قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ حاتشىسى تاستەمىر ابىشەۆ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار بويىنشا ەلشىسى ءمادينا جاربوسىنوۆا الماتى وبلىسىندا ورنالاسقان لا-155/4 تۇزەۋ مەكەمەسىندەگى ايەلدەر كولونياسىندا بولىپ, سوتتالعانداردىڭ جاعدايىمەن تانىستى. كوميسسيا مۇشەلەرى كەلەسى كۇنى الماتىداعى لا-155/6 جاسوسپىرىمدەردى تاربيەلەۋ كولونياسىندا بولدى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ جۇمىس جوسپارىنا سايكەس جۇرگىزىلگەن مۇنداي ءىس-شارانىڭ نەگىزگى ماقساتى ايقىن ءارى اۋقىمدى. انىعىراق ايتقاندا, ەل كونستيتۋتسياسى مەن قىلمىستىق اتقارۋ كودەكسىندە, ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىدە, ازاپتاۋلارعا جانە باسقا دا جازالاۋ ءتۇرلەرىنە قارسى كونۆەنتسيادا, سونداي-اق ايەلدەردى كەمسىتۋدىڭ بارلىق نىساندارىن جويۋ تۋرالى كونۆەنتسيامەن كەپىلدىك بەرىلگەن قۇقىقتاردىڭ ساقتالۋىمەن تولىق دەڭگەيدە تانىسۋ. سونىمەن قاتار, جابىق مەكەمەدەگىلەر قۇقىقتارىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستىگى قامتاماسىز ەتىلۋىنە نازار اۋدارىپ, بۇگىنگى تاڭدا ءوز شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان كۇردەلى پروبلەمالاردى دا انىقتاۋ.
پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا حاتشىسى تاستەمىر ابىشەۆتىڭ پىكىرىنشە, سوتتالعانداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى, دەنساۋلىعى مەن جەكە قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ – ەڭ باستى ماقسات. كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ تۇزەۋ مەكەمەلەرى قىزمەتكەرلەرىمەن, جازاسىن وتەپ جاتقان ايەلدەرمەن جانە جاسوسپىرىمدەرمەن اڭگىمە بارىسىندا بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ وزەگىنە ۇڭىلگەندىگى, ايتىلعان ورنىقتى ۇسىنىستار مەن سىن-ەسكەرتپەلەردىڭ ەسكەرىلەتىندىگى بەلگىلى بولدى. كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ايتۋىنشا, كەلەشەكتە قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنىڭ سىناق قىزمەتىن قۇرۋ, قىلمىستىق اتقارۋ مەكەمەلەرىنىڭ نەگىزگى قورلارى مەن وندىرىستىك بازالارىن جاڭارتۋ قولعا الىنباق. سونىمەن قاتار بوستاندىقتان ايىرۋعا بالامالى جازالاۋ تۇرلەرىن كەڭىنەن پايدالانۋعا جاعداي جاساۋ جانە تۇرمەدەگى ادامداردىڭ ەڭبەكپەن قامتىلۋىن جانە قاماۋدان بوساعان ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ورتاعا قايتا قوسىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ۇسىنىس-پىكىرلەر قولداۋ تاپپاق. پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا مۇشەلەرى الماتى جانە الماتى وبلىسىنا قاراستى لا-155/4 جانە لا-155/6 تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە بولعاندا قازاقستاننىڭ قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاقىنداۋدا تابىستارىنىڭ بار ەكەندىگىنە جانە ولاردىڭ ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىققا دايىن ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدى.
