دامۋ تۇعىرى – وركەنيەتتى ينفراقۇرىلىم
استانانىڭ حالىقارالىق 10 جىلدىق مەرەكەسى اتالىپ وتىلەر تۇستا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ء“بارىڭىز دە بىلەسىزدەر, ءبىز استانانى قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ ەتالون قالاسى رەتىندە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 30 قالانىڭ قاتارىنا قوسۋ جونىندەگى ءورشىل ماقساتىمىزدى كەڭىنەن پاش ەتتىك. سوندىقتان ءبىزدىڭ جاس ەلوردامىز قازاقستاندىق برەندتىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى”, دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. بۇل ءورشىل ماقساتتى ويداعىداي ورىنداۋ بارىسىندا جىلدان-جىلعا اتقارىلاتىن جۇمىس كولەمى بارعان سايىن اۋقىمدانىپ, شىن ماعىناسىندا ستراتەگيالىق سيپات الىپ بارادى. وعان كۇنى كەشە اتالىپ وتكەن ەلوردامىزدىڭ 12 جىلدىق مۇشەل مەرەكەسىنە تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان ارناي كەلگەن قوناقتاردىڭ جۇرەكجاردى پىكىرلەرى, وسى توي اياسىندا وتكەن الەم استانالارىنىڭ ەشقايسىسىندا بالاماسى جوق “حان شاتىر” ارحيتەكتۋرالىق ءانسامبلىنىڭ تۇساۋكەسەرى ايقىن دالەل بولادى.
الەمدىك مەگاپوليۋستەردى ەرەكشەلەندىرەتىن دە, ولاردىڭ قالىپتى ءومىرى مەن دامۋىندا دا شەشۋشى ءرول اتقاراتىن وزىق تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىمى ەكەندىگى داۋسىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلوردانى ودان ءارى وركەندەتۋ ماسەلەسىندە قالانىڭ بازالىق ينفراقۇرىلىمىن بارىنشا دامىتۋعا ۇنەمى باسىمدىق بەرىپ كەلە جاتقاندىعى دا سوندىقتان. استانادا اتقارىلىپ جاتقان قۇرىلىس اۋقىمى تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ەلىمىزدە قولعا الىنعان قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ 40 پايىزى ەلوردانىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. مادەني-الەۋمەتتىك نىسانداردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, جىل سايىن قالامىزدا ميلليون شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى پايدالانۋعا بەرىلەدى. جاڭا قۇرىلىس نىساندارى قالانىڭ ءبىر عانا اۋماعىندا ەمەس, بارلىق ايماقتارىندا ءبىردەي بوي كوتەرۋدە. ەندەشە, قالا ينفراقۇرىلىمىن ءتورت قۇبىلا بويىنشا تەڭ دامىتۋ, ەشبىر ءۇزىلىسسىز قالانى سۋ, جىلۋ جانە جارىقپەن جابدىقتاۋ, كۇننەن-كۇنگە ءوسىپ بارا جاتقان كولىك تاسقىنىنىڭ توقتاۋسىز قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتەتىن جول-كولىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ كولەمدى دە كەلەلى مىندەت.
استانانىڭ اۆتورى – ەلباسىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن بۇل ورايدا اتقارىلعان جۇمىس ۇشان-تەڭىز, بەلگىلەنگەن جوبا ودان دا زور. اتاپ ايتقاندا, سوڭعى جىلدارى جىلۋ-ەنەرگەتيكا سالاسىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 14 ملرد. تراسفەرت قارجىعا №1 جانە №2 جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن (جەو) قايتا جاراقتاندىرۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وتكەن جىلى ءۇشىنشى قوسىلىمداعى جىلۋ ماگيسترالىنىڭ, “جاڭا جول” پودستانساسىنىڭ قۇرىلىستارى اياقتالىپ, جۇمىس ىستەپ تۇرعان 110/10 كيلوۆاتتىق ەكى پودستانسالار قايتا جاراقتاندىرىلدى. قازىرگى تاڭدا قالانىڭ بارلىق ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرى 1 340 گكال/ساع. جىلۋ, 340 مۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەدى. قالانىڭ قارقىندى ءوسۋ جاعدايىن ەسكەرە كەلىپ, 2010-2012 جىلدار ارالىعىندا جىلۋ ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس 1 925 گكال/ساع., ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس 543 مۆت. بولادى دەگەن بولجام جاسالىنىپ وتىر. ال 2016 جىلعا تامان تەك ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس 765 مۆت-عا دەيىن وسەدى. بۇگىنگى كۇنى قالامىزعا 1 568 گكال/ساع. جىلۋ ەنەرگياسى قاجەت. جىلۋ ەنەرگياسىنا دەگەن تاپشىلىق 103 گكال/ساع. بولىپ وتىر. بۇل الداعى ۋاقىتتا جىلۋ جۇيەسىنە قوسىلاتىن جاڭا نىسانداردى ەسەپتەمەگەندەگى جاعداي. سوندىقتان قازىر قالانىڭ ەنەرگەتيكالىق اكتيۆتەرىن قايتا جاراقتاندىرۋ جانە جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ۇلكەن جۇمىستار قولعا الىندى. تەك وتكەن جىلى عانا وسى سالادا 73 ملرد. تەڭگەنىڭ جۇمىس كولەمى يگەرىلدى.
