نەمەسە جازۋشى قالمۇقان يسابايدىڭ بەيبىت كۇندەگى بەس ەرلىگى حاقىندا
كەزدەسىپ قالعان سايىن قالاعاڭنىڭ ءسوز ءبيسمىللاسىن: “مەن ساعان ءبىر قىزىق ايتايىن” دەپ باستايتىن ادەتى بار. الدا-جالدا ول “قىزىعىن” تىڭداۋعا اسىعىستىعىڭدى اڭعارسا, دەرەۋ ء“اي, وسى سەن ءوزىڭ ءبىر جاقسى جىگىتسىڭ” دەپ كوپشىك تاستايدى. “جاقسى جىگىت ەكەنىمدى قايدان بىلەسىز؟” دەپ قىجىرتساڭ, “ە-ە, ونى بىلەتىنىم سول, زەرەندىدەي جەردە تۋعان ادامنىڭ جامان بولۋى مۇمكىن ەمەس” دەپ قۋاقىلانا كۇلەدى. جالتارۋعا جول قالدىرماس وسىنداي تاباندى دا تاپقىر ديپلوماتيا 18-دەگى قىرشىن جاسىنان سوناۋ سوعىستى دا وتكەرگەن, ودان قانشاما جىل نەمىس قالاسىنىڭ كومەندانتى بولعان اعانىڭ بەيبىت ۋاقىتتاعى بەساسپاپ قارۋى بوپ كەلە جاتقانىن بىلسەمشى. جانە بۇل قارۋدى ول ءاردايىم ءوزىنىڭ ەل مۇددەسىنە ورايلاسقان ىزگىلىكتى ويلارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن پايدالانادى ەكەن-اۋ.
تاپقىرلىق دەمەكشى, ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ 50 جىلدىعى ماسكەۋدە, ورتالىق ادەبيەتشىلەر ءۇيى تسدل-دە اتالىپ وتىلەدى. ساحنا سىرتىندا ۇلكەن ۇستەلدە داستارحان جايىلعان ەكەن, انەكەڭنىڭ ىمداپ شاقىرۋىمەن سول جەرگە اسىقپاي قالاعاڭ دا جەتەدى. ۇستەل باسىندا وڭشەڭ ورىستىڭ ۇلكەن جازۋشىلارى, كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىلارى. وسى كەزدە ولجاس سۇلەيمەنوۆ كەلە قالىپ, جولىندا تۇرعان قالاعاڭمەن امانداسادى دا, ونى سول بويىندا قاۋسىرا قۇشاقتاپ: “درۋزيا-توۆاريششي, سكاجيتە, نا چتو پوحوجي سەيچاس مى س مويم براتوم كالمۋحانوم؟” دەپ سۇرايدى, سويتەدى دە ءوز سۇراعىنا ءوزى جاۋاپ قايتارىپ: “مى پوحوجي نا دياگراممۋ روستا كازاحسكوي سوۆەتسكوي ليتەراتۋرى زا 50 لەت” دەيدى. جۇرت دۋ كۇلەدى. ءويتكەنى, ولجاس ۇزىن بويلى, قالاعاڭ تاپال. سوندا قالاعاڭ سۇق ساۋساعىن شوشايتىپ جوعارى كوتەرەدى. كۇلكى تىيىلادى. ەندى سول سۇق ساۋساقپەن ءوزىن كورسەتەدى دە: “كاچەستۆو!” دەپ ءبىر قويادى, ىزىنشە ولجاستى نۇسقاپ: “كوليچەستۆو!” دەيدى. ەندىگى كۇلكى اۋەلگىدەن دە باسىمىراق شىعادى.
