقان قىتايلىقتار ەندىگى كەزەكتە الەمدىك رىنوكقا سولاردىڭ جولىمەن, بىراق نەعۇرلىم ارزانداۋ ەتىپ شىعارىلعان ءوز ماركىلەرىن دە ۇسىنا باستادى.
ءبىزدىڭ قازاقستاندا دا ماشينە جاساۋ ءوندىرىسى جالپى ايتقاندا جاقسى دامىعان دەپ ايتۋعا بولادى. ەلىمىزدىڭ ءار ءوڭىرلەرىندە ءتۇرلى سالالارعا ارنالعان بولشەكتەر جاسايتىن زاۋىتتار جۇمىس ىستەيدى. دەگەنمەن, ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولىپ, نارىق قاتىناستارى العاش ورىنعا باستاعان, ال بۇرىنعى ەكونوميكالىق بايلانىستار ۇزىلگەن تۇستا بۇل سالانىڭ جاعدايى ناشارلاپ كەتتى. ەكىنشىدەن العاندا قازىرگى الەمدىك تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جەدەل دامۋىنا بايلانىستى ولار شىعارعان قۇرال-جابدىقتار دا مورالدىق تۇرعىدان توزدى. ءسويتىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزگە ءوزىنىڭ ماشينە جاساۋ ءوندىرىسىن سان ءتۇرلى سالالار بويىنشا قايتا قۇرۋعا, تۇبەگەيلى قايتا جاڭعىرتۋعا تۋرا كەلىپ وتىر. بۇل وتە كۇردەلى دە قيىن مىندەت. ءبىراق, وسىعان ۇمتىلماساق, ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز الداعى ۋاقىتتا جان-جاقتى دامىماعان, شيكىزات وندىرۋگە عانا قابىلەتتى تۇتىنۋ ەكونوميكاسى دەڭگەيىندە قالا بەرمەك. ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنان تۇسەتىن اسا مول قارجى كولەمى شەتەلدىك تەحنيكالار مەن قۇرال-جابدىقتاردىڭ يمپورتى ءۇشىن سىرتقا كەتپەك. ماسەلەن, قازاقستان قازىردىڭ وزىندە وسىنداي زاتتاردى ساتىپ الۋ ءۇشىن جىل سايىن شامامەن 15 ملرد. دوللاردىڭ قارجىسىن سىرتقا جىبەرەدى ەكەن. ال بۇل ءبىزدىڭ بىرجىلدىق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتىمىزدىڭ كىرىسىمەن شامالاس قارجى.
ارينە, ءبىز ءوندىرىستىڭ ءتۇرلى سالالارىنا قاجەتتى تەحنيكالار مەن ماشينەلەردى جانە ولاردىڭ قوسالقى بولشەكتەرىن شىعارۋدا دامىعان ەلدەرمەن تەڭەسە الماۋىمىز مۇمكىن. بىراق وزىمىزدە شىعارۋعا بولاتىن زاتتاردى ءوندىرۋىمىز قاجەت. مۇنىڭ ءوزى ەلباسى العا قويىپ وتىرعان اسقارالى مىندەت ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن قىزمەت ەتەدى. ەكىنشىدەن, العاندا كوپتەگەن ادامدارعا جۇمىس بەرەدى. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ ماشينە جاساۋ سالاسىندا 79800 ادام ەڭبەك ەتەدى ەكەن. كوپتەگەن سالالارعا قاراعاندا بۇل سالادا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ جالاقىسى دا جوعارى بولىپ كەلەتىندىگىن ەسكە الاتىن بولساق, ءدال وسى ءوندىرىس ءتۇرىن دامىتۋدىڭ ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا, ەلىمىزدىڭ ماشينە جاساۋ ءوندىرىسىن دامىتۋ دەگەن ءسوز – وتاندىق كادرلاردىڭ بىلىكتىلىك قابىلەتىن شىڭداۋ دەگەن ءسوز. قوعامعا اسا قاجەت بولىپ وتىرعان ينجەنەرلەر مەن تەحنيكتەر, تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسيانىڭ وكىلدەرى ناق وسى سالادا ءوسىپ-جەتىلىپ, قوعامىمىزدى العا سۇيرەيتىن بولادى. قىسقاسىن ايتقاندا, ماشينە جاساۋ ءىسىنىڭ ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن وركەنيەتتى دەڭگەيىن جەتىلدىرۋدەگى ماڭىزى ولشەۋسىز.