ۇستىمىزدەگى جىلى №1 جەو قايتا جاراقتاندىرۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلۋدا. بيىل №3 بۋ قازانى اگرەگاتى تولىق جاڭارتىلىپ, جىلۋ بەرۋ جۇيەسىن اۋىستىرۋ جۇمىسى اياقتالادى. ەنەرگەتيكالىق نىسانداعى قايتا قۇرۋ جۇمىستارى 2013 جىلى تولىق ءىس جۇزىنە اسىرىلادى دەپ كۇتىلۋدە. سول كەزدە №1 جەو-نىڭ قۋاتى 385 گكال/ساع.-تان 410 گكال/ساع.-قا دەيىن ارتاتىن بولادى. №2 جەو-دا قۋاتى 420 گكال/ساع. بولاتىن سۋ ىسىتاتىن قازاندىقتار قۇرىلىسى سالىنۋدا. بيىل قۋاتى 220 گكال/ساع. بولاتىن ەكى قازاندىق ىسكە قوسىلادى.
قۇرىلىسى ەندى عانا قولعا الىنا باستاعان №3 جەو-نىڭ جايىنا كەلەتىن بولساق, بۇل نىساننىڭ استانا قالاسى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ەكەندىگىن اتاپ كورسەتۋ كەرەك. اتالمىش ەنەرگەتيكالىق نىسان ەلوردانى ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرىنە دەگەن تاۋەلدىلىكتەن قۇتقارادى. قالا ەنەرگەتيكالىق قۋاتى جاعىنان ءوزىن-ءوزى تولىق قامتاماسىز ەتەتىن ءىرى ورتالىققا اينالادى. بۇل دۇنيە جۇزىندەگى ءىرى مەگاپوليستەر مەن استانالارعا ءتان جەتىستىك بولىپ تابىلماق. ستراتەگيالىق ماڭىزداعى بۇل جوبا بويىنشا №3 جەو-نىڭ قۋاتى ساعاتىنا 860 گكال 1 ساع. جىلۋ جانە 240 مۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە نەگىزدەلگەن.
بۇل جوبانىڭ جالپى قۇنى 147,45 ملرد. تەڭگە بولىپ وتىر. الدىن الا جاسالعان تەحنيكا – ەكونوميكالىق نەگىزدەمەگە سايكەس ءبىرىنشى كەزەكتە ورتالىقتىڭ ينجەنەرلىك جۇيەلەرىمەن بىرگە سۋ ىسىتاتىن بۋ قازاندارىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ, ەكىنشى كەزەكتە ەنەرگوبلوكتاردىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جوسپارى جاسالىندى. قازىر قۇرىلىستىڭ العاشقى كەزەڭىن جۇرگىزۋگە بايلانىستى دايىندىق جۇمىستارى قولعا الىندى.
ءسويتىپ, №1 جەو-داعى قايتا قۇرۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالعاننان كەيىن جانە №2 جەو-نىڭ ەنەرگوبلوكتارى ىسكە قوسىلاتىن 2013 جىلعا تامان جىلۋ بەرەتىن ورتالىقتاردىڭ قۋاتى 2015 گكال/ساع. بولىپ, قازىرگى مەجەدەن 675 گكال وسىمگە قول جەتكىزىلەدى. №3 جەو-نىڭ ءبىرىنشى كەزەگى تولىق ىسكە قوسىلاتىن 2016 جىلدارعا تامان قالامىزداعى ەنەرگەتيكالىق ورتالىقتاردىڭ قۋاتى 2665 گكال/ساع. دەڭگەيىنە جەتپەك. بۇل ەلوردانىڭ الداعى ۋاقىتتاعى ءوسۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى سۇرانىستاردى ەسكەرگەننىڭ وزىندە, قالا ءوزىن-ءوزى ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتە الادى دەگەن ءسوز.