قالاعاڭنىڭ ايتاتىن قىزىقتارىن بىلمەك بولساڭىز, “بۇل دۇنيەنىڭ ءبىر عاجابى ارحيۆ قوي” دەپ باستايدى ول كىسى. ولجەكەڭدى نۇقىعان الگى سۇق ساۋساق باياعىشا تىنىمسىز جۇمىس ىستەپ تۇرادى. “مەن شوۆينيستەرگە قازاقتىڭ بۇرىنعى ءبىراز جاعدايىن دالەلدەمەكشى بوپ ارحيۆتەردە كوپ وتىرعان اداممىن. “شوڭ بي” دەگەن ۇلكەن رومانىمدى بىلەسىڭ عوي. سوعان نەگىز بولعان ماتەريالدارعا ارحيۆتە ۇشىراستىم. قارادان حان شىعىپ, قازاقتان العاش اعا سۇلتان سايلانعان شوڭ وسى. شوڭنىڭ كۇزەت-قىزمەتىندە كازاك-ورىس جاساعى بولادى. بۇلار ءبىر جاعىنان ءبيدىڭ ءوزىن دە باقىلايتىن جانسىز قىزىل كوزدەر. سولار شوڭنىڭ نە ىستەپ, نە قويعانىن, كۇندەلىكتى تىرشىلىگىن جىپكە ءتىزىپ دونوس ەسەبىندە بايانداپ, گەنەرال-گۋبەرناتورلارىنا جىبەرە بەرگەن. سول كەزدەگى ءبىزدىڭ تاريح, قازاق ءومىرىنىڭ شەجىرەسى! مىنا ءبىر قىزىقتى قاراڭىز. سول زاماندا باياناۋىل-قارقارالى وڭىرىندە ءبىر قوجا-مولدا شىققان دەيدى. ول ءوزىن راحمان شاپاعاتىنا بولەنگەن ەرەكشە جان, اسىل ۇرىقتىڭ جۇراعاتى دەپ جاريالاپتى. ەندى بۇدان قازاق ىشىندە جاڭا پايعامبار تۋادى-مىس. ول ءۇشىن جۇرت ۇيگە تۇسەر كەلىننىڭ, وڭ جاقتا وتىرعان قىزدىڭ العاشقى ءتۇنىن الگى ارۋاق قونعان قوجا-مولداعا سىيلاۋى كەرەك. اللانىڭ تۇسىرگەن ءامىرى وسىلاي. بۇل امىردەن قيا باسقانداردىڭ بارار جەرى – جاھاننام. ەل ءدۇربەلەڭگە تۇسەدى. اڭقاۋ جۇرتتىڭ ءبىرسىپىراسى ارامزا مولدانىڭ تورىنا شىرمالىپ تا قالادى. اقىرى بۇل جاعداي اعا سۇلتان شوڭنىڭ قۇلاعىنا تيەدى. قارا حالىقتى بۇلاي قورلاعانعا قاتتى نامىستانىپ قاھارلانعانى سونشا, شوڭ الاياق مولدانى ات قىلىپ تارتقىزدىرىپ, ەلدەن ماسقارالاپ قۋادى. وسى جايلاردىڭ ءبارى جاڭاعى كازاك-ورىستاردىڭ تىڭشىلىق باياندارىندا جازىلىپ, پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ارحيۆىندە ساقتالعان. مىنە, ءارحيۆتىڭ عاجابى. شوڭ ءبيدىڭ زامانىندا سەنىڭ كوكشەتاۋىڭ جاعىندا دا تالاي اتاقتى ادامدار شىققان. اناۋ زىلعارا بايتوقين, كەنەسارى كوتەرىلىسىنە قوسىلعان باتاگوي بوگەنباي بي, بالا باۋبەك باتىر. ارحيۆتەن ىزدەپ قاراپ, سول تاريحتاردى سەن جازۋىڭ كەرەك” دەپ قالاعاڭ ەندى ماعان مىندەت جۇكتەيدى.
