سارسەنبى كۇنى مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ جونىندەگى شارت ۇيىمى دايىندىق كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى تيبور توتتى قابىلدادى.
كەزدەسۋ كەزىندە قانات ساۋداباەۆ ءوز سوزىندە 29 تامىز كۇنىنىڭ تەرەڭ استارى بار ەكەنىن, سەبەبى, 1949 جىلدىڭ ءدال وسى كۇنى سەمەي پوليگونىندا العاش رەت يادرولىق قارۋ سىناعىنىڭ باستالعاندىعىن, ال 1991 جىلى ءدال وسى كۇنى ەلباسىنىڭ شەشىمىمەن پوليگوننىڭ مۇلدەم جابىلعاندىعىن ايرىقشا اتاپ وتە كەلە, بۇل رەتتە استانادا حالىقارالىق جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان باس تارتۋدىڭ بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك كۇنىنە وراي ۇيىمداستىرىلعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
ق.ساۋداباەۆ سونىمەن قاتار, اڭگىمەلەسۋشى تاراپتىڭ نازارىن 2009 جىلى ناۋرىز ايىندا كۇشىنە ەنگەن ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق جاساۋ جونىندەگى كەلىسىمگە اۋداردى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل كەلىسىم ايماقتاعى ەلدەردىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ءتارتىبىن نىعايتۋعا جانە يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ جونىندەگى شارتتا بەلگىلەنگەن تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قوسىلعان ايرىقشا ۇلەس بولىپ سانالادى. بۇل رەتتە ول يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ءتارتىبى جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى ءتيىمدى قۇرالداردىڭ ءبىرى رەتىندە يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ جونىندەگى شارتقا شىنايى قولداۋىن ءبىلدىردى.
ءوز كەزەگىندە ءسوز العان اتقارۋشى حاتشى تيبور توت قازاقستان مەن يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ جونىندەگى شارت ۇيىمى اراسىندا ورناعان قارىم-قاتىناس دەڭگەيىنە جوعارا باعا بەرىپ ءوتتى. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە ونى تاراتپاۋ جونىندەگى جاھاندىق ۇدەرىسكە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. “قازىرگى تاڭدا قازاقستان يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ جونىندەگى شارت ۇيىمىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى”, – دەدى بۇل جونىندە تيبور توت.
بۇل كۇنگى كەزدەسۋ اياسىندا تاراپتار ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ, سونىڭ ىشىندە يادرولىق مونيتورينگ پەن ينسپەكتسيالىق قىزمەت مالىمەتتەرىن ساراپتاۋ جونىندەگى ايماقتىق وقىتۋ ورتالىعىن قۇرۋ, مونيتورينگ مالىمەتتەرىن كەشەندى ءتۇردە ساراپتاي وتىرىپ, انىقتاۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جوبالارىن دايىنداۋ مەن جۇزەگە اسىرۋعا قازاقستاننىڭ قاتىسۋ ماسەلەلەرىن تالقىعا سالدى.
“مەن قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ جونىندەگى باتىل باستامالارىن جوعارى باعالايمىن. بۇل تەك سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ ۇدەرىسىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ونىڭ يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ جونىندەگى باستاماسىنا قاتىستى. سول سەبەپتى, مەن قازاقستاننىڭ بۇل قادامدارىنا ءوز ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, قولدايتىندىعىمدى جەتكىزگىم كەلەدى”, – ءوز سوزىندە ت. توت. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ جەكە ءبىر ەلدىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ ءار قيىرىندا جاتقان مەملەكەتتەردىڭ بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى. “ول ءۇشىن وسى ۇدەرىسكە مۇددەلى كەز كەلگەن ەل بەلگىلى ءبىر ماقسات جولىندا كۇش ءبىرىكتىرىپ, دۇرىس قادامدارعا بارۋى قاجەت. ارينە, بۇل وڭاي ەمەس. بىراق ونى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا بولادى. ءبۇگىندە قازاقستان ءوزىنىڭ باستامالارى مەن قادامدارى ارقىلى مۇنداي سەنىمسىزدىكتەردى سەيىلتۋگە كۇش سالىپ كەلەدى. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ ءجونىندەگى شارت ۇيىمىنىڭ دا اتقارىپ وتىرعان جۇمىستارى وراسان دەر ەدىم. بولاشاقتا ءبىر باعىتتى كوزدەيتىن ءىس-شارالاردى ودان ءارى شيراتا ءتۇسۋىمىز قاجەت”, – دەدى تيبور توت. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, 13 جىل ىشىندە اتالعان ۇيىم يادرولىق قارۋسىزدانۋ باعىتىندا وڭ قادامدارعا بارعان. “بۇگىندە 15ز مەملەكەت قولداۋ-كومەك تانىتۋدا. بۇل جىلدار ىشىندە ءبىز يادرولىق سىناقتارعا بايلانىستى حالىقارالىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ جۇيەسىن ەنگىزدىك. قازىرگى تاڭدا بۇل جۇيە ناتيجەلى تۇردە جۇمىس ىستەپ كەلەدى”, دەدى تيبور توت ءوز سوزىندە. سونداي-اق, ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قوسىلماعان ەلدەر دە بار ەكەن. ء“بىز ءۇشىن سولتۇستىك كورەيا, ينديا جانە پاكستان مەملەكەتتەرىنىڭ شارتقا قول قويۋلارى اسا ماڭىزدى. سونداي-اق, ونى قىتاي, ەگيپەت, يران, يزرايل, يندونەزيا مەملەكەتتەرى راتيفيكاتسييالاۋى قاجەت. بۇل شارتتى راتيفيكاتسيالاماعان ەلدەردىڭ اراسىندا اقش تا بار. بىراق تا, ءبىز جاقىن بولاشاقتا الەم ەلدەرىنىڭ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ءبىر-بىرىنە ءوزارا قولداۋ تانىتاتىنىنا سەنىم بىلدىرگىمىز كەلەدى. قازاقستان بۇل ورايدا كوپكە ۇلگى بولا ءبىلدى. قانداي ناقتىلى قادامدارعا بارۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ بەردى”, دەپ اتاپ ءوتتى ول.
كەزدەسۋ سوڭىندا يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ ءجونىندەگى شارت ۇيىمى دايىندىق كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى تيبور توت جۋرناليستەرمەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ قويعان ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى.
ءلايلا ەدىلقىزى