كوكشەتاۋدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قازاقتىڭ ۇلى عالىمى, اعارتۋشى, ساياحاتشى, ەتنوگرافى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 175 جىلدىعىنا ارنالعان “شوقان ءۋاليحانوۆ: عىلىمي مۇراسى مەن قازىرگى زامان” اتتى حالىقارالىق عىلىمي‑پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى.
شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 175 جىلدىعىنا ارناپ ۇيىمداستىرىلعان كورمەنى تاماشالاۋدان باستالعان وسىناۋ يگىلىكتى ءىس-شارا وبلىس ورتالىعىنداعى ش.قۇسايىنوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا جالعاسىن تاپتى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىمدارى مەن وقىتۋشىلارى, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارى, تاريحشىلار, ەتنوگرافتار, فيلولوگتار, ولكەتانۋشىلار, مۇراعاتتاردىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كونفەرەنتسيانىڭ رەسمي اشىلۋ سالتاناتى جانە پلەنارلىق ماجىلىسىندە قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەگەن اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قادىرحان وتاروۆ: “قازاقتىڭ ۇلى عالىمى ش. ءۋاليحانوۆ وتاندىق عىلىم مەن ادەبيەت تاريحىندا ۇلكەن ورىن الادى. ونىڭ قىسقا دا جارقىن ءومىرى مەن عىلىمي قىزمەتى قازاق حالقى دامۋىنىڭ, رۋحاني ىزدەنىستەرىنىڭ تاماشا قورىتىندىسى, بيىك جالعاسى بولدى, قوعامدىق وي-سانا, پىكىر-تۇجىرىم بيىكتەي وركەندەۋىنە ىقپال ەتتى”, – دەدى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قازاقستاننىڭ شوقانتانۋشى عالىمدارىمەن قاتار, كورشىلەس رەسەي, قىرعىزستان مەملەكەتتەرىندەگى بىرلەسكەن عىلىمي كەشەندى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىراتىن بىرقاتار گۋمانيتارلىق عىلىم سالالارىنىڭ وكىلدەرى تىكەلەي اتسالىستى.
پلەنارلىق ءماجىلىس بارىسىندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساتتار ءماجيتوۆ, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى ءنايلا بەكماحانوۆا, قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى جەەنبەك الىمباەۆ, گەرتسەن اتىنداعى سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ەرجان يۋسۋپوۆ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جاڭا تاريح ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدىگە ءۋاليحانوۆ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى راۋشان كوشەنوۆا باياندامالار جاساپ, شوقتىقتى عالىمنىڭ سونى ىزدەرىن اشىپ كورسەتتى.
كۇردەلى داۋىردە دۇنيە ەسىگىن اشقان دارىندى جاس رەسەي پاتشالىعىنا, عىلىمىنا, ورىستىڭ قازاقتى زەرتتەپ, تانۋىنا قىزمەت ەتتى. سودان بەرى تالاي زامان ءوتتى. بۇگىن ونىڭ ەڭبەگى مەن ءومىرى, ماقسات-مۇراتى قايتا باعالانىپ, ەكى ۇداي پىكىرلەر تارتىسقا تۇسكەن زامان. ويتكەنى, كەڭەس يدەولوگياسى جاساعان شوقان بار, قازىرگى تاۋەلسىز زاماندا ونداي يدەولوگياعا بەرىلمەي, شىندىق تارازىسىنا تۇسەتىن شوقان بار. بۇگىندە ۇلى اعارتۋشىعا قاتىستى سول كەڭەستىك مالىمەتتەردىڭ ءبىرازى ەكىۇداي سيپات الىپ وتىرعاندىعى دا اقيقات. وسى رەتتە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باس مامانى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تولەن ابدىكتىڭ: ء“بىز, قازاق حالقى شوقانداي پەرزەنتىمىز بارىن ماقتانىش تۇتۋىمىز كەرەك. ول بار بولعانى 30-عا تولار-تولماس ۋاقىت عۇمىر كەشكەن. بىراق, سونىڭ وزىندە شوقان تاريحتا قالدى. ول قازاق حالقىن بىلىمگە, وركەنيەتكە ۇمتىلدىرعىسى كەلدى. قاشاندا سونداي ويدا, نيەتتە ءجۇردى. شوقان تەك ەتنوگراف, گەوگراف, ەتنولوگ قانا ەمەس. ونىڭ مۇراسى عىلىميلىعىنىڭ جان‑جاقتىلىعىندا. ونىڭ ەڭبەكتەرىندە فيزيكالىق گەوگرافيا مەن ساياسي پروتسەستەر دە كورىنىس تاپقان. ونىڭ ءومىرى تراگەديادان تۇرادى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا ول رەسەيدىڭ وتارلىق ساياساتىنىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ, تۇلا بويى مەن تۇسىنىك-تانىمىن پاتشا وكىمەتىنەن باتىل اۋلاق سالا باستايدى. مەنىڭ ويىمشا, سول كەزدە شوقان تاريحي تىعىرىققا تىرەلىپ, قازاقتى سول تىعىرىقتان قالاي الىپ شىعامىز دەگەن ويدىڭ قۇرساۋىندا بۇل ومىردەن ءوتىپ كەتكەن ءتارىزدى. ال, ءبىز شوقانعا ءالى تەرەڭ بارا العان جوقپىز دەپ ايتۋعا بولادى, ونىڭ ۇلىلىعىنا, عاجاپتىعىنا الداعى ۋاقىتتا كوز جەتكىزە بەرەمىز دەپ ويلايمىن”, – دەگەن پىكىرى كىم-كىمدى دە بەيجاي قالدىرماسى انىق.