تەگىندە, ارحيۆكە قۇمارتتىرعان وسىنداي قۇشتار ىزدەنگىشتىك قالاعاڭنىڭ قانىندا. 1954 جىلى اسكەر قىزمەتىنەن بوساي سالا الماتىعا كەلىپ, ادەبي-جۋرناليستىك قىزمەتكە قۇلاي بەرىلىپ كىرىسەدى. وسى كەزدەردە التى-جەتى جىل “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىندە قالامگەرلىككە توسەلەدى. قازاقتىڭ جازۋشى-جۋرناليست قاۋىمىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعداي سول, 1951 جىلى قالمۇقان يساباەۆ بولاشاق ەرتىس-قاراعاندى كانالى جۇرەتىن جەرلەرمەن 500 شاقىرىم جاياۋ ساپار شەگىپ, “ارمان ارناسىمەن” اتتى كۇندەلىك كىتابىن شىعارادى. 12 جىل بويى تابان اۋدارماستان وسى قۇرىلىستىڭ باسى-قاسىندا بولادى. “پو رۋسلۋ مەچتى”, “پودۆيگ ۆ ستەپي”, “نا ستىكە سۋدەب”, “سۇڭقار سامعاۋى” اتتى كىتاپتار, جۇزدەن استام پروبلەمالىق وچەركتەر مەن ماقالالار جازىلادى. ءبىر تاقىرىپتى يگەرۋدەگى وسىنشالىقتى ىزەرلى تاباندىلىقتى قازاق جۋرناليستيكاسى ءالى كۇنگە دەيىن بىلمەسە كەرەك.
جايشىلىقتا قاراپايىم قالاعاڭنىڭ جانى رومانتيك, ارمان-قيالى جەر-جيھاندى شارلاپ جۇرەدى. وسى ايتقانىمىزدى ايعاقتاپ كورەيىك. بەرليننىڭ ترەپتوۆ پاركىندە ءبىر قولىمەن كىشكەنتاي قىز بالانى كەۋدەسىنە باسا كوتەرىپ, ەكىنشى قولىنداعى سەمسەرمەن تابانىنىڭ استىنا تاپتالعان فاشيزم سۆاستيكاسىن قاقىراتا شاپقان سوۆەت سولداتى ەرلىگىنىڭ بەينەلى ءمۇسىنى ءبىزدىڭ ۇرپاققا مەكتەپ وقۋلىعىنان تانىس. ەسكەرتكىشتىڭ ەلگە كەڭىنەن ايگىلى اۆتورى, ءمۇسىنشى ە.ۆۋچەتيچ. بىلمەككە قۇشتار تىنىمسىز قالاعاڭدى 60-شى جىلداردىڭ باسىندا اتالمىش ەسكەرتكىشتىڭ ءپروتوتيپى كىم, قاھارماندىق بەينەنىڭ نەگىزىنە نەندەي وقيعا الىندى دەگەن سۇراق مازالايدى. اقىرى قويماستان ىزدەپ ءجۇرىپ انىقتايدى. ەسكەرتكىش نەگىزىنە بولعان وقيعا الىنعان. پروتوتيپى 1945 جىلدىڭ ساۋىرىندە رەيحستاگ ءۇشىن بولعان قيان-كەسكى ۇرىس كەزىندە كىشكەنتاي نەمىس قىزىن اجال ارانىنان الىپ شىققان 220-شى زاپوروجەتس پولكىنىڭ سەرجانتى نيكولاي ماسالوۆ ەكەن. بەرلين كوشەسىندەگى شايقاستاردا باتالون كومانديرى بولعان ءمۇسىنشى ە.ۆۋچەتيچ بۇل وقيعانى جاقسى بىلگەن دە, كەيىننەن ەرلىك پەن ىزگىلىكتى سومداعان ءوز تۋىندىسىنىڭ ارقاۋى ەتىپ العان. مىنە, ءوزى زەرتتەپ انىقتاعان وسى جايلاردى ايتىپ قالمۇقان يساباەۆ “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ 1964 جىلعى 22 قاراشا كۇنگى سانىنا “مۇسىنگە اينالعان ەرلىك” اتتى شاعىن ماقالا, سوعان قوسا ەسكەرتكىش پەن سەرجانت ن.ماسالوۆتىڭ سۋرەتتەرىن جاريالايدى. ءبىر قىزىعى, مۇسىندەگى بەينە مەن ماسالوۆتىڭ ۇقساستىعى ءبىر قاراعاننان-اق بايقالادى. ەڭ عاجابى, ناق وسى كۇنى “پراۆدا” گازەتىندە دە سەرجانت ماسالوۆتىڭ مۇسىنگە اينالعان ەرلىگى جايلى دەرەكتەردى العاش جارياعا شىعارعان ماتەريال بەرىلەدى. قايتكەندە دە ءبىزدىڭ قالاعاڭنىڭ جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋدەگى جەدەلدىگى ماسكەۋلىك ارىپتەستەرىنەن وزىق بولماسا, كەم تۇسپەپتى.
