بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك قىزىل كرەست ۇيىمى وزدەرىنىڭ “فلورەنس نايتينگەيل” مەدالىمەن مەدبيكەلەردى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى ەرەن ەرلىكتەرى مەن قايتپاس قايسارلىقتارى ءۇشىن ماراپاتتاعان. سول جوعارى دەڭگەيدەگى ناگرادانى يەلەنگەن 780 مەدبيكەنىڭ اراسىندا قازاقستاندىق قىزدار دا از ەمەس. ءولىم مەن ءومىر ەگەسكەن قان مايدان الاڭىنان اۋىر جارالانعان 480 قىزىل اسكەر مەن وفيتسەردى الىپ شىققان مەدبيكە, كوكشەتاۋلىق م.سميرنوۆا-كۋحارسكايا جونىندە اتاپ ايتۋ قاجەت. ول جوعارىداعى ناگرادانىڭ يەسى. “فلورەنس نايتينگەيل” مەدالىن العاندار اراسىندا سونداي-اق شىمكەنتتىك ر.يسقاقوۆا, جامبىلدىق ا.دميتريەنكو, اقمولا وبلىسىنان ۆ.شيروكايا جانە پاۆلودارلىق ا.دميتريەۆا سياقتى اسكەري مەدبيكەلەر دە بار.
ارينە, قارشاداي قىزداردىڭ جاۋعا دەگەن ىزا-كەگى ولاردىڭ بويلارىنا ەرەكشە كۇش-قۋات, لۇپىلدەپ سوققان جۇدىرىقتاي جۇرەكتەرىنە جالىنداعان جىگەر بەرىپ, اتپالداي ازاماتتاردى ارقاسىنا سالىپ, ۇرىس دالاسىنان الىپ شىعۋى جەڭىسكە دەگەن قۇدىرەتتى سەنىمنىڭ جەمىسى ەكەندىگى ءسوزسىز. ادام بالاسى توزگىسىز اۋىرتپالىققا قاراماي سوعىستىڭ ءبىتۋىن جاقىنداتۋعا وراسان زور ۇلەس قوسقان مەدبيكەلەر اراسىندا قازا بولعان, حابارسىز كەتكەن جانە ءبىرنەشە رەت اۋىر جارالانعاندار دا وتە كوپ بولعان. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە قاراعاندا, تەك 1941-1943 جىلدار ارالىعىندا قانقۇيلى شايقاستاردا قازا تاپقان ولاردىڭ سانى –– 22591-گە جەتكەن. ايتۋعا تىم وڭاي ءارى جۇتاڭ تسيفرلاردىڭ سوڭىندا قانشاما قىرشىنىنان ۇزىلگەن قىزعالداق تاعدىر, اتا-انالاردىڭ قاسىرەت-قايعىسى مەن كولدەي كوز جاسى جاتىر دەسەڭىزشى؟!
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەڭ العاش رەت ءاسكەري مەديتسينا تاريحىن زەرتتەۋمەن اينالىسقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءمارياش جاقىپوۆانىڭ ەسىمى بۇگىندە كوپشىلىككە جاقسى تانىس. جوعارىدا كەلتىرىلگەن تاريحي دەرەكتەر ءمارياش ابىلقىزىنىڭ “تىلداعى قازاقستان جانە ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىنداعى ەۆاكوگوسپيتالدار” اتتى كىتابىنان الىنىپ وتىر. بۇل ەڭبەكتىڭ بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مۇراجايىندا ساقتالىپ, سوندا تۇرۋى دا كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك. شىن مانىسىندە دە, بۇل عىلىمي-ساراپتامالىق تۋىندى سوعىس تاريحىنداعى قۇندى ءمالىمەتتەرگە باي جانە مازمۇنى دا تەرەڭ. مەديتسينا مۇراجايىندا ۇزاق جىلدار باسشىلىق قىزمەت اتقارعان بىلىكتى ماماننىڭ ومىرىندە 2005 جىلى ەرەكشە قۋانىشتى وقيعا بولدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءمارياش ابىلقىزىنا جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتىندا مىناداي جىلى لەبىز بار ەدى: ء“سىز سياقتى قايسار ۇرپاقتىڭ وكىلدەرى وتانعا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى بولا وتىرىپ, ءبىزدىڭ بۇگىنگى تاڭدا جاسامپاز ەلدە ءومىر سۇرۋىمىزگە, ەركىن مەملەكەت پەن دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءسىزدىڭ بۇگىنگى كۇنى دە ءوز ۇلگىڭىزبەن جاس ۇرپاق بويىندا وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمى مەن اتامەكەندى لايىقتى قورعاۋدىڭ قاسيەتتى پارىزىن تاربيەلەۋدى جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىڭىز ءۇشىن شىنايى العىسىمدى بىلدىرەمىن”, – دەلىنگەن بولاتىن ەلباسىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
ءبىر قۇپتارلىعى, بۇل ەڭبەكتەگى وت-جالىنعا ورانعان ۇرىس دالاسىنداعى مەدبيكەلەردىڭ, سانيتارلىق نۇسقاۋشىلاردىڭ, اسكەري دارىگەرلەردىڭ كوزسىز باتىرلىعى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر وقىرماندار تاراپىنان جوعارى باعالاندى. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە بار. ويتكەنى, بۇل تۋىندى قازاقستاننىڭ اسكەري جانە ازاماتتىق مەديتسيناسىنداعى بىرىككەن ءىس-شارالار تاريحى جونىندە باياندايتىن بىردەن-ءبىر ەڭبەك بولىپ تابىلاتىندىعىن ەلىمىزدەگى اسكەري تۇلعالار, سالا عالىمدارى اتاپ كورسەتەدى.