استانانىڭ ەنەرگەتيكالىق كەشەنى ءوندىرۋ قۋاتىن ارتتىرۋمەن قاتار, سول ەنەرگەتيكالىق قۋاتتى تاسىمالداي الاتىن وتكىزۋ جەلىلەرىن دە قۇرۋى كەرەك. ماسەلەن, قازىر قالامىزدىڭ ەلەكتر تاسىمالداۋ جەلىلەرى بارىنشا پايدالانعان جاعدايدا 460 مۆت-عا دەيىن عانا ەلەكتر ەنەرگياسىن وتكىزە الادى. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا وتكىزۋ قابىلەتى 1200 مۆت-عا تەڭ كەلەتىن جاڭا 220 كۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن تاراتۋ جەلىلەرىن قۇرۋ كەرەك. ونىڭ ۇستىنە قالامىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ ەسكىرگەندىگى, ءتىپتى كوپ رەتتە جارامسىز جاعدايعا جەتىپ وتىرعاندىعى دا جاسىرىن ەمەس. وسىعان بايلانىستى سوڭعى جىلدارى جالپى ۇزىندىعى 170 شاقىرىم ورامدى قامتيتىن قۋاتى 220 كۆت. ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرى شەڭبەرىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جۇمىسى باستالدى. وسى ەلەكتر جەلىسىن تاراتۋ اۋماعىندا 220/110/20 كۆت. قۋاتىنداعى ءۇش تىرەك پودستانساسىن سالۋ قاجەت. بيىلعى جىلى 6 پودستانسادا قايتا قۇرۋ جۇرگىزىلىپ, ءبىر جاڭا پودستانسا بوي كوتەرەدى. سونىمەن بىرگە جالپى ۇزىندىعى 4,5 شاقىرىم جىلۋ جۇيەسى قايتا جاڭارتىلادى. ايتىلعان بۇل ءىرى جوبالاردىڭ ءبارى قارجىلىق جاعىنان تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. قازىر بەلگىلەنگەن جوسپارعا سايكەس جۇمىس كەستە بويىنشا جۇرگىزىلۋدە.
قاناتىن كەڭ جايىپ, كۇننەن-كۇنگە قارىشتاپ دامىپ بارا جاتقان ەلوردانىڭ بازالىق ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋداعى كەلەلى دە كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – قالانى
جۇيەلى تۇردە ۇزدىكسىز ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. استانا ەلىمىزدىڭ جارتىلاي شولەيت ايماعىندا قونىس تەپكەن. سوعان بايلانىستى ەلوردانى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسى وتكىر قويىلىپ وتىر. وسى كوكەيكەستى پروبلەمانى تۇبەگەيلى شەشۋ ماقساتىندا 2007 جىلدان بەرى جاپوندىق نەسيە كوزى بويىنشا ءىرى جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل كەشەندى جوبانىڭ جالپى قۇنى 66,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. جوبا بويىنشا سۋ سورعىش جانە تازالاۋ ستانساسى كەڭەيتىلىپ, 120 شاقىرىم سۋ قۇبىرى مەن 24,4 شاقىرىم كاناليزاتسيالىق كوللەكتورلار تارتىلۋى قاجەت. تاۋلىگىنە 200 مىڭ تەكشە مەتر سۋ سورىپ, تازالايتىن جاڭا ستانسا قۇرىلىسى سالىنۋى كەرەك. جوبا ءجۇزەگە اسىرىلا باستاعان ءۇش جىل ىشىندە جالپى ۇزىندىعى 110 شاقىرىم سۋ جانە كاناليزاتسيا قۇبىرى سالىنىپ ىسكە قوسىلدى. ءۇستىمىزدەگى جىلى قالعان 20 شاقىرىم قۇبىر جولى پايدالانۋعا بەرىلىپ, جوبادا قاراستىرىلعان باسقا دا ءىرى نىساندار ىسكە قوسىلماق.
سونىمەن بىرگە جاپوندىق جوبا سۋدى پايدالانۋ مولشەرىن ەسەپكە الىپ وتىرۋ تاجىريبەسىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. بيىلعى جىلى اتقارىلاتىن جۇمىستاردى قوسا ەسەپتەگەندە, جوبا بويىنشا 1700 جالپى ءۇيدىڭ جانە 127 مىڭ جەكە پاتەرلەردىڭ سۋ ەسەپتەگىش قوندىرعىلارى ىسكە قوسىلادى. بۇل سۋ ىسىرابىنا توسقاۋىل قوياتىن وتە ءتيىمدى تاجىريبە ەكەندىگى قازىردىڭ وزىندە ءىس جۇزىندە دالەلدەندى. ونىڭ تيىمدىلىگىن جەكە تۇرعىندار دا سەزە باستادى. سۋ ەسەپتەگىش قوندىرعىلارى بار پاتەرلەر تولەمدەرىن 25-30 پايىزعا دەيىن تومەندەتتى. قالانى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە تاپشىلىق بولماۋى ءۇشىن قانىش ساتباەۆ اتىنداعى كانالدان جىبەرىلەتىن سۋ كولەمىن ارتتىرۋ ماقساتىنداعى تەحنولوگيالىق شەشىمدەر ويلاستىرۋدا. سونداي-اق جەراستى سۋلارىن پايدالانۋدىڭ مول قورىن جاساۋ ءۇشىن جاڭا ۇڭعىمالار جاسالىپ, جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جاسالىپ جاتقان وسى كەشەندى شارالار بولاشاقتا ەلوردانىڭ سۋدان ەشقانداي تاپشىلىق كورمەۋىنە بەرىك نەگىز قالايدى.