قولتوقپاقتاي عانا قالاعاڭنىڭ شوۆينيستەرمەن دابىراسىز كۇرەسى باستالعان ۋاقىت تا وسى الپىسىنشى جىلدار. بۇل كەزدە باياناۋىل وڭىرىنە دە تىڭ يگەرۋشىلەر كەلگەن. بۇرىنعى 16 كولحوز ىرىلەنىپ, ولاردىڭ ورنىنا ءتورت سوۆحوز ورناعان. اتاۋلارىنىڭ ءبارى ورىسشا. قازاقتىڭ اسا ۇلكەن اقىنى سۇلتانماحمۇتتىڭ تۋعان جەرىندە ورناعان سوۆحوزعا سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق, وسىناۋ قاسيەتتى وڭىرگە ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن الەكساندروۆ دەگەن الدەكىمنىڭ اتى بەرىلەدى. بۇعان نارازى بولعان ديحان ابىلەۆ پەن قاليجان بەكحوجين پاۆلوداردىڭ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە: “بۇل دۇرىس ەمەس, سوۆحوز سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىندا بولۋ كەرەك” دەپ حات جازادى. بىراق ول حاتقا وبكومنىڭ ايىل جياتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. ەندى بۇل ىسكە ءوزى قولتوقپاقتاي بولسا دا, بويىنا قارعا بويلى قازتۋعاننىڭ قايسارلىعى دارىعان قالمۇقان كىرىسەدى. قانشا ايتقانمەن 10 جىل ەۋروپا ءتالىمىن كورگەن ول دالەلسىز دوق كورسەتۋدەن تۇك ونبەيتىنىن بىلەدى. سويتەدى دە ارحيۆكە, زاڭعا جۇگىنەدى, سولاردان ءسوزىن وتكىزەرلىك ساڭىلاۋ تابادى. وبكومدا وتىرعان ءارىپشىل شوۆينيستەردى ءوزى ۇسىنعان يدەياعا كوندىرۋ ءۇشىن اۋەلى سول الەكساندروۆتىڭ اتىن سوۆحوزعا بەرۋگە لايىقسىز, ونداي قۇرمەتكە تاتىمايتىن ادام ەكەنىن دالەلدەۋ كەرەك ەدى. قىسىلشاڭدا كومەككە كەلگەن, ەشكىمنىڭ بەت-جۇزىنە قارامايتىن اينالايىن اقيقاتشىل ارحيۆ الگى الەكساندروۆتىڭ قانداي الاياق بولعاندىعىن جارقىراتىپ جايدى دا سالدى. ول جۇرتتى الداپ, 4 ميلليون رۋبل قارىزعا باتىپ, اقىرى ماسقاراشىلىقپەن اتىلىپ ولگەن ساباز بولىپ شىقتى. وسى ايعاقتاردى بۇلتارتپاستان قولعا ۇستاعان سول تۇستاعى “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى, جاس تالاپ جازۋشى يساباەۆ وبكومنىڭ شوۆينيست حاتشىسىنا: “سوۆەت سوۆحوزىنا كىمنىڭ اتىن بەرىپ وتىرسىز؟” دەپ سۇراقتى توتەسىنەن قويدى. قيسىنى كەلىسكەن وسىندايلىق قالمۇقان تەگەۋرىنىنەن كەيىن تۋعان جەرىنە ورناعان سوۆحوزعا سۇلتانماحمۇت اقىننىڭ اتىن بەرمەسكە شوۆينيستەردىڭ شارالارى دا قالماپ ەدى. بۇل – 1962 جىل. وسى جاعدايدى ءبىزدىڭ قىزمەتكەرىمىز سويتكەن دەپ قازىرگى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ اعا گازەتى “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” دا ماقتان ەتۋگە قاقىسى بار دەپ ويلايمىز. ءيا, بەيبىت كۇننىڭ ءبىر ەرلىگىنە بارابار بۇل ءىسى ءۇشىن, قابدولوۆشىلاپ ايتقاندا, “ەگەمەندىكتەر” قالاعاڭمەن ماقتانادى.
