«الاتاۋدى اينالسام العادايدى تابام با؟..»

جىر الىبى جامبىلدىڭ ۇلى العادايدىڭ ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقانىن ەستىگەندە شىعارعان ۇزاق جوقتاۋ-زارى وسىلاي باستالاتىن ەدى. باۋىر ەتى بالاسىنان ماڭگىگە ايرىلىپ, تىم بولماسا وعان تۋعان جەردەن توپىراق بۇيىرماي, باسىنا ءبىر بەلگى دە قويا الماي, اڭىراپ قالعان اتانىڭ زارىن جاكەڭ وسىلاي تولعاعان. “اققان بۇلاق, جانعان شىراق, جالعىز كۇندە قۇرىدىڭ” دەگەندەي, ۇلى كەۋدەدە كەتكەن شەر دە وسى شىعار, بالكىم... سول العادايدىڭ ۋكراينانىڭ سي­نەل­نيكوۆ قالاسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا قازا بولعانى, سۇيەگى وسى قالاداعى باۋىر­لاستار زيراتىنا قايتا جەرلەنگەنى 1998 جىلى بەلگىلى بولىپ, قۋانىشتى حابار قازاقستاندىق گازەتتەرگە جاريالاندى. جامبىلدىڭ نەمەرەسى الىمقۇلدىڭ بالاسى مۇراتحان سول جىلى الدىمەن بارىپ, اتا­سىنىڭ باسىنا زيارات ەتەدى. ال 2005 جىلى, ۇلى جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىندا العا­دايدىڭ باسىنا ەسكەرتكىش قويىلعان ەكەن. وعان قازاقستاننىڭ ۋكرايناداعى ەلشىلىگى (ەلشى امانگەلدى جۇماباەۆ) بەلسەنە اتسالىسىپ, العادايدىڭ باسىنا قويىلاتىن تاس-بەلگىنى قازاقستاندا جاسا­تىپ, باتىردىڭ باسىنا سالتاناتتى تۇردە قويعىزعان. وسى سالتاناتقا دنەپروپەتروۆ وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى يۋري ەحانۋروۆ باستاعان جەرگىلىكتى باسشىلار, قوعام قايراتكەرلەرىمەن قاتار, قازاقستاننان العادايدىڭ نەمەرە ءىنىسى, اقىن الىمقۇل جامبىلوۆ تا قاتىسقان ەكەن. جۋىردا, دنەپرودزەرجينسك قالاسىنا بارعان ساپارىمىزدا سينەلنيكوۆ قالا­سىنداعى العاداي جەرلەنگەن باۋىرلاستار زيراتىندا ءبىز دە بولىپ, باتىردىڭ باسىنا زيارات ەتتىك. سينەلنيكوۆ قالاسى 32 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار شاعىن قالا. ال ەندى سول شاھاردىڭ قالالىق كەڭەسىندە 33 دەپ­ۋتات بار ەكەن. ءبىز قالالىق رادانىڭ حات­شىسى ۆيكتور بۋتليمەنكومەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك. ول وزدەرىنىڭ قالاسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا قازا تاپقان 67 قازاق جاۋىنگەرىن دە ارداق تۇتاتىندىقتارىن, ولار قازا بولعان تيحي كوشەسىن العاداي­دىڭ ەسىمىمەن اتاۋ جونىندە اڭگىمە كوتە­رىل­گەنىن ايتتى. “بىراق, – دەدى ول, – جەر­گىلىكتى اكىمشىلىكتىڭ باسشىسى كوشە اتى ەمەس, تۇرعىندار دەمالاتىن “درۋجبا-دوستىق” اتتى جاڭا ساياباق ۇيىمداستىرۋ كەرەك دەپ شەشتى. وعان كەتەتىن شىعىن­نىڭ جارتىسىن قازاقستان جاعى كوتەرەتىن بولىپ شەشىلدى”. ەگەر ءبىزدىڭ جەر ءۇشىن ۋكرايننىڭ جامبىل تارىزدەس