ءىرى مەگاپوليستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تىرشىلىگىنىڭ ءتيىمدى دە ىركىلىسسىز جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جەتىلگەن جول-كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ بولۋى اۋاداي قاجەت. اقيقاتىندا جول-كولىك ينفراقۇرىلىمى قالا كوممۋنيكاتسياسىنا ءنار قۇياتىن تىرشىلىك تامىرى بولىپ تابىلادى. جاسىراتىنى جوق, استانا قالاسىنىڭ جولدارى كولىك تاسقىنىنان تۇنشىعىپ تۇر. بۇگىندە كۇن سايىن قالا كوشەلەرىنە جان-جاقتان كەلەتىن كولىكتەردى قوسا ەسەپتەگەندە 250 مىڭنان استام اۆتوكولىكتەر شىعادى. ال قالا كوشەلەرىنىڭ دەنى كەشەگى كەڭەس جۇيەسىنىڭ جوباسى بويىنشا سالىنعان ءارى تار, ءارى قولايسىز. مىنە, وسى جاعدايدى ەسكەرە كەلىپ, سوڭعى جىلدارى استانا قالاسىنىڭ جول-كولىك ينفراقۇرىلىمىن تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ ماقساتىنداعى كەشەندى شارالار قولعا الىندى. بۇل شارالاردىڭ نەگىزگى تۇپكى ماقساتى – قالا كوشەلەرىندەگى كولىك كەپتەلىستەرىن جويىپ, قالا اۋماعىندا كەدەرگىسىز كولىك قاتىناستارىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ەلوردانىڭ بولاشاعى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزى بار بۇل اۋقىمدى شارالار نەگىزىنەن ءۇش كەشەندى باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلماق.
بىرىنشىدەن, سارايشىق, اقجول, №12, №14 جانە بەيسەكوۆا اتىنداعى كوشەلەر ارقىلى وتەتىن كىشى كولىك اينالما جولىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ بولىپ تابىلادى. بۇل اينالما جول كولىك تاسقىنىن بولشەكتەۋ ارقىلى قالا ماگيسترالدارىنا تۇسەتىن اۋىرتپالىقتى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وتكەن جىلى وسى جوبا بويىنشا بوگەنباي باتىر داڭعىلى بويىمەن اقجول كوشەسىنە دەيىن جالعاساتىن ماگيسترالعا تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. م-3 اۆتوكولىك كوپىرى پايدالانۋعا بەرىلدى, ەكى ۇلكەن جول ايىرىعى ىسكە قوسىلدى.
ەكىنشىدەن, قالانىڭ كولىك جولدارىن دامىتۋ ستراتەگياسى بويىنشا استانادا جەڭىل رەلستى ترامۆاي جولى جەلىسىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جوسپارلانعان. جالپى ۇزىندىعى 61,1 شاقىرىمدى قۇرايتىن جەڭىل رەلستى ترامۆاي جولىن سالۋ ءتورت كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلماق. بۇگىندە وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا فرانتسيا مەملەكەتىنەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الۋ شارالارى ويلاستىرىلۋدا. قازىردىڭ وزىندە, فرانتسيا بۇل جوبانىڭ تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن جاساۋ ءۇشىن 570 مىڭ ەۆرو ءبىرىنشى كەزەكتەگى قارجىنى اۋداردى.
ۇشىنشىدەن, قالا كوشەلەرىن كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتكىزۋ جانە جاڭا اۆتوكولىك جولدارىن سالۋ ماقساتىنداعى كەشەندى ستراتەگيالىق شارالار ودان ءارى جۇيەلى جۇرگىزىلەتىن بولادى. وتكەن جىلى قالامىزدا 147 شاقىرىم اۆتوكولىك جولدارى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى جانە جاڭا جولدار سالىندى. بيىل استانادا تاعى 110 شاقىرىم اۆتوكولىك جولدارى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى. ۇزىندىعى 20 شاقىرىم جاڭا اۆتوكولىك جولى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلمەك.