باياناۋىلدىڭ تۋماسى قالاعاڭ ەكىباستۇزدىڭ كومىرىن اشقان ادام قوسىم پىشەنباەۆ دەگەن كىسى دەپ ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردەن بالا كۇنىندە-اق ەستىپ جۇرەتىن. ەندى وسى ەن بايلىقتى العاش اشۋشى رەتىندە قايدان ساپ ەتە تۇسكەنى بەيمالىم بورودين دەگەن بەلگىسىز بىرەۋدىڭ اسپەتتەلىپ, سونىڭ اتىنا كوشە بەرىلىپ جاتقانىنا تاڭ قالدى. ەكىباستۇزدىڭ كومىرىن تاپقان ول ەمەس, پىشەنباەۆ دەپ وبكوم حاتشىسى باريكوۆقا بارسا, ءتىپتى جولاتار ەمەس. “كومىردى پىشەنباەۆ تاپتى دەگەن قاعاز اكەل” دەيدى بەتى بۇلك ەتپەي. جارتى رەسەي, جارتى سىبىرگە جىلۋ بەرىپ وتىرعان ەكىباستۇزدى اشۋ قۇرمەتىن قازاققا قيمايدى. ونداي بايلىقتى تابۋعا تەك ورىس قانا لايىقتى! سودان شوۆينيستەردىڭ ەسىرگەنى سونشا, كومىردى اشتى دەپ دۇنيەدە بولماعان ءبوروديندى اتاي سالعان.
قالاعاڭ تاعى ارحيۆكە جۇگىندى. ءساتىن سالعاندا, كەرەك قاعاز كيەۆتىڭ ارحيۆىنەن تابىلدى. سەبەبى, ەكىباستۇزدان العاش ارتەم دەرەۆ دەگەن كوپەس كومىر الا باستايدى. ءسىبىر قالالارىنا ساتادى. بىراق كاسىپشىلىكتى كەڭەيتۋگە اقشاسى جەتپەي, كيەۆتىڭ ءبىر كوپەسىن كومەككە شاقىرادى. ول جاقتان كومىردىڭ كولەمى مەن ساپاسىن بىلۋگە وكىل كەلەدى. وسى جايلاردى ايتقان قاعازبەن بىرگە كومىردى پىشەنباەۆ تاپتى دەگەن قاعاز دا كەتكەن بولار دەپ ويلايدى ءبىزدىڭ قالاعاڭ. ءسويتىپ, جۇرگەندە ماسكەۋدە سۋگونياكو دەگەن ۋكراين ءجۋرناليسىمەن جولىعىپ قالادى. ونىڭ ارمانى قازاقستانداعى تاراس شەۆچەنكو بولعان جەرلەردى كورۋ ەكەن. “جارايدى. كومەكتەسەيىن. تەك سەن دە ءبىر شارۋاعا قول ۇشىن بەر. كوپەس لازارەۆتىڭ ەكىباستۇزعا بايلانىستى قۇجاتتارى كيەۆتىڭ ارحيۆىندە بولۋى مۇمكىن. ماعان سول كەرەك” دەدى. ءۇمىتى الدامادى. سول قاعازدى سۋگونياكو تاۋىپ, فوتوكوشىرمەسىن سالىپ جىبەردى. قىزىق بولعاندا, قوسىم پىشەنباەۆ تا سونىڭ ىشىندە ءجۇر. قارابيدايىق دەگەن جەردەن كومىر تابىلعاندىعى, ءتورت قازاقتىڭ شۋرپ قازعاندىعى, ءبارى تايعا تاڭبا باسقانداي ايتىلعان. تورتەۋدىڭ ماڭداي الدىندا قوسىم پىشەنباەۆ تۇر! “ۋا, جاسا ارحيۆ!” دەدى قالاعاڭ. “مىناداي ايعاق تۇرعاندا پىشەنباەۆتى جولاتپاي, دۇنيەدە بولماعان بورودينگە كومىر اشتى دەپ اتاق بەرگەن وتىرىگىڭدى “كروكوديلگە” جازىپ بەرسەم نە بولاسىز؟” دەپ وبكوم حاتشىسى باريكوۆقا قيعىلىق سالىپ, ەندى قالاعاڭ كۇشەيدى. ەكىباستۇزدى العاش تابۋشى قۇرمەتىنىڭ اق-ادال يەسى قوسىم پىشەنباەۆ بابامىز تاريحتان رەسمي تۇردە وزىنە تيەسىلى ورىندى ءسويتىپ الدى. اتىنا كوشە بەرىلدى. كەيىن, 1994 جىلى, تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي ەكىباستۇز قالاسىندا ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. قالمۇقان يساباەۆتىڭ جانە ... ءارحيۆتىڭ ارقاسىندا.
