التى ايدىڭ ايتۋلى اسۋلارى
وتكەن ايدىڭ سوڭىندا ۇكىمەت ەلىمىزدە جارتى جىلدىڭ كولەمىندە اتقارىلعان جۇمىستاردى تارازى باسىنا سالىپ, ونىڭ سالماعى مەن ساپاسىنا لايىقتى باعا بەردى. سوندا بىردەن اۋىزعا الىنعانى قازاقستاننىڭ الەم الەپەتىن الدەقاشان ون وراپ ءوتىپ, تىرشىلىكتىڭ تىنىسىن تۇنشىقتىرۋعا تۇمىلدىرىق باسقان قىتىمىر قىسپاقتان امان-ەسەن وتكەنى بولدى. راسى كەرەك, جەر-دۇنيەنى ءۇش جىل بويىنا الاقانىنىڭ اۋماعىنا سىيعىزىپ, ۋىسىندا ۋىزداي قاتىرىپ ۇستاعان قارجى داعدارىسى ءبىزدىڭ ەگەمەن ەلىمىزدى دە بارىنشا قيناپ باقتى. مۇنداعى جۇرت ءجۇرىمىنىڭ باعى مەن بازارى بەزبەن باسىنا تۇسكەن وسى كەدەرگىسى كوپ كەزەڭدە كوپ ماسەلەنىڭ كوڭىلدەگىدەي شەشىلۋىنە ەلباسىنىڭ ءوزى باس بولىپ, ۇكىمەت قىزمەتىن تانىتىپ, ۇيىمداسا وتىرىپ, قولعا العان شارالاردىڭ شاپاعاتى مەن شاراپاتى از بولماعانىن بۇگىنگى كۇنى قانداي ءبىر بيىك مىنبەدەن بولماسىن باتىل ايتا الامىز. سونىڭ ارقاسىندا ەكونوميكامىز كوپ قيىندىقتارعا ۇرىنباي, اۋىر ساتتەردى ارتتا قالدىردى. اڭگىمەنىڭ بۇل جاعىن الگىندەگى جيىنعا قاتىسۋشىلار دا ايتتى.
دەگەنمەن, مۇنىڭ ءبارى ەندى ارقانى كەڭگە سالۋعا بولادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. سەبەبى, جان-جاقتان شىرماۋىقتاي شىرماعان داۋاسى كەم داعدارىستىڭ قاۋپى مەن بۇلتى ءالى تولىق سەيىلىپ بىتكەن جوق. جانە ونىڭ ءبىرجولا قاشان ادا بولاتىنىن دا ەشكىم ءدوپ باسىپ, ءدال تانىپ ايتىپ بەرە الماسا كەرەك. سوندىقتان بولار, ۇكىمەت وتىرىسى بارىسىندا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ الداعى ەكى جىلدىڭ بەلەسىندە العا قويىلعان ناقتىلى ماقساتتار ءتىزبەسىندە تۇرعان مىندەتتەردى سارالاي كەلگەندە, ولاردىڭ ورىندالماسقا ءاددىسى جوق ەكەنىن باسا ايتىپ ءوتتى. ەلىمىزدىڭ بولاشاقتاعى بەدەرى بولاتىن ماكروەكونوميكالىق ساياساتىن قۇرايتىن بۇل مىندەتتەر قاتارىندا بانك جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردى ىسكە قوسۋ, جۇمىسسىزدىقتىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋ سىندى ىرگەلى ىستەر بار. ۇكىمەت باسشىسى سونىمەن قاتار قانداي ءبىر كەنەتتەن پايدا بولاتىن توسىن جاعدايلارعا ەلىمىزدىڭ ساقاداي ساي تۇرۋى قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. ال داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ تيىمدىلىگى رەسپۋبليكانى الەمدىك توقىراۋدان امان الىپ قانا قويماي, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تەز ارادا ساۋىعۋىنا نەگىز دە جاساپ بەردى. وسىنىڭ ءناتيجەسىندە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا بىرقاتار وڭ كورسەتكىشتەرگە قول جەتتى.
ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا جيىندا كەلتىرگەن ءمالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, جارتىجىلدىقتاعى ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمى 8 پايىزعا جەتكەنىن بايقايمىز. وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ونەركاسىپ ءوندىرىسى 11 پايىزعا ءوسىپ, ماشينە جاساۋ سالاسىنداعى ءوسىم 67,8 پايىزدى قۇراعان. حيميا ونەركاسىبىندەگى قوسىمشا ءوندىرىس ءوسىمى 67,5 پايىزدان قايىرىلسا, تاماق ونەركاسىبىنىڭ دامۋ كورسەتكىشى 14,6 پايىزعا ارتقان. ال يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى البەرت راۋ ۇسىنعان دەرەكتەرگە قاراعاندا, تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىپ ورىندارى وسى ۋاقىتقا دەيىن 3,4 تريلليون تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن وندىرگەن بولىپ شىقتى. مۇنىڭ ارعى جاعىندا كومىر مەن ليگنيتتىڭ ءونىمى 59,9 ميلليارد, مەتالل كەنى 304,1 ميلليارد تەڭگەگە جەتكىزىلگەن ەكەن. ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ ايتۋلارىنشا, ەلىمىز ۋران وندىرۋدە ايتۋلى تابىستارعا يەك ارتىپ, سالا كاسىپورىندارى وسى باعىتتاعى الەم ەلدەرى اراسىندا كوش باسىندا كەلەدى. جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا اتالمىش رەسۋرستاردى ءوندىرۋ كولەمى 8 مىڭ 452 توننانى قۇراعان. ەندى الدىن-الا بەلگىلەنگەن جوسپارعا سايكەس جىل سوڭىنا دەيىن بۇل كورسەتكىشتەر 9 مىڭ 770 تونناعا دەيىن كوتەرىلۋى ءتيىس. جالپى, “قازاتومونەركاسىپ” ۇلتتىق كومپانياسى بولاشاقتا جىلىنا 25-26 مىڭ توننا ۋران ءوندىرۋدى مەجەلەپ وتىر.
اتالمىش جيىننىڭ سوڭىن الا وتكىزىلگەن “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىن تالقىعا سالۋ بارىسى دا كوپ جايدان حابار بەردى. ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن بۇل باسقوسۋدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ولار باعدارلامانىڭ بولاشاعى جارقىن ەكەنىنە كوز جەتكىزدىرەدى. جيىندا ارنايى ءسوز بولعانداي, بۇعان دەيىن ونىڭ كەلەشەگىنە كۇدىكتەنە قاراعان ءبازبىر كاسىپكەرلەر ەندى ومىرشەڭدىگىنە دە سەنە باستاعان سياقتى. بۇعان بىردەن-ءبىر دالەل, اتالمىش باعدارلاما اياسىندا قىزمەت ەتۋگە نيەت بىلدىرگەن كاسىپ يەلەرىنىڭ سانى بارا-بارا جوسپارلى دەڭگەيدەن دە اسىپ تۇسكەن. وتىرىستا وسى ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2010 جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ 21-نە دەيىن سۋبسيديا الۋ ءۇشىن بانكتەرگە قۇنى 225,7 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 517 ءوتىنىش تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ىشىندە باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى باعىتى بويىنشا, ياعني نەسيەلىك ستاۆكالاردى قولداۋ مەن وسى جوبالاردى كەڭەيتۋ باعىتىندا قۇنى 16,7 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 91 ءوتىنىش كەلگەن. ال ەكىنشى باعىت بويىنشا, ياعني بيزنەس سەكتورىن ساۋىقتىرۋعا 74,7 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 408 ءوتىنىش بولعان. سونداي-اق ءۇشىنشى, ياعني ەكسپورتقا نەگىزدەلگەن كاسىپورىنداردى قولداۋ جۇمىستارى بويىنشا قۇنى 34,2 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 18 ءوتىنىش تۇسكەن. وتىرىس بارىسىندا جانار ايتجانوۆا بيزنەستىڭ ورگە سۇيرەيتىن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا تەجەۋ بولىپ وتىرعان بىرقاتار ماسەلەلەر جونىندە دە ايتا كەتتى. وسى تۇرعىدان العاندا كوڭىل كونشىتەر مالىمەتتەر وسىمەن ماسەلە ءتامام بولدى دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. ءايتكەنمەن, جوعارىدا اتاپ وتىلگەن تىرلىكتەردىڭ ءبارى بۇل ورايداعى سەڭنىڭ قوزعالىپ, ءىستىڭ وڭعا باسا باستاعانىن بايقاتادى.
