قىرعىزدارعا تىنىشتىق كەرەك

ساراپتاما

توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قو­سىلعان قىرعىز اعايىنداردىڭ باسىنداعى جاعداي ءالى دە تۇراق­تاندى دەپ ايتۋ قيىن. اسىرەسە, ەل گۋمانيتارلىق كومەككە ءزارۋ. ەلىمىز ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعاسى رەتىندە جانە ءوزى تارا­پىنان قىر­عىزستانعا جان-جاقتى كومەك بەرىپ كەلەدى. جاقىندا ەرەۆان قا­لا­سىندا وتكەن ۇجىمدىق قاۋىپسىز­دىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا مۇشە مەم­لەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بەي­رەسمي كەز­دەسۋىن­دە قىرعىزستانعا جان-جاقتى كومەك كورسەتۋ قاجەت دەپ تانىلدى. وسىنىڭ ءوزى كورشىلەس جاتقان ەلدەگى جاعدايدىڭ ءالى دە قول­داۋدى قاجەت ەتەتىندىگىن كورسەتەدى. انە-مىنە دەگەنشە وقۋ جىلى دا جا­قىنداپ قالدى. الايدا قىرعىز­ستان الداعى وقۋ جىلىنا ساقاداي ساي دايىن وتىر دەي المايسىڭ. ماسەلەن, بىشكەك قالاسىنىڭ مەرى يسا ومارقۇلوۆتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ءبىر قىرعىز استاناسىنىڭ وزىندە 345 مۇعالىمگە جانە 30 مىڭ وقۋشىعا ورىن جەتىسپەيدى ەكەن. قازىرگى تاڭدا ەل استاناسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە 2010-2011 وقۋ جى­لى­نا 900 ميلليون سوم قاراستى­رى­لىپتى. ال وزبەك مەكتەپتەرىندەگى وقۋلىقتار نەگىزىنەن قازاقستاندا باسىپ شىعارىلعان. ۇلتارالىق قاقتىعىس ورىن العان وش قالاسى مەرياسىنىڭ الدىنا جينال­عان اتا-انالار ءوز بالالارىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگىنە كەپىلدىك بەرىلمەسە, وندا مەكتەپكە جىبەرمەيتىندىكتەرىن اي­تىپ شاعىمدانۋدا كورىنەدى. ءويت­كەنى, ورىن العان قاقتىعىستاردان قالانىڭ كوپتەگەن كۆارتالدارى جاپا شەككەن بولاتىن. قازىر وسى كۆار­تالدار تۇرعىندارى ءوز بالا­لارىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋلى. بىشكەكتەگى شىلدە ايىنداعى قاندى وقيعا ەلدى تىعىرىققا تىرەپ قانا قويماي, ەل تۇرعىندارىنىڭ ءجۇي­كەسىنە تەرىس اسەر ەتكەنى دە ءمالىم. بۇل جونىندە دۇنيەجۇزىلىك دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ قىر­عىزستانداعى ءوفيسىنىڭ جەتەكشىسى وسكون مولدو­كۋلوۆ بىشكەك, وش جانە جالالاباد وبلىستارىنىڭ پسيحوتەراپەۆتەرى مەن پسيحياترلارى اراسىندا ارنايى ترەنينگ وتكىزۋ بارىسىندا تىلگە تيەك ەتتى. “رەس­پۋب­ليكانىڭ وڭتۇستىگىندە ورىن العان ماۋسىمداعى وقيعالاردان كەيىن 100 مىڭ ادام پسيحوالەۋمەتتىك كومەكتى قاجەت ەتەدى”, دەدى ول. 7 ماۋسىم كۇنى وپپوزيتسيانىڭ قىرعىز استانا­سىن­داعى اكتسياسى بارىسىندا 2 ادام قازا تاۋىپ, تاعى 90-ى جا­رالانعان بولاتىن. مۇنداي اكتسيالار قازىر دە توقتار ەمەس. ماسە­لەن, كەشە قىر­عىزستان استاناسىن­داعى قالالىق سوت عيماراتى الدىندا ۇلت قاۋىپ­سىزدىگى مەملەكەتتىك قىزمەتى “الفا” قۇ­رى­لىمىنىڭ قىزمەتكەر­لەرىنە قاتىستى شەشىمدى وزگەرتۋ تۋرالى تالاپپەن اكتسيا وتكىزىلدى. ارنايى قۇرىلىم باسشىسى الماز جولدو­شا­ليەۆتى قوسا العاندا الفالىق­تارعا 2010 جىلى 7 ساۋىردە قسدپ ءوفيسىنىڭ الدىندا قارۋلارىن جو­عالت­تى, زاڭسىز بۇيرىقتى ورىن­دادى, سونداي-اق ۇكىمەت ءۇيى الدىنا جينالعاندارعا وق اتتى دەگەن ايىپتار تاعىلىپ وتىر. وسى اكتسيانىڭ وزىنەن حالىقتىڭ زاڭدىلىققا جۇگىنۋدەن گورى كەيبىر جەكە تۇلعالارعا يەك ارتاتىنى بايقالىپ قالىپ وتىر. جاقىندا وش قالاسىنىڭ مەرى مەليس مىر­زااكماتوۆتى قولداۋعا بايلانىستى مىڭداعان ادامدى جيناعان ۇلكەن اكتسيا بولىپ ءوتۋىنىڭ ءوزى وسى ءسوزى­مىزدىڭ ايعاعى بولسا كەرەك. ساراپ­شى­لار اتالعان وقيعانى ءساۋىر ايىن­داعى قاندى وقيعانىڭ سارقىن­شاعى