باسقىنشى اتامان ەرماك اتىن قازاق جەرىنەن الاستاۋ جونىندەگى ايتىس-تارتىستار كەزىندە دە قالاعاڭ قازاق ءۇشىن كوكەيتەستى بۇل ماسەلەدەن سىرت قالا المادى. بىراق بوس داۋرىعۋشىلاردىڭ, قۇردان-قۇر وڭەش جىرتۋشىلاردىڭ قاتارىنا قوسىلمادى. ول ونبەيتىن بوس ايتىستى قويا تۇرىپ, ماسەلەنى شەشۋدىڭ ناقتى كىلتىن تاپتى, ءار قادامىن بايىپپەن جاسادى. شەكاراعا جاقىن رەسەي قالالارىنىڭ باسشىلارىمەن مامىلەگە كەلدى. “ەرماكتىڭ اياعى قازىرگى قازاقستان اۋماعىن مۇلدەم باسپاعان ەكەن. اتامان ومبىنىڭ, تومبى مەن تۇمەننىڭ تاريحىنان ورىن السا, ءادىلى دە سول. ءبىز اتاماننىڭ ەسكەرتكىشىن سىزدەرگە تەگىن بەرەيىك” دەپ ديپلوماتياعا جۇگىندى. مۇنىسى تابىلعان اقىل بولدى. رەسەيلىكتەردى ايتقانىنا كوندىردى. ايتىس-تارتىستىڭ قىزۋىن باسىپ, شيەلەنىستى باسەڭسىتتى. ءسويتىپ, اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقان, مەن ءسويتتىم دەپ كەيبىرەۋلەرشە كەۋدەسىن قاقپاعان قالاعاڭ ەرماك قالاسىنا قويىلعان باسقىنشى اتاماننىڭ ەسكەرتكىشىن الۋعا, قالا اتىن اقسۋ دەپ وزگەرتۋگە اتسالىستى. ساتبەك باتىر بابامىز جايراتقان ەرماكتى اقىرى تۇپكىلىكتى جەڭىپ شىققان قازاق جازۋشىسى قالمۇقان يساباەۆ بولدى.
ءبىزدىڭ زاماندا قازاق اتىنىڭ شەت جۇرتتاردا تانىلۋىنا, قازاق رۋحىنىڭ الەمدىك كەڭىستىكتە اسقاقتاۋىنا اۋەل باستان مۇرىندىق بولۋشىلاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا تاعى دا قالاعاڭ تۇرادى ەكەن. ۇلتتىڭ كەۋدەسىنەن باسقان كەڭەستىك ساياسات بەل الىپ تۇرعان سوناۋ 1979 جىلى ابايدىڭ گەتەدەن اۋدارعان “قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ” ولەڭىن ءمارمار تاسقا قاشاتىپ, ونى سول ولەڭنىڭ نەمىسشە نۇسقاسى تۋعان, ءوزى كومەندانت بولعان يلمەناۋ قالاسىنىڭ گەتە مۋزەيىنە قويعىزۋ جانە وسى سوزگە جازىلعان اباي ءانىنىڭ ماگنيتوفون تاسپاسىن تابىس ەتۋ قالاعاڭداي قايساردىڭ عانا قولىنان كەلەر ىزگىلىكتى ءىس بولاتىن. سول كەزدەردە گدر گازەتتەرى تيۋرينگيادا شىرقالعان اباي ءانىن جىل سايىن 60 مىڭداي ادام تىڭدايتىنىن جازدى. بۇل دا قالاعاڭنىڭ ارقاسىندا.