قاراعاندى وبلىسى, قازىبەك بي اۋدانىنىڭ ەگىندىبۇلاق سەلوسىندا دۇنيەگە كەلگەن, سوعىس باستالعاندا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ ۇلگەرمەگەن ءبۇلدىرشىن قىز ءمارياشتىڭ ەسەيە كەلە ادام جانىنىڭ اراشاشىسى – دارىگەرلىك ماماندىقتى تاڭداۋىنىڭ سالماقتى سەبەبى دە مول بولدى.
– ءبىزدىڭ اۋداننان مايدانعا العاش رەت اتتانعان 16 ادامنىڭ ءبىرى – اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءبولىم باستىعى, مەنىڭ اكەم – ءابىل جاقىپوۆ ەدى. ءبىز ولاردى جىلاپ-ەڭىرەپ, ات-اربانىڭ سوڭىنان كوپ جەرگە دەيىن جاياۋ ەرىپ وتىرىپ, شىعارىپ سالدىق. اۋداننىڭ قاراعاندىمەن جول قاتىناسى – اپتاسىنا ءبىر رەت كەلەتىن كىشكەنە ۇشاق بولاتىن. وندا ماشينە دەگەندى بىلمەيتىنبىز, كولىكتەر تەك ات جانە وگىز اربا عانا ەدى. اۋدانعا پوشتا ۇشاعى قونعاندا ودان تەك جاۋىنگەرلەردەن ءۇشبۇرىشتى حات جانە “قارا قاعاز” كەلەتىن. قايعىلى حاباردى اۋىل باستىقتارى, ۇلكەن ادامدار ءار ۇيگە جينالىپ بارىپ, ەستىرتەتىن. سودان, ءبىز اۋداننىڭ كىشكەنتاي بالالارى باستارى بىرىككەن كوپ ادامدى كورسەك بولدى, زارەمىز ۇشىپ قورقاتىنبىز. ولار ەندى كىمنىڭ ۇيىنە بارار ەكەن دەپ ارتتارىنان باقىلاپ, كوزدەرىنە كورىنبەي ەرىپ ءجۇرىپ, تەك سول ءۇيدىڭ ەسىك-تەرەزەسىنەن سىعالاپ, ەڭىرەپ جىلاپ تۇراتىنبىز. سوندا بىزدەر ىلعي: “دارىگەرلىك كومەك كورسەتىلمەي دالادا قالدى-اۋ, ءدارىگەرلەر ولاردى نەگە ولىمنەن قۇتقارىپ قالمادى, دارىگەرلەر قاسىندا بولسا ولمەس ەدى عوي. ولاردىڭ اۋزىنا سۋ تامىزىپ, بەتتەرىن ەشكىم جاپپادى-اۋ”, دەگەن سوزدەردى ەستيتىنبىز. وسىنداي قايعىلى كۇن ءبىزدىڭ ۇيگە دە كەلىپ جەتتى. اكەمىزدەن قارا قاعاز الدىق, وندا “حابارسىز كەتكەن, قاي جەردە ولگەنى بەلگىسىز” دەپ جازىلىپتى. سوندا شەشەم مەن اجەمدى: “مەن ۇلكەن بولىپ بوي جەتسەم, دارىگەر بولام, ولاردىڭ قايدا, قانداي جاعدايدا ولگەنىن, جارالى جاۋىنگەرلەرگە كورسەتىلگەن دارىگەرلىك جاردەمدەردى تەكسەرەم, جىلاماڭدار”,– دەپ جۇباتۋشى ەدىم, – دەيدى ءمارياش جاقىپوۆا وتكەن كۇندى كۇرسىنە ەسكە الىپ. بالالىق شاعىنداعى وسى ءبىر ارمان, ومىرلىك ماقسات ونى ءدارىگەرلىك ماماندىقتى تاڭداۋعا يتەرمەلەدى. ەڭ باستى عۇمىرلىق مۇرات-مۇددەسى حابارسىز كەتكەن اسىل دا ارداقتى اكەسى تۋرالى ناقتى دەرەك تاۋىپ, ونىڭ قاي جەردە وپات بولعانىن ءبىلۋ ەدى. سوندىقتان دا, جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ كىشكەنتاي ەكى بالاسىن جولداسىنا قالدىرىپ, ەڭبەك دەمالىستارىندا بىرنەشە جىل قاتارىنان ماسكەۋ مەن لەنينگرادتا, وزگە دە قالالاردا, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اسكەري-مەديتسينا مۇراعاتىنىڭ وتە قۇپيا ماتەريالدارىن اقتارىپ, جارالانعان, جوعالعان جاۋىنگەرلەر ءتىزىمىن شۇقشيا قارايتىن. قولجازبالارعا تولى داپتەرلەردىڭ ءار بەتىن اشقان سايىن حابارسىز كەتكەن, ابدەن ساعىنىپ, سارعايتقان اكەسىمەن ءجۇزدەسەتىندەي قوبالجىپ, قوس جانارىنان اققان جاسى الدىنداعى داپتەرگە ۇزدىكسىز تامعانىن ءوزى دە بايقاماي قالاتىن-دى. “ۇلكەن وكىنىشكە قاراي, مەن قانشا تالپىنىپ, جانىم جاي تاپپاي, قايعىدان قان ىشسەم دە جان اكەم مەن جاقىن تۋىستارىم تۋرالى ەشبىر دەرەك تاپپادىم. بىراق, وسى مۇراعاتتاردان قازاقستاندىق مايدانگەر-ءدارىگەرلەر مەن مەدبيكەلەردىڭ سوعىس گوسپيتالدارىنداعى جانقيارلىق جۇمىستارى تۋرالى قۇندى ءمالىمەتتەر جيناپ, ەكى كىتاپتى جارىققا شىعاردىم. ماقساتىم – قازاقستاندىق ءدارىگەرلەر مەن مەدبيكەلەردىڭ وت پەن وقتىڭ ورتاسىنداعى ەرەن ەرلىگى ەل ەسىندە ماڭگى قالسىن”,– دەيدى ارداگەر انا.
سونىمەن, قازاقستان تەرريتورياسىنداعى ەۆاكوگوسپيتالداردىڭ اتقارعان قىزمەتىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە قوماقتى ۇلەس قوسقان عالىم بۇل باعىتتاعى ىزدەنىستەرىن جاسىنىڭ ۇلعايعانىنا قاراماستان ءالى دە جالعاستىرۋدا. ميلليونداعان جانداردىڭ ءومىرىن اجداھاداي جالماعان جويقىن سوعىس بىتكەلى, مىنە, 65 جىل. “مايدانداعى ەڭ سۇراپىل شايقاس – ستالينگراد ءۇشىن بولدى. جەر-دۇنيە ورتكە ورانسا دا, ادامدار ولىمنەن سەسكەنبەدى. مىنە, وسى ءبىر ساتتەردە اۋىر جاراقات العان كوپتەگەن سولداتتار ءومىرىن قازاقستاندىق مەديكتەر – ۆ.س.گورگوتس, م.ماتكاريموۆ, م.د.يسماعۇلوۆا, م.ك.يۆانوۆا جانە باسقالار امان الىپ قالدى”.
تاريحي دەرەكتەر وسىلاي دەيدى. بۇل ومىردەن تۇيگەنى كوپ, تاعىلىمى مول انانىڭ ءوز وتانداستارىنىڭ, سوعىستان ورالماعان اكە ارۋاعى الدىنداعى تاعزىمى, جاس ۇرپاققا ايتار اماناتى. نەگىزىندە اتامەكەندى تۋعان اناڭداي قاستەرلەپ, قادىرلەۋدىڭ وزىق ۇلگىسى وسىنداي بولسا كەرەك.
باقىت بالعارينا,الماتى.