كولىك ستراتەگياسىنىڭ تيىمدىلىگى تەك جول-كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋمەن عانا شەكتەلمەسە كەرەك. بۇل رەتتە قالا كوشەلەرىندەگى قوعامدىق كولىك قاتىناسىنىڭ جانە جولاۋشىلارعا كورسەتىلەتىن قىزمەت ساپاسىنىڭ دا ايرىقشا ءمانى بار ەكەندىگى بەلگىلى. وسىعان وراي ەلورداداعى قوعامدىق كولىك قاتىناسىن جاقسارتۋ جانە جولاۋشىلارعا بارىنشا ءتيىمدى دە ساپالى قىزمەت كورسەتۋ جايى بارعان سايىن جۇيەلى تۇردە جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. ءارينە, بۇل ورايدا ءالى دە تولىق جاقسى جەتىستىككە قول جەتكىزىلدى دەپ ايتۋعا ەرتەرەك. دەگەنمەن, قالا اكىمدىگى قوعامدىق كولىك قاتىناسىندا تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاساۋ ماقساتىندا اۋقىمدى مىندەتتەردى بەلگىلەپ وتىر. ءبىرىنشى كەزەكتە قالا كوشەلەرىندەگى قولايسىز شاعىن اۆتوبۋستاردى مەيلىنشە ازايتۋ مىندەتى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. قازىردىڭ وزىندە قالامىزدىڭ نەگىزگى باعىتتارىندا قاتىنايتىن شاعىن اۆتوبۋستار ءجۇرىسى توقتاتىلدى. ولار وسى زامانعى سۇرانىستارعا تولىق جاۋاپ بەرەتىن كەڭ دە جاڭا اۆتابۋستارمەن الماستىرىلۋدا. وتكەن جىلى قالا اكىمدىگى وسى يگى ماقسات ءۇشىن 104 جاڭا ۇلكەن اۆتوبۋستار ساتىپ السا, بيىلعى جىلى قالا كوشەلەرىندەگى قوعامدىق كولىك قاتارى تاعى 135 ۇلكەن جاڭا اۆتوبۋستارمەن تولىقتىرىلادى. جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان وسىنداي كەشەندى شارالار ەلوردانىڭ بازالىق ينفراقۇرىلىمىن تۇبەگەيلى جاڭارتىپ, ءححى عاسىر قالاسىنا ءتان حالىقارالىق ستاندارتتار دارەجەسىنەن كورىنۋگە تولىق جاعداي جاساماق.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
* * *
ولەڭ جانە ءومىر
وتان
تۋعان جەر, تامعان جەر كىندىك قانىمدا,
ارىم دا, مالىم دا, ساداعا جانىم دا.
مەن ءۇشىن ءجانناتسىڭ وسىناۋ الەمدە.
وتانىم ءوزىڭسىڭ باعىم دا, بارىم دا.
بىزدەرگە قالدىرعان بابامىز,
كورىكتى كەڭ-بايتاق دالامىز,
باس ءيىپ وزىڭە – وتانىم,
ارقاشان كۇش-قۋات الامىز.
زاڭعار تاۋ شىڭىنداي جوعارى جىگەرىم,
تاۋەلسىز ەل بولىپ جاڭارا تۇلەدىڭ.
قازاعىم, ەلىم دەپ, جەرىم دەپ قۋانا,
وتانىم, تەك سەن دەپ سوعادى جۇرەگىم.
كوڭىلدى ايتىلار اندەرىم,
وزىڭە تىلەگىم بار مەنىڭ.
سۇيىكتى وتانىم قارىشتاپ,
دامي بەر, جاساي بەر, ماڭگى ەلىم.
* * *
استانام ەڭسەلى,
ايالار ەل سەنى.
ايتامىن قۋانا,
ماقتانىپ مەن سەنى.
جاراستىڭ دوستارعا,
جول اشتىڭ جاستارعا.
ەلىمنىڭ رۋحىن,
كوتەردىن اسپانعا.
بويىندا ەسىلدىڭ,
كوركەيە كوسىلدىڭ.
كوپ قاراپ تۇرامىن,
ۇستىندە كوپىردىڭ.
ەرەكشە باسقادان,
سۇيىكتى جاس قالام.
جۇرەگىم جانىمدا,
ءوزىڭسىڭ, استانام.
ەلىمە ەركەلەپ,
شاقىرار كەل, كور دەپ,
قالانىڭ سيمۆولى.
بيىكتەن “بايتەرەك”.
جاستاردىڭ جالعادىڭ,
ارمانعا ارمانىن.
وزىڭە, استانام,
ءانىمدى ارنادىم.
استانا – جۇرەگىم,
تاۋسىلماس تىلەگىم.
كوزىمدەي ايالاپ,
ءوزىڭدى سۇيەمىن.
دوستىق كۇي شەرتەدى,
جانىڭدى ەلتەدى.
الەمى سياقتى,
عاجايىپ ەرتەگى.
قاپان قۋانعان.
اقمولا وبلىسى.
* * *
ساۋلەت ونەرىنە ۇلتتىق سيپات ءسان بەرسە...
