ەرەۆانداعى قازاق ورتالىعى

دوستىق دانەكەرى

جاقىندا ارمەنيا استاناسىن­داعى ەرەۆان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تەتىندە قازاقتىڭ ءتىلى مەن تاريحىن, سونداي-اق مادەنيەتىن ناسيحاتتاي­تىن ورتالىق اشىلدى. ونىڭ اشى­لۋ راسىمىنە ارمەنيالىقتارمەن قا­تار, ءبىر توپ قازاقستاندىق عالىمدار دا قاتىستى. سالتاناتتى راسىمدە ەرەۆان مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتو­رى ا.سيمونيان, ل.ن.گۋميلەۆ ات­ىن­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ رەكتورى ب.ءابدىرايىم جانە قازاقستاننىڭ ارمەنياداعى توتەن­شە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ا.ءبوزجى­گى­توۆ ءسوز سويلەپ, بۇل ورتالىقتىڭ قا­زاق-ارميان قاتىناستارىن ءارى قاراي دامىتۋعا ىقپال ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. – ەگەر تەرەڭگە ۇڭىلەتىن بولساق, ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ تاريحى ورتا عاسىرلاردان باستالا­دى, – دەدى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ رەكتورى باقىتجان ءابدى­رايىم قازاق-ارميان مادەني بايلا­نىس­تارىنا توقتالا كەلىپ. – جاۋ­گەرشىلىك زاماندا ءبىزدىڭ بابالارى­مىز – قىپشاقتار كاۆكاز اۋماعى­نا ات شالدىرىپ, وسى جەردە ارميان-قىپشاق سوزدىكتەرىن, تاريحي كىتاپ­تاردى قالدىرعان. ءسويتىپ, قايتا­لانباس ەۋرازيالىق ارحيتەكتۋرانىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن. بۇگىندە قازاقستاندا ءبىر قاۋىم ارميان ەتنوسى دا تۇرىپ جاتىر. با­قىتجان ءابدىرايىم ءسوز اراسىندا وسىعان دا توقتالىپ ءوتتى. “قازاق جە­رىندە ارميان ەتنوسىنىڭ پايدا بولۋى ءحىح عاسىردىڭ ورتا تۇسىنان باستالادى, – دەدى ول وسى تۋرالى. – ار­ميان حالقىنىڭ قازاق جەرىندە ەلەۋلى ەڭبەك ەتكەن كورنەكتى وكىل­دەرى از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى قيىن كە­زەڭدە ەل باسقارىپ, قاراپايىم حا­لىقتان كومەگىن اياماعان لەۆون ميرزويان ەدى. ول 1933-1937 جىلى قا­زاقستاندى باسقاردى, “قازاق ۇلت­شىلى” رەتىندە ساياسي قۋعىن-ءسۇر­گىن­گە ۇشىرادى. قازاق حالقى ونىڭ ەل­گە سىڭىرگەن ەڭبەگىن قۇرمەتتەپ “مىر­زاجان” دەپ اتاعان”. سالتاناتتى شارادان سوڭ, قا­زاق­ستاندىق جانە ارمەنيالىق عا­لىم­دار ەرەۆان ۋنيۆەرسيتەتىندەگى قازاق ورتالىعىن ارالاپ كوردى. ونى قا­زاق­ستاننىڭ ارمەنياداعى ەلشىلىگى جا­ساقتاعان, ال ونىڭ عىلىمي تۇر­عى­دان قامتىلۋىن ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتى قامتاماسىز ەتىپتى. ور­تالىقتان اباي, احمەت, ماعجان, مۇحتار باس­تاعان قازاق دانالا­رى­نىڭ ەڭبەكتە­رى­مەن تانىسىپ, قازاق حالقىنىڭ ءوت­كەنى مەن بۇگىنى تۋرالى مول ماعلۇمات الۋعا بولادى. سون­داي-اق ورتالىقتا عىلىمي, ادەبي ەڭبەكتەرمەن قاتار, قازاقتىڭ باي ءتىلىن­ وقىپ-ۇيرەنۋگە قاجەتتى كىتاپ­تار مەن ەلەكتروندى وقۋلىقتار, ءسوز­دىكتەر قويىلعان. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەك­تورى ب.ءابدىرايىم, ش.ءۋا­لي­حا­نوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملە­كەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ش.ىبى­راەۆ, ەۇۋ-ءدىڭ وقىتۋشى عا­لىمد­ارى ز.قابىلدينوۆ جانە س.ءدۇي­سەنعازين ەرەۆان مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيەتىنىڭ كەزەكتەن تىس عى­لى­مي كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىستى. سوڭىنان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ەرەۆان مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ارا­سىن­دا­عى ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. وندا ەكى جوعارى وقۋ ورنىندا پروفەس­سور­لار مەن ستۋدەنتتەر الماسۋ, ءبىر­لەسىپ عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ قاراستى­رىلعان. – ساياسي-ەكونوميكالىق ۇدەرىس­تەر­دە اسا زور تابىسقا جەتكەن, ءبۇ­گىن­دە الەمدىك قوعامداستىق موي­ىن­داعان قازاقستانمەن ەكونوميكالىق قانا ەمەس, مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى نىعايتۋ ارمەنيا ءۇشىن اسا ماڭىزدى, – دەدى عىلىمي كەڭەستەگى سوزىندە ەرەۆان مەملە­كەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ا.سي­مو­نيان. – بۇل ورتالىق ءبىزدىڭ جاس عا­لىمدارىمىزدىڭ ارمەنيا مۇرا­عا­تىنداعى قازاق حالقى تۋرالى قۇن­دى ەڭبەكتەردى ىندەتە زەرتتەۋلەرىنە سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى. ال باقىتجان ءابدىرايىم ار­مەنيالىق عالىمداردى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار بارىسىمەن تانىستىردى. ونىڭ ىشىندە ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىن دامىتۋ دا بار. ءاليسۇلتان قۇلانباي.