اقىنىنىڭ بالاسى قان توگىپ, قازا بولسا, ءبىز سول بويدا ەسكەرت­كىشىن دە ورناتىپ, كوشە اتىن دا كوپ ءسوز­گە كەلمەي بەرە سالار ەدىك. ال ۋكرايندىق اعايىندار سەندەردىڭ ادامدارىڭ ەكەن, ەندەشە ساياباقتىڭ جارتى قۇنىن سەندەر تولەڭدەر دەيدى. بالكي, بۇل دۇرىس تا شىعار, ءار حالىقتىڭ وزىندىك مىنەزى بار عوي. جۇرتتىڭ ءبارى وزگەلەرگە جىرتىلا بەرەتىن قازەكەم دەيسىڭ بە؟.. ءبىز العادايدىڭ قالاي قازا بولعانىن انىقتاپ, سۇيەگىن تاپقان قالاداعى №5 مەك­تەپكە دە باردىق. وسىندا قازاقستان­دىق جاۋىنگەرلەرگە ارنالعان ارنايى مۇراجاي بار ەكەن. ونى دا قازاقستان ەلشى­لىگىنىڭ كومەگىمەن مەكتەپ ىزشىلدەرى ۇيىم­داستىرىپتى. شاعىن بولمە بولسا دا الىس­تاعى قازاقستاننىڭ ارالى سەكىلدى ورتاعا تاپ بولدىق. ويتكەنى, مۇنداعى ەكسپوناتتاردىڭ كوبى قازاقستاننان جەتكىزىلگەن. سونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ قۇتىسى, ويۋ-ورنەكتەرى, تۇرمىستىق بۇيىم­دارى دا تۇر. ءبىز وسى جەردە ىزشىلدەردىڭ باسشىسى, مەكتەپتىڭ اسكەري ءىسىنىڭ مۇعالىمى, زاپاس­تاعى پودپولكوۆنيك ەۆگەني ترۋشەنكو­مەن ۇزاق اڭگىمەلەسىپ, ونىڭ العادايدىڭ سۇيەگىن قالاي انىقتاعانى تۋرالى بىلدىك. – سينەلنيكوۆ قالاسى 1941 جىلدان 1943 جىلعا دەيىن نەمىستەردىڭ قولاستىندا بولدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ەۆگەني گريگورەۆيچ. – ستالينگراد تۇبىندەگى جەڭىس­تەن كەيىن كەڭەس ارمياسى ۋكراينا­نى بوساتۋعا قاتتى كىرىسكەن بولاتىن. 1943 جىلدىڭ اقپان ايىنداعى ازات ەتۋ وپەراتسياسى سنەلنيكوۆو-1 ستانساسىنان باستالعان. بۇل قالانىڭ شىعىس جاق بەتى. كەڭەس اسكەرلەرى سول كەزدە سينەلنيكوۆتىڭ جانىنداعى ۆولنوە سەلوسىنا جا­قىنداعان. ءارى قاراي ە.ترۋشەنكونىڭ اڭگىمەسى­نەن توبە شاشىڭ تىك تۇراتىن ءبىر فاكتى ەستىدىك. “شابۋىلعا شىققان ءبىزدىڭ اسكەر­لەر­دىڭ وق-دارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءمۇل­دە تومەن بولعان ەكەن. ءبىز قازبا جۇمىس­تارى كەزىندە كوپتەگەن جاۋىنگەرلەردىڭ وقسىز پاترونمەن قارۋلانعانىن انىق­تا­دىق”, – دەدى ول. ءسويتىپ, جاۋدىڭ مۇزداي قارۋلانعان اسكەرىنە قارسى كەڭەستىك كومانديرلەر كەيبىر جاۋىنگەرلەرىن وقسىز پاترونمەن ايداپ سالىپتى. وسى اسكەردىڭ اراسىندا 19-شى گۆار­ديالىق كاۆالەريستىك پولك تە بولعان. وندا العادايدان باسقا دا 67 قازاق جاۋىن­گەرى بولعاندىعى انىقتالىپتى. ستا­لينگرادتاعى ءىرى جەڭىستەن كەيىن ەت-قىزۋمەن “ۋرالاعان” كەڭەس اسكەرلەرى سينەل­نيكوۆ قالاسىن جاۋدان ازات ەتكەن. بىراق نەمىستەر ولاردىڭ وق-دارىمەن قام­تاماسىز ەتىلۋى مۇلدە تومەن ەكەنىن سەزىپ قالىپ, ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى نىسان بولىپ ەسەپتەلەتىن سينەلنيكوۆ ستانساسىن قايتارۋ ءۇشىن ۇلكەن كۇشتەر توگەدى. سونىڭ ىشىندە زاپوروجە قالاسىن­دا تۇرعان “سس”-ءتىڭ باس سۇيەكتىڭ قاڭ­قا­سىن جاۋىنگەرلىك تۋلارىنا بەلگى ەتكەن قانىپەزەر ديۆيزياسىن, اۆياتسيا مەن ار­تيل­لەريا كۇشتەرىن دە وسىنداعى سوعىسقا تارتىپ, جويقىن شابۋىل باستايدى. “پۋلەمەتشى العاداي جامبىل ۇلىنىڭ جاسى سول كەزدەردە 40-تان اسقان (1901-1943), ول بىرنەشە رەت كومانديرلەرىنىڭ العىسىن الىپ, جاس جاۋىنگەرلەرگە ۇلگى ەتىلگەن. بۇلار تۋرالى ارتىنان, پولك ار­حيۆىنەن تابىلعان ماتەريالدار راستايدى. ستالينگراد قىرعىنىن باستان كەشكەن ول بۇل كەزدەردە سوعىس ىسىنە بارىنشا توسەل­گەن جاۋىنگەر بولاتىن. سول كەزدەگى اسكە­ري گازەتتەردە دە ونىڭ ەرلىگى جايلى جا­زىل­عان دەرەكتەر بار”, – دەدى ە.ترۋ­شەنكو. نەمىستەردىڭ ۇلان-اسىر شابۋىلىنان كەيىن سينەلنيكوۆ قالاسىن ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىن ەمەس-ءتىن. سوعان كوزى جەتكەن پولك كومانديرى اسكەرگە قالانى تاستاپ شىعۋعا بۇيرىق بەرەدى. ال جارالىلار مەن جۇكتە­رىن ارقالاپ, شەگىنگەن اسكەردى وكشەلەپ قۋعان جاۋدىڭ جولىن بوگەۋ ءۇشىن بىرنەشە جاۋىنگەردى قالقانعا قالدىرادى. سونىڭ ىشىندە پۋلەمەتشى العاداي جامبىلوۆ تا بار ەدى. ولار ءۇيدىڭ توبەسىنە بەكىنىپ الىپ, وڭمەڭدەگەن فاشيستەردىڭ الدىنا توسقاۋ­ىل بولادى. وزدەرىنىڭ ءبارىبىر قازا بولا­تىنىن بىلسە دە, بىرەۋى دە پوزيتسياسىن تاستاماي, سوڭعى دەمى قالعانشا ايقاسىپ, ەكى-ءۇش شابۋىلدىڭ بەتىن قايتارادى. بىراق كۇش تەڭ ەمەس ەدى, جاۋ قىزىلاس­كەرلەر بەكىنگەن ءۇيدى الا الماعان سوڭ, ولار­دى تانكىمەن اتىپ, تەگىس قىرىپ سالا­دى. جاۋىنگەرلەر وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ورىنداپ, نەگىزگى اسكەردىڭ شە­گىنىسىن قامتاماسىز ەتىپ, ەرلىكپەن كوز جۇمادى. ...ناۋرىز ايى بولىپ, كۇن جىلىنا باس­تاعاندا, نەمىستەر جەرگىلىكتى تۇرعىن­دار­عا قالادا قالعان كەڭەستىك جاۋىنگەر­لەردىڭ ءمايىتىن جەرگە كومدىرەدى. ارينە, ولار قابىر قازىپ, جەرلەۋ سالتىن ساقتاپ جەرلەمەگەن, سول جەردەگى سنارياد قازعان, وكوپ بولعان شۇقىرلارعا كومە سالعان. ء“بىز قىزىلاسكەرلەردىڭ ءمايىتىن سونداي شۇقىرلاردان قازىپ الىپ, قايتا جەر­لەدىك. كوپتەگەن جاۋىنگەرلەردىڭ قۇجات­تارى بولمادى, بولسا دا ولارى ءشىرىپ كەتكەن بولۋى كەرەك. ال كەيبىر پىشاق, ينە, ۇستارا سەكىلدى زاتتاردىڭ توت باسقان سۇلباسى تابىلدى. سونىڭ ىشىندە, – دەدى ەۆگەني گريگورەۆيچ ءبىر توت باسقان پى­شاقتى كورسەتىپ, – مىنا پىشاق جاۋىنگەردىڭ اياعىنا بايلانعان بولدى. ءوزىنىڭ ۇستاراسى وتكىر ەكەندىگى ءبىلىنىپ تۇر. يەسى