وركەنيەتتى دەموكراتيالىق قوعامنىڭ وبەكتيۆتىك قاجەتتىلىگىنەن تۋىندايتىن قازىرگى ءوندىرىستىڭ, عىلىم مەن تەحنيكالىق پروگرەستىڭ ودان ءارى دامۋى قۇرىلىس سالاسى مەن وندىرىستەگى كوركەمدىك تالعام مەن ساۋلەت ونەرىنىڭ دامۋىنا دا جوعارى تالاپتار قويىپ وتىر. “جاقسىدان ۇيرەن, جاماننان جيرەن”, – دەپ حالقىمىز تەگىن ايتپاعان شىعار. تۋرالىقتىڭ تۋىن جىعىپ, جەتپىس جىل ىشتەي جىلاعان جۇرتتىڭ ءوزىنە جاراسپايتىن جاڭالىققا جابىسىپ, ەلىكتەۋشىلىككە ەرىك بەرىپ, “بولاشاقتى بولدىرامىن”, – دەگەنگە كوپشىلىكتىڭ قارنى اشىپ جۇرگەنىن قورشاعان ورتادان, اقپارات قۇرالدارىنان بىلەمىز.
باتىسقا قاراپ, باتپاققا بەلشەدەن باتتىق, ەشتەن كەش جاقسى دەمەكشى, ءبىر ءسات شىعىسقا قاراپ شىڭعا ۇمتىلۋدا, “جاماننان جيرەنىپ, جاقسىدان ۇيرەنەيىك” – دەگەن ۇراندى تاستاي وتىرىپ, ەلىمىزدە پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدە رۋحاني بايلىعىمىزدى جاستايىنان بالانىڭ جادىنا قۇيۋدا كەمشىلىكتەردىڭ بار ەكەنىن ورتاعا سالىپ, ءوز ويىممەن ءبولىسۋدى ءجون كوردىم.
استانانىڭ تورىنەن ورىن الىپ, ءوزىنىڭ رۋحاني بايلىعىن كورسەتكىسى كەلگەن قىتاي مەملەكەتىنىڭ “پەكين – پالاس” عيماراتىنا قاراپ, ءتىلىن ءبىلمەسەك تە, حالىقتىڭ قۇدىرەتتىلىگىنە تاڭ قالاسىڭ. جان-جاعىڭا ءبىر ءسات كوز تاستاساڭ “قازاق ەلى” ەكەنىن بىلدىرەتىن عيماراتتار تاپشى. وڭ جاعالاۋدا ورنالاسقان كەيبىر تۇرعىن ءۇي سىرتتارىنا سالىنعان ويۋلار بوياۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەرىلمەندىكتەن, كوزگە تۇسپەي كونەرۋدە. مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ءىستى ءتيىستى ورىندار الدىندا تاريحقا ءۇڭىلىپ, ورتاعا سالىپ, جۇرتتىڭ پىكىرىن العاننان كەيىن جۇزەگە اسىرساق, ويداعىداي بولار ما ەدى؟!
حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعى ويۋ-ورنەكتى وتكەننىڭ ونەر سالاسى رەتىندە عانا ەمەس, ول كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزدىڭ اجارىن اشاتىن رۋحاني قۇندىلىق بولعاندىقتان, قۇرىلىس سالاسىندا پايدالانۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ىزدەستىرۋ قاجەتتىلىگىن تۋىنداتتى.
ماقساتىم – بولاشاق ۇرپاقتارعا, ۇمىت بولىپ بارا جاتقان رۋحاني بايلىعىمىز ويۋ-ورنەكتى تانىستىرىپ قانا قويماي, ونى قولونەر, سۋرەت, ساۋلەت ونەرى جانە ءوندىرىس سالالارىنا ەندىرە وتىرىپ, وسى ونەردى قايتا جاڭعىرتۋ, وعان جاڭا مازمۇن بەرىپ, قۇرىلىس سالاسىندا كەڭىنەن قولدانۋ.
عاجايىپ ونەر سالاسى – ويۋ-ورنەكتى قۇرىلىستا, ساۋلەت ونەرىندە كەڭىنەن قولدانۋدىڭ جولىن ىزدەستىرۋدە تومەندەگىدەي بىرقاتار قاراما-قايشىلىقتار كەزدەستى:
– ارنايى قۇرىلىس سالاسىندا ويۋ-ورنەكتەردى پايدالانۋعا ارنالعان قازاق تىلىندەگى ادەبيەتتەردىڭ جوقتىعى;
– قازاق حالقىنىڭ ويۋ-ورنەكتەرىنىڭ الىستان كوز تارتاتىن جاڭا عيماراتتاردا, مەكتەپتەردە, وقۋ زالدارىن بەزەندىرۋلەردە وتە از قولداناتىندىعى;
– ويۋ-ورنەكتەردى جاڭا تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن قۇرىلىس سالاسىندا قولدانىلۋىنا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ءمان بەرىلمەۋى;
وسىعان بايلانىستى بولاشاقتا:
– ونەرتانۋعا ارنالعان ادەبيەتتەرمەن تانىسىپ, تالداۋ جاساۋ;
– ويۋ-ورنەكتى ساۋلەت ونەرى مەن وندىرىستە پايدالانۋ ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەۋ;
– ەڭ باستىسى قازاق حالقى قولونەرىنىڭ كوركەم, وشپەس ءداستۇرىن ساقتاپ, ونى كەلەشەك ۇرپاققا ۇيرەتىپ, باسقالارعا دارىپتەي ءبىلۋ;
– ۇلتتىق دۇنيەتانىم ەرەكشەلىگىن تانىتاتىن وسى ونەر سالاسىن زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرىپ, كوركەم رۋحاني قازىنا رەتىندە پايدالانۋ ماسەلەلەرىنە كوڭىل بولىنسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق.