دەپ باعالاۋدا. قالاي بولعان كۇندە بۇل ءجايت بيلىككە وي سالسا كەرەك. قىرعىزستاننىڭ وڭتۇستىك استانا­سى اتانىپ كەتكەن سول وش قالاسىندا ۇنعا دەگەن باعا ءوسىپ كەتكەن. قازىرگى تاڭدا ءبىر قاپ ۇننىڭ باعاسى 250-300 سومعا باعالانىپ وتىرعان كورىنەدى. بۇل, ارينە, ءوز كەزەگىندە قاراپايىم تۇتىنۋشى­لاردىڭ قالتالارىن قاعۋدا. رەسەي فەدەراتسياسىنداعى قۇرعاقشىلىق, ودان قالسا كورشىلەرىمىزدەگى وڭدەل­مەي قالعان جەرلەر ءوز دەگەنىن ىستە­گەن سىڭايلى. باتكەن وبلىسىندا سۋدىڭ تاپشىلىعىنان 6 مىڭ گەكتار القاپ قۇرعاپ جاتقانى, ال شۋ وبلىسى جايىلىم اۋدانىنداعى 5 مىڭ گەكتار جەردىڭ وندەلمەگەنى وسى ايتىلعان ءسوزىمىزدىڭ ايقىن ايعاعى. وسىعان وراي قىرعىزستان ۇنعا سالىناتىن سالىق مولشەرىن كيلو­سىنا ءۇش سومنان ءبىر سومعا دەيىن تومەندەتكەنى ءمالىم بولىپ وتىر. بۇل بۇل ما, وش جانە جالا­لا­باد قالالارى تۇرعىندارىن تاعى ءبىر ماسەلە مازالايدى. وسى قالالاردى جوندەۋ جانە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ديرەكتسياسىنىڭ ديرەكتورى جان­تورو ساتىبالديەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەگەر قىس مەرزىمىنەن بۇرىن تۇسەتىن بولسا, وندا قىرعىزستاننىڭ ءوڭتۇس­تىگىندەگى جاپا شەككەندەر ۋاقىتشا باسپانالاردا تۇرا تۇرۋلارىنا تۋرا كەلەدى ەكەن. ديرەكتسيا 1 مىڭ 836 ءۇي تۇرعىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. ەندى سول ىرگەتاستارى قالانعان باسپا­نا­لاردى قار تۇسكەنشە سالىپ ءبىتىرۋ وڭاي شارۋا بولمايىن دەپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە اقشا جانە ما­تەريالدىق قۇندىلىقتاردى جىم­قىرۋ 2010 جىلدىڭ جارتىجىلدى­عىن­دا وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزى­مىمەن سا­لىس­تىرعاندا 55 ەسە وسكەن. ەسەپ پا­لاتاسى وسىنداي مالىمەت تاراتىپتى. قارجىلىق زاڭ بۇزۋشى­لىق سالدارى­نان كەلگەن زيان 5 ەسە ارتىپ, 663 ميل­ليون 300 مىڭ سوم­دى قۇراعان. بۇدان باسقا قىرعىز­ستاننىڭ مەم­لەكەتتىك قارىزى شىلدە ايىنداعى كورسەتكىش بويىن­شا 8 ميلليارد 519 ميلليون سومعا جەتكەنى وزىندىك قيىندىقتار تۋ­عىزارى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قالاي بولعان كۇندە دە قىرعىزستاننىڭ وزگەلەردىڭ كومەگىنە زارۋلىگى كۇشەيە تۇسەتىنى اڭعارىلادى. تۇركيا وش پەن جالالاباد قالالا­رىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە دەپ 11 ميلليون دوللار بولەتىن بولىپ شەشىم قابىل­داعان. بۇعان دەيىن قازاقستان جاقىن كورشىسىنە 20 ميلليون دوللار ءتوڭى­رەگىندە جانە دونورلىق كونفەرەن­تسيا وتكىزۋ تۇرعىسىندا كومەك قو­لىن سوزعان ەدى. ۇقشۇ-عا مۇشە مەم­لە­كەتتەر باسشىلارىنىڭ بەي­رەس­مي كەزدەسۋىندە مالىمدەمە جاسا­عان رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەد­ۆەدەۆ قىرعىزستانعا جان-جاقتى كومەك كورسەتۋ تۋرالى شەشىم قا­بىل­دايتىندىعىن حابارلادى. مۇنى ەقىۇ ءىس باسىنداعى توراعا­سىنىڭ باستى جەتىستىگى دەپ باعالاعان ءجون. قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز, قىرعىزستان حالقىنىڭ ساياسيلانىپ كەتكەنى سونشا, ساياسي اكتسياعا شىق­قان حالىق 5-6 باللدىق جەر ءدۇمپۋى­نە پىسقىرىپ تا قاراماعان كورىنە­دى. وسىنىڭ ءوزى حالىقتىڭ كۇندەلىك­تى تۇرمىستان الشاقتاپ كەتكەنىن ايعاق­تاپ تۇر. الدا ەلدى پارلامەنت­تىك باس­قارۋ جۇيەسىنە باس­تايتىن سايلاۋ ناۋ­قانى جاقىن­داپ كەلەدى. قىرعىزدار ءۇشىن ەندىگى ماسەلە – سول سايلاۋدى “سايقال ساياساتقا” سالماي, ابىرويمەن وتكىزۋ. كەزەكتى ساياسي تارتىستى ەلدىڭ ەكونوميكاسى دا, تۇرعىندارىنىڭ جۇيكەسى دە كوتەرمەيتىن ءتۇرى بار... اسقار تۇراپباي ۇلى.