وسى اپتادا ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ ماشينە جاساۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنىڭ جوباسى قارالىپ, بەكىتىلدى. وندا ءبىز جوعارىدا ءسوز قىلعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ەكشەلىنگەن. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبانى ازىرلەۋگە ەلىمىزدەگى بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ماشينە جاساۋ سالالارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستىرىلعان. جوبانى جاساماس بۇرىن ارنايى توپ جاساقتالىپ, ولار ەل وڭىرلەرىندە بولىپ, ماشينە جاساۋ سالاسىنىڭ قازىرگى جاعدايى مەن پروبلەمالارىن ايقىنداعان, جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ ۇسىنىستارى مەن پىكىرلەرىن جيناقتاعان. الەمدىك تاجىريبەلەر ساراپقا سالىنعان. سودان كەيىن شەتەلدىك بىلىكتى ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن وسى جوبا ءازىرلەنگەن.
وتىرىستا نەگىزگى باياندامانى جاساعان يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى البەرت راۋدىڭ ايتۋىنشا, الدىمىزداعى بەسجىلدىق مەرزىمگە ارنالىپ وتىرعان باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى ىشكى رىنوكتىڭ سۇرانىسىن مەيلىنشە قاناعاتتاندىرۋ جانە قوسىمشا قۇنى جوعارى بولىپ كەلەتىن ماشينە جاساۋ سالاسى ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسىن ىنتالاندىرۋ, بىرتە-بىرتە ولاردىڭ ەكسپورتىن قالىپتاستىرىپ, دامىتۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان قول جەتكىزۋدىڭ ءتورت مىندەتى ايقىندالعان. ولار: تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋدى ىنتالاندىرۋ جانە جاڭا وندىرىستەر قالىپتاستىرۋ; ىشكى رىنوكتىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ; ماشينە جاساۋ ونىمدەرى ەكسپورتىنا قولداۋ جاساۋ جانە دامىتۋ; سالانى قاجەتتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ.
جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ازىرگە قازاقستاننىڭ ماشينە جاساۋ ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىسى تۇگەلگە جۋىق شەتەلدىك تەحنيكالار مەن ولاردىڭ قوسالقى بولشەكتەرى ەسەبىنەن وتەلىپ كەلەدى. ولاردىڭ يمپورتى ءبىزدىڭ ىشكى ونىمدەرىمىزگە قاراعاندا 6 ەسە ارتىق. جالپى, قازاقستانعا كەلەتىن يمپورتتىڭ 40 پايىزعا جۋىعىن ماشينە جاساۋ ونىمدەرىنىڭ يمپورتى قۇرايدى.
وسىنداي جاعدايدا وتاندىق سالانىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى رەتىندە ولارداعى قۇرال-جابدىقتاردىڭ توزعىنداۋى جوعارى دەڭگەيگە جەتكەندىگىن, وتاندىق ماشينە جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىنىڭ تومەن ەكەندىگىن, وندىرىستىك قۋاتتاردىڭ تولىق پايدالانىلمايتىندىعىن, ءماشينە جاساۋ سالالارىندا كونسترۋكتورلىق بيۋرولاردىڭ سانى وتە از ەكەندىگىن, ينجينيرينگتىك كومپانيالاردىڭ ءالى قالىپتاسا قويماعاندىعىن, كاسىپورىندارعا باسشىلىق جاسايتىن بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعىن ايتۋعا بولادى. وسى پروبلەمالاردىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى ماشينە جاساۋ كاسىپورىندارىنا تەحنولوگيالىق اۋديت جۇرگىزىلۋى كەرەك. سالاعا تەحنولوگيالىق ترانسفەرتتى ەنگىزىپ نىعايتۋ, يننوۆاتسيالىق گرانتتار بەرۋ, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمداردى قالىپتاستىرىپ جەتىلدىرۋ سەكىلدى سان ءتۇرلى شارالار دا وسى مىندەت ۇدەسىنەن تۋىندايدى.