ويىمدى قورىتىندىلاي كەلە بىرىنشىدەن, ءۇي قۇرىلىس سالۋ ءۇشىن زاۋىتتان ارنايى شىعارىلىپ عيماراتتار سىرتىن قاپتاپ جاتقان پليتكالار مەن شىنىلارعا بوياۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەرە وتىرىپ, ويۋ-ورنەكپەن شىعارسا, ونى كەلىستىرىپ, ادەمىلەپ قويا بىلسە, سىرتتان كەلگەن جۇرتقا ايتقىزباي-اق, الىستان “قازاق ەلى” دەپ قول بۇلعاعانداي بولار ما ەدى – دەپ, ويلايمىن. ەكىنشىدەن, ۇلتتىق كيىز ءۇي, دومبىرا, قوبىز, نەكە سارايى “ساۋكەلە” سياقتى ۇلتتىق رۋحاني بايلىعىمىزدىڭ قاسيەتىن ايقىندايتىن دۇنيەلەرىمىزدىڭ پىشىنىمەن عيماراتتار سالىنسا “زاجيگالكا”, “ۆەدرو-شەلەك”, “سەم بوچكي” – دەپ اتالىپ جۇرگەن عيماراتتاردان نەسى كەم دەگەن ويلار كەلەدى؟
پەداگوگ رەتىندە, جەكە تۇلعا رەتىندە ارحيتەكتۋرا ينستيتۋتىندا وقيتىن بولاشاق ماماندارعا جانە قالا ارحيتەكتۋراسىمەن اينالىساتىن ازاماتتاردىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا رەتىندە وسى يدەيامدى قۇلاققاعىس ەتكىم كەلەدى. قۇر سوزبەن پاتريوتتىق تاربيە دەپ قاقساي بەرگەننەن ۇرپاعىمىزدى ۇلتجاندى ازامات ەتىپ تاربيەلەي المايتىنىمىز اقيقات. سوندىقتان قورشاعان ورتانى ۇلتتىق نەگىزدە جاساي الساق, ودان ۇتارىمىز كوپ بولاتىنىنا سەنىمىم مول.
گۇلشات شايداحمەتوۆا, استانا قالاسى №32 مگ-نىڭ قازاق ءتىلى مۇعالىمى.
* * *
استانا جانە استانالىقتار
كەشەگى – اقمولا, بۇگىنگى – استانا
مەن بۇدان 60 جىلعا تارتا بۇرىن استانا (اقمولا) قالاسىنىڭ ستالين اتىنداعى №2 ەر بالالار مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى بولدىم. وسى گۇلدەنگەن استانامىزدىڭ بايىرعى تۇرعىنىمىن. ءومىردىڭ ءبىرازىن كورگەن ادام رەتىندە وسى ەكى كەزەڭدى سالىستىرىپ قاراسام, قالامىز كەرەمەت وزگەرىسكە ۇشىراپتى.
وقۋشى كەزىمدە قالانىڭ ءۇيلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ساماننان سالىنعان شاتىرسىز ۇيلەر بولاتىن. ەڭ اسەم ءزاۋلىم ءۇي اباي مەن جەڭىس كوشەسىنىڭ قيىلىسىنداعى ءۇش قاباتتى تەمىر جول باسقارماسىنىڭ عيماراتى ەدى. قازىرگى بيىك ءزاۋلىم ۇيلەردىڭ اراسىندا كورىنبەي قالدى. سول عيماراتتىڭ جانىنان 5-6 ۆاگونى بار جولاۋشى تاسيتىن (ول كەزدە ۆەتكا دەيتىن) شاعىن پوەزد جۇرەتىن. ول كەزدە اۆتوبۋستار جوقتىڭ قاسى, وسى ۆەتكا جالعىز جولاۋشىلار تاسيتىن كولىك بولاتىن. اسفالت جولدار بولعان جوق-اۋ دەيمىن. مەنىڭ ەسىمدە قالعانى م.اۋەزوۆ (بۇرىنعى وكتيابر كوشەسى) تاس توسەلگەن (بۋلىجنيكتەر) بولاتىن. وقۋ ورىندارىنان 2-3 تەحنيكۋم, ءبىرنەشە كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەلەر مەن مەكتەپتەر عانا بار. مادەني وشاقتاردان نەگىزىنەن جابايى (جازعى) كينوتەاترلار بولاتىن. ساۋدا ورىندارىنان ورتالىقتا ءبىر قاتارلى تەمىر ەسىكتەر بار دۇكەندەر بولدى. مىنە, بۇدان 60 جىل بۇرىنعى استانا قالاسىن وسىلاي كوز الدىما ەلەستەتەمىن.