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ عىلىمي مۇراسىنا قاتىستى قازىرگى تىڭ زەرتتەۋلەر جونىندە بايانداما جاساعان ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساتتار ءماجيتوۆ ءوز سوزىندە بىلاي دەدى: – شوقاننىڭ باسىنا كەلگەن ەۋروپالىق ءبىلىم الۋدىڭ وڭتايلى جاقتارىنان بولەك, كەرى جاقتارى دا بولعان سياقتى. جالپى, وركەنيەت جولىنا ءتۇسۋ قازاققا وڭاي تيگەن جوق. سولاردىڭ ەڭ العاشقى كەرەمەت ۇلگىسى – شوقان. شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ىشكى عىلىمي لابوراتورياسىن تەرەڭ ءبىلۋ ءۇشىن ءبارى اۋەلدەن نەدەن باستالدى, عىلىمي ورىستەرى قالاي ءوستى, نەمەن ءبىتىردى دەگەندەي زەرتتەۋلەر ماڭىزدى. شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ دايىندىعى وتە اۋقىمدى ەدى. كونە عاسىرعا دا, ورتا عاسىرعا دا بارادى. شوقان ءۋاليحانوۆ ءبىزدىڭ اۋىز ادەبيەتىمىزدى دە وتە جاقسى پايدالاندى. ول كەزدە جازبا دەرەكتەرمەن قاتار, اۋىز ادەبيەتىن, فولكلوردى شوقانعا دەيىن ەشكىم پايدالانعان جوق. شوقان ءۋاليحانوۆ شىعىس تۇركىستاننان قولجازبالاردى اكەلىپ, عىلىمي بايلانىسقا ەنگىزدى. ودان كەيىن قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋ پروتسەسىنە ۇلكەن ۇلەسىن قوستى. تۇركىلەردىڭ باتىرلىق ەپوستارىن, ول “ماناس” بولسىن, “ەدىگە” بولسىن, قايتا جاڭعىرتتى”.
العاش شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ شىعارمالار جيناعىن جيناۋ 1981 جىلى قولعا الىنعان ەكەن. ءۋاليحانوۆ مۇراسىن ەلىنە جەتكىزۋگە اكادەميك الكەي مارعۇلان كوپ كۇش جۇمساعان. 11 جىلدىق قاجىرلى ەڭبەك پەن تەرەڭ ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا وسىعان دەيىن عالىمنىڭ شىعارمالار جيناعىنىڭ 5 تومى باسىلىپ شىققان. اتالمىش ەڭبەك كورنەكتى عالىمنىڭ 150 جىلدىعىنا ورايلاستىرىپ, جيناقتالعان ەكەن.
– اراعا جيىرما بەس جىل سالىپ, شوقان مۇراسى قايتا جيناقتالىپ وتىر. بۇل جولى, شوقان مۇراسى قازاقشالاندى. ءبىز شوقانعا تەرەڭدەپ باردىق دەپ ءالى دە ايتا المايمىز. ولاي دەۋىمىزدىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار. ويتكەنى, ونىڭ شىعارمالارىنىڭ ءوزى قازاق تىلىنە ەندى-ەندى عانا اۋدارىلىپ جاتىر. شوقاننىڭ قولتاڭباسىن تانۋدىڭ ءوزى قيىن بولعان سياقتى. ونى جالىقپاي زەرتتەگەن عالىم الكەي مارعۇلان عانا. ازىرگە بۇل شوقان مۇراسى جيناقتالۋىنىڭ ءبىر كەزەڭى عانا, – دەدى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جاڭا تاريح ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدىگە ءۋاليحانوۆ. شوقان مۇراسىن زەرتتەۋشىلەر “ازىرگە بۇل شارۋانىڭ باسى عانا” دەگەندى ايتىپ وتىر. ياعني, شوقانتانۋ پروتسەسى ەندى عانا شىنداپ باستالعانداي.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا جينالعان جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا ي.گونوپولسكيدىڭ “پوسلەدني پرينتس ستەپي” اتتى شوقان ءۋاليحانوۆ تۋرالى دەرەكتى ءفيلمى ۇسىنىلدى. سونداي-اق, قازىر سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى سىرىمبەتتەگى شوقان مۇراجايىنا ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرىلدى. شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن سەكتسيالارداعى جۇمىس بارىسى تاريحناما جانە ەتنولوگيا, تۇركى حالىقتارىنىڭ فيلولوگياسى, شوقان ءۋاليحانوۆ پەن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى اتتى ءۇش باعىتتا جۇرگىزىلدى.
باقبەرگەن امالبەك,
اسەم ءجۇنىس, جۋرناليست.
كوكشەتاۋ.