باعدارلامادا اتالعان مىندەرتتەردى شەشۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى بەلگىلەنگەن. سولاردىڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەكسپورتتى قولداۋ ساياساتىن ايتۋعا بولادى. وسى ساياسات اياسىندا ونەركاسىپتىڭ وڭدەۋ سالاسىندا ەكسپورتتىق ونىمدەر شىعارۋعا ۇمتىلۋشىلارعا سەرۆيستىك جانە قارجىلىق قولداۋلار ۇسىنىلادى. سونىمەن قاتار تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق ازىرلەنىمدەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ءۇشىن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ 150 پايىزىنا دەيىن سالىق جەڭىلدىكتەرى بەرىلەدى. كادرلار ازىرلەۋ ءۇشىن وسكەمەن قالاسىنان 700 ورىندىق وڭىرارالىق ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلەدى. سەمەي, ساران, پەتروپاۆل قالالارىنان تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى سالىنادى.
جالپى, ماشينە جاساۋ سالاسى بويىنشا 19 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى الدا تۇر. ولاردىڭ جالپى قۇنى 159 ملرد. 555 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى.
قازىرگى كۇنى ماشينە جاساۋ سالاسىن دامىتۋ ءىسى ەلىمىزدەگى ۇلتتىق كومپانيالار اراسىندا “قازاقستان تەمىر جولى” اق-تا ءبىرشاما جولعا قويىلعان دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل كومپانيا ءوزىنىڭ يمپورتتى الماستىرۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جۇك جانە جولاۋشىلار ۆاگوندارىن, تەپلوۆوزدار ءوندىرىسىن اشىپ, جولعا قويدى. سونىمەن قاتار, تەمىر جولداعى جىلجىمالى قۇرامعا قاجەتتى كوپتەگەن قۇرال-جابدىقتار مەن قوسالقى بولشەكتەر شىعارۋ ءىسىن قولعا الدى. ەندى وسى ءتاجىريبەنىڭ باسقا كومپانيالار مەن سالالارعا تەرەڭدەي ەنگىزىلۋىنە ءمان بەرۋ قاجەت. جالپى, ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى ماشينە جاساۋ سالاسىندا بىرقاتار جاڭا جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقاندىعىن بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, وسكەمەندە شەتەلدىك جەڭىل كولىكتەردى قۇراستىراتىن ءوندىرىس ورنى پايدا بولسا, سەمەيدە اۆتوبۋس شىعارۋ قولعا الىندى. پاۆلوداردا “بەلارۋس” تراكتورلارى قۇراستىرىلۋدا. قوستانايدا كومبايندار قۇراستىراتىن ءوندىرىس ورنى بار. مىنە, ەلىمىزدە وسىنداي جاڭالىقتار جىلدان جىلعا كوبەيە تۇسۋدە. ەندى ولاردى ودان ءارى تەرەڭدەتە بەرۋىمىز كەرەك. اتالعان باعدارلاما وسى ماقساتتى كوزدەيدى.
باعدارلاما جوباسىن ازىرلەۋشىلەر ول جۇزەگە اسقان جاعدايدا ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزەتىن جەتىستىكتەرىنىڭ دەڭگەيىنە دەيىن ەسەپتەگەن ەكەن. ماسەلەن, 2015 جىلى تەمىر جول سالاسىندا ماشينە جاساۋ ءونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى 11 ەسە ارتاتىن بولسا, ەلەكتر قۇرال-جابدىقتارىندا 70 پايىزعا, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىنا ارنالعان ماشينەلەر مەن جابدىقتار شىعارۋدا 2,7 ەسە, مۇناي-گاز ماشينە جاساۋ سالاسىندا 2,5 ەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينە جاساۋ سالاسىندا 2 ەسە, ال ءتۇرلى اۆتوكولىكتەر شىعارۋ ىسىندە 12 ەسە ارتاتىن بولادى. وسىنىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدە 2014 جىلعا دەيىن قوسىمشا قۇنعا قوسىلاتىن ۇلەس 74 پايىزعا ارتىپ, سالا بويىنشا ءار ادامنىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگى 52 مىڭ دوللارعا دەيىن وسەدى. جالپى, ءوندىرىستىڭ كولەمى قازىرگى 2 ملرد. دوللاردان 4 ملرد. دوللارعا دەيىن جەتەدى.