ونىمەن ساقال-مۇرتىن دا قىرىپ وتىرعان بولۋى كەرەك. ءبىز انىقتاعان ار­داگەرلەر مۇنداي پىشاقتار قازاقتاردىڭ قونىشىندا جۇرەتىندىگىن ايتتى. قازاقتار ولارىن كۇتىپ ۇستاپ, كوبىنەسە قايراپ وتى­راتىنىن جەتكىزدى كوز كورگەندەر. سونداي-اق تەمەكى قورابىنان قازاقتىڭ ۇلتتىق ويۋىن تاپتىق. سول جەردەن ءبىز بارلىعى 200-دەي ءمايىتتى قازىپ الىپ, باۋىرلاستار زيراتىنا سالتاناتتى تۇردە جەرلەدىك. سودان كەيىن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ پودولسكىدەگى ارحيۆىنە بارىپ جۇمىس ىستەپ, ولاردىڭ اتى-جوندەرىن انىقتادىق. ايتا كەتەتىنى, العاداي قىزمەت ەتكەن 19-شى گۆارديالىق كاۆپولك وسى جەردە تولى­عىمەن قۇرتىلعان ەكەن. پولكتىڭ تۋى دا قولدى بولعان سياقتى, ويتكەنى ءتىرى قال­عاندارىن باسقا بولىمشەلەرگە اۋىستىرىپ جىبەرىپتى. ءبىز قازاق فاميليالارىن قازاقستان­دىق گازەتتەرگە جىبەرگەن ەدىك, ۇزاماي قا­زاق­ستاننان قۋانىشتى حابار كەلدى. جاۋ­ىن­گەرلەردىڭ ءبىرى – اتى بۇكىلوداققا ءماش­ھۇر بولعان جامبىلدىڭ بالاسى بولىپ شىقتى. ءبىز دە بۇعان قاتتى قۋانىپ قال­دىق. سودان كەيىن قازاقستاندىقتاردىڭ بىزگە كەلۋى جيىلەدى”. 1996 جىلى جامبىلدىڭ 150 جىلدىق تويى بولعاندا ەۆگەني ترۋشەنكو قوناق رەتىندە ارنايى شاقىرىلىپ, ۇلكەن قۇرمەتكە بولەنگەن ەكەن. ول سول جولى العاداي جاتقان جەر­دىڭ ءبىر ۋىس تو­پىراعىن الا بارىپ, جاكەڭنىڭ زيراتىنا سالىپتى. ءسويتىپ, “الاتاۋدى اي­نال­سام, العادايدى تا­بام با, جەتىسۋدى جەتكەرسەم, العا­دايدى تابام با؟” دەپ جوقتاپ كەتكەن ۇلى اقىننىڭ رۋحى ۇلىنىڭ سوڭعى دەمى شىققان جەردىڭ تو­پى­راعىن يىسكەپ, تىنىشتانعان سياقتى... ەۆگەني ترۋ­شەن­كو وسى قىزمەت­تىڭ ءبارىن جەرگىلىكتى وكىمەت تاراپىنان قولداعان جىگىتتەردىڭ اراسىندا ۆاسيل چەرنوموردى ايرىقشا اتاپ, ونىڭ ۇلكەن كومەگىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ وتىردى. ءسويتىپ, ۋكراينالىق جىگىتتەر ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ رۋحتارىنىڭ تىنىش بولۋىنا ۇلكەن جاردەم ەتكەن ەكەن. مەكتەپتەگى مۇراجايدى ۇيىمداستىرۋعا دا ۆاسيل چەرنومور ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىرىپتى. ول قازاقستاننىڭ ۋكرايناداعى ەلشىلى­گىمەن بىرلەسە وتىرىپ, مۋزەيدى قازاقستان­دىق ەكسپوناتتارمەن تولتىرىسقان. مىنە, وسىلايشا الىستاعى ۋكراينادا قازاق بالاسىنىڭ قانى توگىلگەن جەردى, قازاقستاننىڭ ءبىر بۇرىشى دەرلىك ورىندى كورىپ قايتتىق. جاقسىباي سامرات. ---------------------------------- اۆتوردىڭ العادايدىڭ باسىنا گۇل شوقتارىن قويىپ جاتقان ءساتى. مەكتەپتەگى مۇراجايدا: اسكەري كيىمدى ە.ترۋشەنكو جانە ۆ.چەرنومور.