(دەرەكتى اڭگىمە)
يسلام تاريحىندا بالا كەزدەرىنەن تۋرا جولعا ءتۇسىپ, يسلامياتقا ايرىقشا ۇلەس قوسقان ساحابالار ەداۋىر ەدى. سولاردىڭ ءبىرى جايلى بايان...
ءامىر تۇراتىن اۋىل كەرۋەن جولدىڭ بويىندا ەدى. بۇل جەردەن ءمولدىر بۇلاق باستالاتىن. اراب دالاسىنىڭ اپتاپ ىستىعىندا ءتىلى تاڭدايىنا جابىسىپ, دىڭكەسى قۇرىپ, شولىركەپ كەلىپ, باس قويعان جان عانا ول باستاۋدىڭ قادىرىن جەتە تۇسىنسە كەرەك. تۋرا جەر استىنان قايناپ شىعاتىن تۇسىندا سۋ – مۇپ-مۇزداي سالقىن, جانعا شيپا بەرەتىندەي ءمولدىر. ءتىپتى سۋ استىنداعى قايراق تاستار مونشاقتاي ءتىزىلىپ, كوزدىڭ جاۋىن الادى. باستاۋىنان ءسال ۇزاسىمەن-اق بۇلاق سۋى جىلىپ سالا بەرەتىن. اۋىل تۇرعىندارى اۋىز سۋلارىن وسى جەردەن الاتىن ەدى.
كۇننىڭ اپتابى ءسال باسىلىسىمەن اۋىل بالالارى بۇلاق ماڭىنان تابىلاتىن. ويىننىڭ نەشە ءتۇرىن ويلاپ تاپقاندارىنا ءمارە-سارە. بىراق, قانشاما اسىر سالىپ ويناسا دا, بۇلاق سۋىن لايلاۋ, ونىڭ كوزىن بىتەۋ دەگەن بۇزاقى قىلىقتار ويلارىنا دا كەلگەن ەمەس. سەبەبى, ۇلكەندەر جاعى بۇلاق كوزىن اشۋدى, سۋدى قاستەرلەۋدى سۋى تاپشى قۇمدى وڭىردە وسكەن وسىناۋ بالالاردىڭ ساناسىنا ءسابي كەزدەرىنەن قۇيىپ باققان-دى. سۋ جوق جەردە ءتىرشىلىك تە بولماق ەمەس.
وسى بۇلاق ماڭىنان وتەتىن كەرۋەن جولدارى سونا-ا-اۋ كوكجيەككە جالعاسا اسىلىپ, ودان ءارى تىلسىم ءبىر الەمگە جەتەلەپ اكەتەتىندەي... سوندىقتان بولار, ءامىر بالا دوستارىمەن سونشالىقتى بەرىلىپ ويناي جۇرە, وقتىن-وقتىن كەرۋەن جولدارى و شەتى مەن بۇ شەتىن جالعاستىرىپ جاتقان كوكجيەككە ۇزاق قاراعاندى جاقسى كورەتىن.
سەبەبى, سول جولدار ارقىلى كەلەتىن كەرۋەنشىلەر مۇنىڭ اۋىلىن كول-كوسىر اڭگىمەگە قارىق ەتۋشى ەدى. ولاردىڭ ىشىندە كوسەم ءسوزدىڭ نەبىر شەشەندەرى دە بار. الىس ەلدەر مەن قالالارداعى بازار نارقىنان باستاپ, ءتۇرلى ادامدار تاعدىرى تۋرالى نەبىر حيكايالاردىڭ مايىن تامىزادى-اي دەرسىڭ.
اسىرەسە, ساحارادا سالقىن ماۋسىمدار باستالعان تۇستا بۇلاردىڭ اۋىلى ارقىلى وتەتىن جولاۋشىلار سانى كوبەيىپ, اۋىلداستارىنىڭ قۇلاعى ءار-الۋان ءاڭگىمەگە ابدەن-اق قانىعىپ قالۋشى ەدى. شىلدەنىڭ مي قايناتار ىستىعىندا, ارينە, كەرۋەن تارتۋشىلاردىڭ تىم ازايىپ قالاتىنى تاعى بار. ونداي كەزدە سو-نا-اۋ كوكجيەككە كوز تالدىرىپ قاراعان ءامىردىڭ بويىن ەرەسەكتەرگە ءتان, بەلگىسىز ءبىر زارىعۋ سەزىمى بيلەيتىن ەدى. ساعىنىشپەن ۇزاعىراق تەلمىرە قاراعاننان بولار, ءايتەۋىر كوز ۇشىنداعى ساعىم اتاۋلى ءبىر ءسات قوڭىر كەرۋەنگە ۇقساپ, سالدەن كەيىن جوڭكىلە كوشە ءجونەلەتىندەي اسەر قالدىراتىن بالاعا.
سونداي اڭساۋعا تولى كۇندەردىڭ بىرىندە مەككە جاقتان كەرۋەن كەلدى. ونىڭ يەلەرى شاي ءىشىپ, جايعاسا وتىرىپ, ادەتتەگىسىنشە حيكايالارىن باستاعان تۇستا بۇل جولعى اڭگىمەلەرىنىڭ سارىنى ءبولەكتەۋ سياقتى كورىنگەن. مەككەدە ءوزىن پايعامبار دەپ جاريالاۋشى ءبىر ادام پايدا بولعان كورىنەدى. كوپ قۇدايعا تابىنۋعا قارسىلىق كورسەتۋشى ول ادام ءبىر اللاعا عانا قۇلشىلىق ەتىپ, مويىنسۇنۋعا شاقىرۋدا, دەيدى. مىنە, سول كۇننەن باستاپ, بالا ءامىردىڭ اۋىلىنا مەككەدە پايدا بولا باستاعان جاڭا ءدىن جانە ونىڭ ناسيحاتتاۋشىسى جايلى اڭگىمەلەر تولاسسىز جەتە باستادى.
كەرۋەنشىلەردىڭ ءبىرى ونى ماقتاسا, ەكىنشىلەرى داتتاپ دەگەندەي, ەكىۇداي حابارلار قاپتاپ كەتكەن بولاتىن. ارادا تاعى ءبىراز ۋاقىت وتكەندە كەرۋەنشىلەردىڭ كەيبىرى: “اللا تاراپىنان جاڭا پايعامبارعا تۇسىرىلگەن اياندار” – دەپ, بۇلارعا جىر تىلىنەن دە جاعىمدى, عاجاپ ءبىر ماقاممەن ايتىلاتىن اياتتاردى جەتكىزە باستادى. ءامىردىڭ اۋىلداستارى كەرۋەنشىلەر كەتكەننەن كەيىن الگى اياتتاردىڭ جالپى مازمۇنىن عانا قايتالاي بايانداپ جۇرىسەتىن. سەبەبى, سوزبە-ءسوز جاتتاپ العان ەشقايسىسى بولا قويمادى.
تەك بەس جاسار ءامىر عانا الگى اياتتاردى سول ەستىگەن قالپىندا ساناسىندا ساقتاپ قالعان ەكەن. ول قاسيەتتى سوزدەر بالا جۇرەگىنە ءوز-وزىنەن ءسىڭىپ جاتاتىنداي. سودان باستاپ ءامىردىڭ بويىندا توسىن ءبىر وزگەرىستەر باستالدى. ول جادىندا جاتتالعان اياتتاردى وڭاشا ساتتەرىندە ءجيى قايتالاپ, اكەسى سالاماعا دا وقىپ بەرەتىن. وسىدان بىلاي اكەلى-بالالى ەكەۋى وڭاشالانىپ, ءجيى اڭگىمەلەسۋدى ادەتكە اينالدىرعان ەدى.
ءسويتىپ جۇرگەندە ءامىر بەس جاستى ارتقا تاستاپ, التىعا اياق باسقان-تىن. كۇننەن-كۇنگە بالانىڭ جاڭا دىنگە, ونى تاراتۋشى پايعامباردى كورۋگە دەگەن ىنتىزارى ارتا ءتۇستى. بىراق ول بار بولعانى بالا, ونىڭ الدىندا ۇلكەندەر بار عوي. اراب حالقىنىڭ ۇلتتىق ءداستۇرى بويىنشا, ۇلكەندەردىڭ ءسوزىن تىڭداۋ, الدارىنان قيا وتپەۋ-پارىز.