سۇڭعات ءالىپباي.
* * *
ءتانى ساۋدىڭ جانى ساۋ نەمەسە “سالاماتتى قازاقستان” باعدارلاماسىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
وتكەن اپتادا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان “سالاماتتى قازاقستان” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوباسى تالقىلاندى. جاڭا باعدارلامانىڭ مازمۇنىن بايانداپ بەرگەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى جاقسىلىق دوسقاليەۆ اتالمىش قۇجاتتىڭ قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىندا, سونداي-اق پرەزيدەنت جولداۋىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى. قۇجات ەلىمىزدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىمەن سايكەستەندىرىلىپ جاسالىپ وتىر.
كوپ تولعاۋ مەن تالقىلاۋدان تۋعان بايىپتى باعدارلاما ەندى الداعى ۋاقىتتاردا تابىستى جۇزەگە اساتىن بولسا, ول ەلىمىز ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىقتارىن ايتارلىقتاي نىعايتۋمەن بىرگە الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق دامۋدىڭ بارىسىنا ناقتىلى ىقپال جاساي الاتىنى انىق. ايتالىق, 2015 جىلعا قاراي قازاقستان حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 70 جاسقا دەيىن جەتۋگە ءتيىس. ال ءورشىپ تۇرعان وكپە قۇرتى ىندەتىنە شالدىعاتىندار سانى بىردەن 10 پايىزعا ءتومەندەيدى. سونىمەن قاتار يننوۆاتسيا مەن كاسىبي بىلىكتىلىكتى ارقاۋ ەتكەن مەملەكەتتىك باعدارلاما جۇرتتىڭ دا ءوز دەنساۋلىعىن كۇتۋگە دەگەن كوزقاراسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى دەپ كۇتىلۋدە. بىلايىنشا ء“بىرىنشى بايلىق — دەنساۋلىق” دەپ ءبىلىپ وسكەن حالىقتىڭ ۇرپاقتارى ء“تانى ساۋدىڭ جانى ساۋ” بولاتىنىن ايقىن سەزىنە تۇسەتىن بولادى. وسىنىڭ نەگىزىندە 2015 جىلى دەنە شىنىقتىرۋ مەن سپورتتى سەرىك ەتەتىن كوپشىلىكتىڭ سانى 25 پايىزعا ارتادى. باعدارلاما وسىنداي پارمەندى شارالاردىڭ ارقاسىندا ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى مىڭ ادامعا شاققاندا 1,19 پايىزعا دەيىن ازاياتىنىن مەجەلەپ وتىر. قۇجاتتا مەديتسينالىق يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دامىتىپ, ءدارى-دارمەك ساپاسىن ارتتىرۋ مەن ونىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جاعى جاقسى قاراستىرىلىپتى. سونىمەن قاتار, كولىك مەديتسيناسىن دامىتۋ ارقىلى قيىرداعى اۋىل-ايماققا زاماناۋي مەديتسينانى جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىرعانىن مالىمدەگەن رەسپۋبليكا باس دارىگەرى تاسىمال كەزىندەگى ارەكەت جەدەلدىگىن, مەديتسينالىق كومەكتى شۇعىل كورسەتۋدى جانە شالعايداعى اۋىل-ايماقتارعا دارىگەرلىك كومەكتى قامتاماسىز ەتەتىن جۇيە قۇرىلاتىنىن حاباردار ەتتى.
– مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى – قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جانە ەلىمىزدىڭ تۇراقتى الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ, – دەدى مينيستر ءوزىنىڭ سوزىندە. – بۇل ءوز كەزەگىندە ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءماسەلەلەرى بويىنشا سەكتورارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلداردى ارتتىرۋ, پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار مەن سكرينيگتىك زەرتتەۋلەردى كۇشەيتۋ, نەگىزگى الەۋمەتتىك ەلەۋلى اۋرۋلاردىڭ دياگنوستيكاسىن, ەمدەۋ جانە وڭالتۋ تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋ, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قىزمەتتى جەتىلدىرۋ سەكىلدى نەگىزگى ماقساتتاردى كوزدەيدى. بۇعان قوسا بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە مەديتسينالىق كومەكتى ۇيىمداستىرۋدى, باسقارۋدى جانە قارجىلاندىرۋدى جەتىلدىرۋ, مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق ءبىلىمدى ارتتىرۋ, مەديتسيناداعى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جانە ەنگىزۋ, حالىقتىڭ دارىلىك زاتتارعا قولجەتىمدىلىگىن جانە ساپاسىن كوتەرۋ جوسپارلانعان. مەملەكەتتىك باعدارلامانى 2011-2015 جىلداردا ىسكە اسىرۋعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 449,3 ملرد. تەڭگە جوسپارلانعان.
ءمينيستردىڭ بايانداۋىنشا, باعدارلامانىڭ حالىق, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى جانە مەملەكەت ءۇشىن ءتيىمدى جاقتارى كوپ. ونىڭ حالىق ءۇشىن تيىمدىلىگى ءاربىر ازاماتتىڭ دارىگەردى, ستاتسيوناردى جانە ەمحانانى ەركىن تاڭداۋ مۇمكىندىگىنەن كورىنىس بەرەدى. مۇنىڭ ارعى جاعىندا ءاربىر ازاماتتىڭ وتباسىلىق دارىگەر مەن مەيىربيكەگە قولجەتىمدىلىگى كەڭىنەن قامتاماسىز ەتىلۋى, سونداي-اق جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى بولعان جاعدايدا وبلىس ورتالىعىندا وپەراتسيا جاساتۋى, ۇرشىق بۋىندار مەن تىزە بۋىنداردى پروتەزدەتۋ مۇمكىندىگى تۇر. سالاعا الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر ينستيتۋتىن ەنگىزۋ نەگىزىندە مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى (گيگيەنا, تاماقتانۋ, اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ جانە ت.ب) شەشۋگە ايرىقشا نازار اۋدارىلادى. سول سياقتى ءدارى-دارمەكتەردى جەڭىلدىكپەن بەرۋ جانە ولاردىڭ مونەتيزاتسيالانۋى قامتاماسىز ەتىلەدى. جاسالۋ تەگى كۇماندى دارىلەر مۇلدەم قولدانىستان شىعارىلىپ, قاۋىپسىز ءدارى-دارمەكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ 100 پايىزدى قۇرايدى. ۇلتتىق سكرينيگ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە تولىق پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋدەن (قانتتى ديابەت, قان ازدىق, ونكولوگيالىق اۋرۋلار جانە ت.ب) تەگىن وتۋگە مۇمكىندىك تۋادى. پنەۆموكوكتى جۇقپاعا قارسى جاپپاي, سونىڭ ىشىندە بالالارعا ۆاكتسيناتسيا جۇرگىزۋ تولىعىمىن ورىندالىپ تۇرادى. ءاربىر ءۇي اۋماعىندا سپورتپەن اينالىسۋعا ارنالعان الاڭشالار جاسالادى. اۋىلداعى حالىقتىڭ ۋاقتىلى مەديتسينالىق كومەك الۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇتقىر مەديتسينا قۇرىلىپ, سانيتارلىق اۆياتسيا الەۋەتى كۇشەيتىلەدى.
ايەلدەردىڭ بالا كۇتىمى بويىنشا جاردەماقىلارى كوبەيتىلەدى. ۇننىڭ فورتيفيكاتسياسىن, تۇزدىڭ يودتتانۋىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى تاعام ونىمدەرىنىڭ تەڭدەستىگى جاسالادى. پاتسيەنتتەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ينستيتۋتى قالىپتاستىرىلادى.
مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن جاسالاتىن تيىمدىلىك جۇمىس كولەمى مەن ءناتيجەسىنە بايلانىستى ەڭبەكاقىنى ايتارلىقتاي كوتەرۋ مۇمكىندىگىنەن باستالادى. جاس مامانداردى اۋىلدا بەكىتۋ تەتىكتەرى, اۋىلداعى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە ناقتى جەڭىلدىكتەر بەرۋ ىسكە اسىرىلادى. بارىنشا ساپالى مەديتسينالىق ءبىلىم الۋعا, سونىڭ ىشىندە شەتەلدە كاسىبي بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى.
باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق قىزمەتكەرلەرگە, سونىڭ ىشىندە ءدارىگەرلەردىڭ وزدەرىنە ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردان ارىلۋى ارقىلى جۇكتەمەلەر ازايادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن اقپاراتتاندىرۋ ەسەبىنەن مەديتسينا پەرسونالى قاعاز جۇمىسىنان بوساتىلادى. قازىرگى زامانعى جابدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋگە جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانۋعا ءمۇمكىندىك تۋادى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي بىرلەستىكتەرىنىڭ بەلسەندىلىگى جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ ارقىلى ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جاقسارادى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ اۋرۋحانالاردى باسقارۋداعى ءرولى مەن دەربەستىگى ارتا تۇسەدى. وسىلاردىڭ ءبارى, اينالىپ كەلگەندە, باعدارلامانىڭ مەملەكەت ءۇشىن دە ءتيىمدى جاقتارىن سۇرىپتاپ شىعارادى. مينيستر وسى رەتتە قولعا الىنىپ وتىرعان رەفورمالاردىڭ عالامدىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسى كورسەتكىشتەرىن جاقسارتاتىنىن اۋىزعا الدى. ەڭ الدىمەن, ازاماتتاردىڭ اۋرۋلاردان, مۇگەدەكتىكتەن جانە مەزگىلىنەن بۇرىن قايتىس بولۋلارىنا بايلانىستى قوعامنىڭ تىكەلەي جانە جاناما زياندارىن قىسقارتۋ ارقىلى قازاقستان ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىلادى. ناتيجەگە باعىتتالعان تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىنە بولىنگەن قاراجاتتى ءتيىمدى جۇمساۋعا قول جەتەدى. تاۋەكەلدەردى باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ ناتيجەسىندە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق, مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق قىزمەت سالاسىنداعى باقىلاۋ وڭتايلاندىرىلادى. دەنساۋلىقتى ساقتاۋ جانە نىعايتۋ ماسەلەلەرىندە ازاماتتاردىڭ, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ, مەديتسينالىق قىزمەتتەردى ۇسىنۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن ءمۇددەلىگىنىڭ وڭتايلى تەڭدەستىگى قامتاماسىز ەتىلەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋدىڭ قوسىمشا كوزدەرى (مەملەكەت جەكە مەنشىك سەرىكتەستىگى ەركىن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جانە ت.ب) تارتىلادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى قىزمەتىن ءتيىمدى ەكونوميكالىق تالداۋ قالىپتى ورىن الادى. سالاداعى ايقىندىق پەن بولجامدىلىقتى بارىنشا كوتەرۋگە جول اشىلادى. وتاندىق ءدارى-دارمەكتەردىڭ, سونىڭ ىشىندە يممۋنوبيولوگيالىق پرەپاراتتاردىڭ ءوندىرىسى داميدى جانە كەڭەيەدى. باسەكەگە قابىلەتتى وتاندىق فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرىس داميدى.
وسى ارقىلى جاڭا باعدارلامانىڭ مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق ەكونوميكالىق دوكتريناسىنىڭ ءبىر بولشەگى ەكەنى بايقالادى. دەمەك, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن ىسكە اسىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر. ول پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, ەلدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتا تابىسقا جەتۋىنىڭ باستى كەپىلى بولماق. بۇل ءجايت, ءسوز جوق, پراكتيك دارىگەرلەر مەن حالىق تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاۋىپ, سان-الۋان مەنشىك ءتۇرىنىڭ دامۋى مەن مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ وركەنيەتتى رىنوگىن قۇرۋعا مۇمكىندىك اپەرەدى. وسىعان قاراي قازىر باعدارلاما ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان جىلداردان بەرى كوپ ايتىلىپ, شەشىمىن تابا الماي كەلە جاتقان مەديتسينا سالاسىنا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە ۇيىتقى بولادى دەگەن ءۇمىت بار.
سەرىك ءپىرنازار.