ال ەندى وسى قالاعاڭ بەرليندە اباي اتىنا كوشە بەرگىزۋ ءۇشىن نە ىستەدى دەڭىز؟ ول اۋەلى ءوزىمىزدىڭ شەنەۋنىكتەرمەن ارپالىسىپ ءجۇرىپ استانا, الماتى, سەمەي جانە قاراعاندى قالالارىنىڭ ءبىر-ءبىر كوشەسىنە نەمىستىڭ ۇلى اقىنى گەتەنىڭ اتىن قويعىزدى. سوسىن سول تۋرالى قالا اكىمدەرى شەشىمدەرىنىڭ كوشىرمەسىن الىپ بارىپ, بەرليننىڭ مەرىنە كورسەتتى. قازاق ايتپاي ما: “الماقتىڭ دا سالماعى بار” دەپ. وسى كامىل قاعيدانى ۇستانعان, قىلدان تايماس نەمىستىك دالدىككە سۇيەنگەن قازاقتىڭ قارت جازۋشىسى قالمۇقان يساباەۆ, ءسويتىپ, 2000 جىلى بۇكىل حالقىمىزعا بەرليندە اباي كوشەسىنىڭ اشىلۋ قۋانىشىن سىيلاپ ەدى.
بيىلعى ءساۋىردىڭ 25 جۇلدىزىندا يتاليانىڭ تريەست قالاسىندا 1943-1945 جىلدارى وسى قالانى جانە گوريتسيا وبلىسىن ازات ەتۋ كەزىندە قازا تاپقان 104 كەڭەستىك جاۋىنگەردىڭ رۋحىنا ارنالعان ەسكەرتكىش اشىلدى. ونىڭ تومەنگى جاعىنا مىناداي سوزدەر يتاليان, ورىس جانە قازاق تىلدەرىندە بەدەرلەپ جازىلعان: “ەسكەرتكىش قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يتالياداعى ەلشىلىگىمەن, سوعىس ارداگەرى قالمۇقان يساباەۆتىڭ باستاماسىمەن, تريەست قالاسىنىڭ جۇرتشىلىعى جانە مەرياسىنىڭ قولداۋىمەن ورناتىلعان. 2010 جىل 9 مامىر”.
وسىلايشا الىس يتاليادا قالاعاڭ ەسىمى تاعى دا الدىمىزدان شىقتى. ونىڭ سىرى مىناداي. ءوزى دە وت كەشكەن, سوعىستان كەيىن گەرمانيادا كوپ جىل اسكەري قىزمەت اتقارعان اعامىزدى ەۋروپانى فاشيزمنەن ازات ەتۋگە قاتىسقان قازاق جاۋىنگەرلەرى جايلى وي ءجيى مازالايتىن. سولاردى ىزدەپ تاپسام, ەۋروپانى ازات ەتۋدە قازاقتىڭ دا قانى توگىلگەنىن, ۇلەسى بارىن الەمگە جار سالىپ ايتىپ, تانىتسام دەيتىن. ءسويتىپ, قالاعاڭ وتىز جىلدىق ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا يۋگوسلاۆيا حالىق-ازاتتىق ارمياسىنىڭ قۇرامىندا 1943 جىلدىڭ كۇزىندە فاشيستىك كونتسلاگەرلەردەن قاشىپ بارىپ قوسىلعان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنەن ەرەكشە باتالون جاساقتالعانىن, باتالون كومانديرى بولىپ 23 جاسار قازاق جىگىتى سەرجانت بەيسەن رايىسوۆتىڭ تاعايىندالعانىن انىقتايدى. بۇل قۇرامانى “ورىس باتالونى” دەپ تە اتاعان. جەتپىسىنشى جىلدارى بەيسەنمەن كەزدەسىپ, ۆيپاۆا كوپىرى ءۇشىن تەڭ ەمەس شايقاستا 150 ءفاشيستى جەر جاستاندىرعان, وزدەرى دە شەيىت بولعان 10 قازاق پارتيزانىنىڭ ەسىمدەرىن جازىپ الادى. قالاعاڭ جەڭىستىڭ 60 جىلدىعى تۇسىندا: “ەگەر رەسپۋبليكا ۇكىمەتى ماعان جول اشسا, يتالياداعى ءوزىمىزدىڭ ەلشىلىككە بارىپ, وزەن مەن كوپىردى جانە وسى ماڭعا جەرلەنگەن جەرلەستەرىمىزدىڭ زيراتىن تاۋىپ, ولاردىڭ اتى-جوندەرى جازىلعان كەسەنە تۇرعىزۋ دايىندىعىن باستار ەدىك” دەگەن تىلەك-ءوتىنىشىن ايتىپ, سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشى ورالباي ابدىكارىموۆكە حات تاپسىرعان بولاتىن.