ارابياداعى وزگە تايپالار سياقتى, بۇلاردىڭ اۋىل اقساقالدارى دا ءوزىن پايعامبارمىن دەپ جاريالاۋشى ادام مەن مەككەلىك كوپقۇدايشىلار اراسىنداعى قاقتىعىستاردى قۇرايىشتاردىڭ ءوز ىشكى ماسەلەسى دەپ باعالاستى. ول جاڭا ءدىننىڭ يسلام ەكەندىگىن, ال ونى ۇستانۋشىلاردىڭ مۇسىلماندار دەپ اتالاتىندىعىن بالا ءامىر كەيىنىرەك بىلگەن-ءتىن.
بۇل جونىندە ءال-ءبۇحاريدىڭ “ساحيحىنداعى” 4302-ءشى حاديستە ءامىر بين سالامانىڭ ءوزى (اللا وعان رازى بولسىن) بىلاي دەپ ەسكە الادى: “وزگە ارابتار جونىندە ايتار بولساق, ولار مەككەنى مۇسىلماندار جاۋلاپ العانعا دەيىن يسلام دىنىنە ءوتۋدى كەشەۋىلدەتۋمەن كەلدى. “ونىڭ ءوز رۋلاستارىمەن كۇرەسىن جايىنا قويىڭدار. ەگەر ول شىنىمەن قۇرايىشتاردى جەڭسە, وندا ونىڭ شىنايى پايعامبار بولعانى”, دەستى. كەيىن مەككەنى مۇسىلماندار جاۋلاپ العان تۇستا بارلىق اراب تايپالارى يسلامعا لاپ قويىپ, وتە باستادى. ءبىزدىڭ رۋىمىزدان, وزگەلەردەن بۇرىن, مەنىڭ اكەم مۇسىلمان بولدى. پايعامبارىمىز ساللا اللاھۋ الەيحي ءۋاس سالاممەن كەزدەسىپ كەلگەننەن كەيىن اكەم بىلاي دەدى: “اللا اتىمەن انت ەتەمىن! سەندەرگە شىنايى پايعامباردىڭ (س.ا.ۋ.) حابارىن جەتكىزگەلى كەلدىم. ء“ار نامازدى ءوزىنە تيەسىلى ۋاقىتىندا ورىنداڭدار, ناماز وقيتىن مەزگىل جەتكەندە سەندەردىڭ بىرەۋلەرىڭ ازان شاقىرىڭدار. جانە ىشتەرىڭدە قۇراندى كىم ارتىق بىلسە, سول يمام بولسىن”, – دەدى پايعامبار”, دەگەن اكەمنىڭ حابارىنان كەيىن رۋلاستارىم قۇراندى جاقسى بىلەتىن ادامدى ىزدەستىرە باستادى. الايدا, مەنەن ارتىق قۇراندى بىلەتىن ەشكىم تابىلمادى. سەبەبى, وسى قاسيەتتى كىتاپتىڭ ءاربىر اياتى كەرۋەنشىلەردىڭ جەتكىزۋىندە جۇرەگىمدە جاتتالىپ قالعان بولاتىن. سوندىقتان ولار مەنى يمام قويىستى. ول كەزدە التى نەمەسە جەتى-اق جاستا ەدىم. ۇستىمدەگى كويلەگىم وتە قىسقا بولعاندىقتان, ساجداعا بارعانىمدا ونىڭ ەتەگى تىم جوعارى ءتۇرىلىپ كەتە بەرەتىن. سوندا نامازعا تۇرعان ءبىزدىڭ تايپانىڭ ايەلدەرىنىڭ ءبىرى: “يمامدارىڭنىڭ ارقاسىن دۇرىستاپ جاپساڭدارشى, كورىنبەسىن!”-دەدى. سودان كەيىن اۋىلداستارىم ءبىر ماتا ساتىپ الىپ, ودان ماعان ارناپ كويلەك تىگىپ بەردى. سول كەزدە الگى كويلەككە قاتتى قۋانعانىم ءالى ەسىمدە”, – دەپ ەسكە العان ەدى ءامىر حازىرەتى ساحيح حاديستە.
ءيا, اعايىن! اللانىڭ نۇرىنا, پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.ۋ.) شاپاعاتىنا ءسابي كەزىنەن بولەنگەن باقىتتى بالالاردىڭ ءبىرى وسى ءامىر بين سالاما بولاتىن.
نۇرلىتاي ۇركىمباي.