كەيدە ايتامىن, ءبىزدىڭ قالانىڭ باعى بار. ولاي دەيتىنىم, قالامىزدىڭ باعى دانا تۇلعا, ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىك ساياساتىنىڭ ارقاسىندا, وتانىمىزدىڭ استاناسى بولۋىمەن جاندى. تاريح ءۇشىن از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قالامىز ساياسي ورتالىق قانا ەمەس, مادەني, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعىنان قارىشتاپ دامىعان ءىرى مەگاپوليۋسكە اينالدى. ونى ەكى-ءۇش مىسالمەن دالەلدەۋگە بولادى. “دۋمان” ويىن-ساۋىق كەشەنىن الايىقشى. دۇنيەجۇزىندەگى مۇحيتتار مەن تەڭىزدەردە ءومىر سۇرەتىن بالىقتار مەن سۋ حايۋاناتتارىن ەشقايدا بارماي وسىندا كورىپ, تەرەڭ تانىسۋعا بولادى. نەمەسە ەكىنشى ءبولىمىندە افريكانىڭ جۋنگليىندە جۇرگەنىڭدەي سەزىنەسىڭ. جاس ۇرپاقتىڭ دۇنيە تانىمىن كەڭەيتۋگە كومەگىن تيگىزەدى.
بيىل ىسكە قوسىلعان “قازاقستان” ورتالىق كونتسەرت زالى دا ەرەكشە ارحيتەكتۋرامەن سالىنعان. كونتسەرت الاڭى ورتادا, بارلىق جاعىنان جاقسى كورىنەدى, كەرەمەت اكۋستيكا. وتىراتىن ورىندار ءتورت دەڭگەيدە. ساحناعا شىققان ءارتىستى انىق كورىپ, جاقسى تىڭداۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ مىناداي ءسوزى بار: “قارتتارىن ارداقتاي بىلگەن ەلدىڭ بوساعاسى بەرىك, رۋحى ۇستەم”. سونىڭ ايعاعى رەتىندە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەسىل وزەنىنىڭ جاعاسىندا, تابيعاتى اسەم, ەكولوگيالىق تازا جەردەن 400 ادامعا ارنالىپ قارتتار مەن مۇگەدەكتەر ءۇيى سالىندى. جايلى تۇرۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان. سوعىس ارداگەرلەرى ءبىر ورىندىق بولمەلەردە تۇرادى. قارت جاۋىنگەرلەر ن.ا.زيۋكوۆ, ا.ۆ.پاۆلوۆا, ا.ا.پودوپريگورا, و.ي.ليننيكتەر وسىنداي قامقورلىعى ءۇشىن ەلباسىنا شەكسىز ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرۋدە.
استانانى ارقا وڭىرىنە كوشىرۋ ارقىلى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ۇلكەن ساياسي ماسەلەنى شەشتى. بۇعان دەيىن بۇل وڭىردە باسقا ۇلت وكىلدەرى باسىم, قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى از بولاتىن. مىسالى مەنىڭ تۋعان اۋدانىم اقكولدە ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ قۇرامى 25-30 پايىز بولاتىن, بۇگىندە ۇشتەن ەكى بولىگىن قۇرايدى. جاستاردىڭ رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى قىزمەتتەرگە ورنالاسۋىنا مۇمكىنشىلىك تۋدى. تەك قانا مەنىڭ ءۇش بالام مينيسترلىكتەردە, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە قىزمەت اتقارادى.
وسىنداي كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋدە بىلگىرلىك, باتىلدىق, كورەگەندىگىمەن ەرەكشەلەنگەن ەلباسىنا قارت ۇستاز, زەينەتكەر, قالا تۇرعىنى رەتىندە زور العىسىمدى ايتا كەلىپ, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن قاجىماي-تالماي ۇزاق جىلدار ەڭبەك ەتە بەرۋىن تىلەيمىن.
ەركىن داۋەش ۇلى, ەڭبەك ارداگەرى.
________________________________
بەتتى دايىنداعان “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ ءتىلشىسى جىلقىباي جاعىپار ۇلى.