قازاقى ۇعىمعا سالىپ ايتقاندا, اقكويلەك اقساقالدىڭ وسىناۋ اق تىلەگى پەرىشتەنىڭ قۇلاعىنا شالىندى. قالاعاڭنىڭ تريەست ماڭىندا قۇربان بولعان 10 قازاق جاۋىنگەرىنىڭ ماڭگىلىك جاي تاپقان جەرلەرىن تاۋىپ, كەسەنە ورناتۋعا كومەكتەسۋدى سۇراعان ءوتىنىشى ءبىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە دە, يتالياداعى الماز حامزاەۆ باسقارىپ وتىرعان ەلشىلىگىمىزدە دە وڭ قاباقپەن قابىل الىندى. ىزدەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە سول توڭىرەكتە 104 كەڭەس جاۋىنگەرى قۇربان بولعاندىعى انىقتالدى. ونىڭ 36-سى قازاق بولىپ شىقتى. ەندى, مىنە, قالاعاڭ كوتەرگەن باستاما, دىتتەگەن ءىس جەرىنە جەتىپ, الىس يتاليادا ادامزاتتىڭ ازاتتىعى ءۇشىن قىرشىن كەتكەن بوزداقتارىمىزدىڭ رۋحىن اسقاقتاتقان كەسەنە تۇرعىزىلدى. قازاق ەلى, قازاق جەرى ءوز ۇلدارىن ۇمىتپادى. ارۋاقتارىن ريزا ەتتى. قازاقتىڭ اقساقال جازۋشىسى قالمۇقان يسابايدىڭ ارقاسىندا.
ءسوز سوڭىنا قاراي قالاعاڭنىڭ تاعى ءبىر قىزىعىن ايتايىقشى. بۇل كىسىڭىز اكادەميك ەبىنەي بوكەتوۆپەن دوسجار بولعان عوي. بىردە ەبەكەڭنىڭ ۇيىندە وتىرىپ, قالاعاڭ كەلەر جىلى 50 جاسقا تولاتىنىن ايتىپتى. سويتسە كەلەر جىلى ەبەكەڭ دە 50-گە تولادى ەكەن.
– اپىراۋ, سەن دە ەلۋگە كەلىپ قالدىڭ با؟ – دەپتى قالاعاڭ. سوندا ونىڭ باتىر تۇلعالى قۇرداسى:
– كىپ-كىشكەنتاي قالمۇقان ەلۋگە كەلگەندە, ءۇپ-ۇلكەن مەنىڭ ەلۋگە كەلمەگەنىم ۇيات ەمەس پە؟– دەپ كەڭك-كەڭك كۇلگەن ەكەن.
سول ايتپاقشى, قارشىعاداي قالاعاڭ ەلۋ, الپىستارىڭىزدى الىس جىلداردا شاڭ قاپتىرىپ قالدىرىپ, مىنە, سەكسەن بەستىڭ سەڭگىرىنە شىقتى. قازاق مۇددەسى تۇرعىسىنان كەلگەندە ءبىر ءوزى اتاعى دارداي پالەنباي دەيتىن ينستيتۋت, ۇيىم, پارتيالاردىڭ جۇگىن كوتەرىپ, سولار اتقارۋعا ءتيىستى جۇمىستاردى ايقاي-شۋسىز ءبىر ءوزى تىندىرىپ ءجۇر. ونىسىن جانە مىندەت ەتپەيدى. ءىسى ۇلىق, ءوزى كىشىك قالاعاڭنىڭ بۇل دا ءبىر عيبراتى بولار.
قورعانبەك امانجول.