ەلىمىزدىڭ جارتى جىل اۋقىمىنداعى اسۋلارى تۋرالى ءسوز ەتكەندە, البەتتە, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا توقتالماي وتە الماس ەدىك. وسى كەزەڭنىڭ قورىتىندىسىن شىعارعان جيىن بۇل سالادا دا بولىپ ءوتتى. ال ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ماماندارى باس قوسقان بۇل جيىندا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىندى. باسقوسۋدا ەلىمىزدەگى مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى جاعدايدى بايانداعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەۆگەني اماننىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا, 2000 جىلعا قاراي ەلىمىزدەگى مال باسىنىڭ سانى 2 ەسەگە قىسقارىپ كەتكەن ەكەن. بۇعان سەبەپ, ەكونوميكامىز شاتقاياقتاپ تۇرعان 90-جىلدارى مال باسى جەكە ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ اۋقىمدارىنا شوعىرلانىپ, بۇل سالا مەن قۇس فابريكالارى جۇمىسىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولعان. سونىڭ سالدارىنان مال شارۋاشىلىعى سالاسى ەكسپورتتىق الەۋەتىنەن اجىراپ, تەك ىشكى قاجەتتىلىكتى وتەۋمەن عانا شەكتەلىپ قالعان. دەگەنمەن, جىلدار وتە كەلە سالانى قايتا كوتەرۋدىڭ ناقتى العىشارتتارى جاسالا باستادى. بۇل ەڭ الدىمەن شارۋاشىلىقتارىن ساقتاپ قالعان ۇجىمداردىڭ ەسەبىنەن تۇراقتى دامۋ جولىنا ءتۇستى. وسى شارۋا قوجالىقتارى قازىر حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا دا ۇلەس قوسىپ وتىر. ولارداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى دە بىرتىندەپ كوتەرىلىپ كەلەدى. بۇلاردا سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك پروبلەمالاردىڭ بىرتە-بىرتە شەشىمىن تاۋىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. بىلايىنشا ايتقاندا, ورنىنان تۇرا الماستاي بولىپ تۇرالاپ قالعان سالا قايتادان ءال الىپ, ونىڭ ونە بويىنا قان جۇگىرە باستادى.
مامانداردىڭ پىكىرلەرىنشە, قازىرگى كەزدە ەلىمىزدەگى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا تەجەۋ بولىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ ەڭ ۇلكەنىن مالدىڭ 85 پايىزى جەكە يەلىكتەر مەن شارۋا قوجالىقتارى ەنشىسىندە بولىپ وتىرعاندىعىنان ىزدەۋگە بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە مالدى قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالار نەگىزىندە وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. وسىعان بايلانىستى ءونىمنىڭ ساپاسى تومەن دەڭگەيدەن كورىنۋدە. سونداي-اق قازىر مالداردىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتى دە تومەندەپ كەتكەن. تۋرالاپ ايتقاندا, ءىرى قارا توبىنداعى اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ۇلەسى تەك قانا 5,6 پايىز بولادى. بۇل دامىعان ەلدەردەگى كورسەتكىشتەن 10 ەسە كەم دەگەن ءسوز. جيىندا “قازاقستاننىڭ ەت وداعى” قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى يۆان ساۋەر ەت ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋعا كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىز جىلىنا 8,5 پايىز ەت يمپورتتايدى. دەگەنمەن, قازاقستان سەكىلدى اگرارلىق ەل ءۇشىن بۇل ءتىپتى دە كوڭىل كونشىتپەيتىن كورسەتكىش. ء“بىز ەتتى يمپورتتاماق تۇگىلى, ونى ەكسپورتتاۋعا دا مۇمكىندىگىمىز جەتەتىن ەلمىز. سوندىقتان وسى ماسەلەگە كوڭىل ءبولۋ قاجەت”, دەدى ول ءوز سوزىندە. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەۆگەني اماننىڭ ايتۋىنشا, وسى كەزدە مينيسترلىك اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ستراتەگياسىنىڭ اياسىندا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولۋدە. وسى باعىتتاعى جوسپارلانعان مىندەتتەر تالاپقا ساي جۇزەگە اسسا, بولاشاقتا مال شارۋاشىلىعى دا ەكونوميكامىزدىڭ مىقتى تىرەگىنە اينالادى.
سونىمەن, جىلدىڭ جارتىسى وسىلاي قورىتىندىلاندى. ونىڭ كولەڭكەسىنەن كۇنگەيى كوپ. سول شۋاقتى شاپاعات جىلدىڭ كەلەسى جارتىسىنا دا شىرايىن شاشا بەرگەي.
سەرىك ءپىرنازار.