ادىلەت مينيسترلىگى قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەسقالي سالاماتوۆ ەلىمىزدەگى ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى احۋالىنان حاباردار ەتتى. قازاقستاندا وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنان باستاپ التى رەت راحىمشىلىق زاڭى جاريالاندى. ماسەلەن, ەلىمىزدە 2006 جىلى تۇزەۋ مەكەمەلەرىنەن 3626 ادام بوستاندىققا شىعارىلىپ, 1004 سوتتالۋشىنىڭ جازاسىن وتەۋ مەرزىمى قىسقارتىلعان. ەركىندىككە شىققانداردىڭ اراسىندا 700 ادام قايتارا قىلمىس جاساپ, تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە قايتا ورالعان. ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى ءبىر سوتتالۋشىعا جىلىنا ورتا ەسەپپەن 323 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قاراجات بولىنەدى. ال, ەندى “سونشاما قاراجاتتىڭ وتەمى قانداي” دەگەن ساۋالعا اۋىز تولتىرىپ جاۋاپ بەرۋ قيىنداۋ, ويتكەنى جازاسىن وتەپ جاتقانداردىڭ نەبارى 33 پايىزى عانا جۇمىسپەن قامتىلعان. كوپتەگەن سوتتالۋشىلار سوت شەشىمىمەن بەلگىلەنگەن شىعىندى قايتارمايتىندىعى ءوز الدىنا, وعان قوسا مەملەكەت قارجىسىن پايدالانۋدا. شىن مانىسىندە دە, قىلمىستىق جازانى اكىمشىلىك جازامەن الماستىرۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى از ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ءجيى كەزدەسەتىن ۇيالى تەلەفون نەمەسە ءۇش تاۋىق ۇرلاعانى ءۇشىن باس ەركىنەن ايىرۋدان, قوعامنان, وقشاۋلاۋدان كىم نە ۇتادى؟ “ال, ەندى بالالاردىڭ قىلمىستىق جولعا تۇسۋىنە باستى سەبەپ نەدە” دەگەن ساۋالعا كەلسەك, مەنىڭ ويىمشا بۇل ولقىلىق وتباسىنان باستالادى” دەيدى سالا مامانى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اراسىندا قىلمىستىڭ الدىن-الۋمەن اينالىساتىندار مۇلدەم از. كەرىسىنشە, قىلمىستىڭ سەبەبىن انىقتاۋمەن ەمەس, ونىڭ سالدارىمەن, كەلتىرىلگەن زارداپپەن شۇعىلداناتىندار سانى جەتىپ ارتىلادى. سول سەبەپتەن دە بۇگىننەن باستاپ ءوز بالالارىنا ءتالىمدى تاربيە بەرە المايتىن اتا-انالاردى جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى باقىلاۋعا العانى باستى قاجەتتىلىك ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ ەڭبەكپەن تاربيەلەۋ كولونيالارىندا قازىردە 362 ءجاسوسپىرىم, الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسى بويىنشا لا-155/4 مەكەمەسىندەگى ايەلدەر كولونياسىندا 1464 سوتتالۋشى بار. قاپاستاعى قىز-كەلىنشەكتەر قولىمەن جاسالعان قىلمىس تۇرلەرى اراسىندا قاتىگەزدىككە قۇرىلعان اسا اۋىر سيپاتتاعى قىلمىستاردىڭ باسىم ءتۇسۋى الاڭداتارلىق جاعداي.
– كولونيادا 490 ايەل ەسىرتكى زاتتارىن زاڭسىز دايىنداعانى نەمەسە وتكىزگەنى, ال 369 ايەل ادام ولتىرگەنى ءۇشىن وتىر. وزگەلەرگە قول جۇمساعان ايەلدەردىڭ جاس مولشەرى دە ءارتۇرلى, اسىرەسە, ايەلدەر اراسىنداعى الاياقتىق قىلمىستىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن ورىستەي ءتۇسۋى الاڭداتپاي قويمايدى. ار-وجداندى اياققا باسىپ, ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى قىلمىسقا بارعاندار ءوز وتباسىنىڭ, بالالارىنىڭ جاعدايىن, بولاشاعىنا نەگە الاڭدامايدى دەگەن وي ۇنەمى مازالايدى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 96-بابى بويىنشا 70 پەن 80 جاس ارالىعىنداعى بەس ايەل, ال 65-70 جاس ارالىعىنداعى 24 قىلمىسكەر قامالعان. ارينە, اسا اۋىر قىلمىسقا بارعانداردىڭ ءتيىستى جازاسىن الۋى زاڭدى, دەگەنمەن كارىلىكپەن قوسا, مۇگەدەكتىككە ۇشىراعان جاندار جاعدايىن كەلەشەكتە مۇمكىندىگىنشە جەڭىلدەتۋ جولدارىن قاراستىرۋ قاجەت سياقتى,– دەيدى لا-155/4 تۇزەۋ مەكەمەسى باستىعىنىڭ تاربيە جونىندەگى ورىنباسارى اناستاسيا استاپوۆا.
كەمەڭگەر جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ ايتقانداي, “ادامدىق نەگىزى – ايەل” ەكەندىگىن ەسكەرسەك, ءبىر قۇمالاقتىڭ ءبىر قارىن مايدى شىرىتەتىندىگى دە ءسوزسىز. سوندىقتان دا, سالا ماماندارى بۇل باعىتتاعى جۇمىستى ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتۋدە. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە جاعدايلار بويىنشا ەلشىسى ءمادينا جاربوسىنوۆا لا-155/4 مەكەمەسىندە ءبىر جارىم مىڭعا جۋىق ايەلدىڭ ءوز وتباسىنان, قوعامنان وقشاۋلانۋىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى.
– ورتا مەكتەپتى بىتىرگەندەر اتتەستاتىنا تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ ءمورىن قويدىرماۋدى تالاپ ەتۋدەمىز, ونىڭ سەبەبى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جاسوسپىرىمدەردىڭ كەلەشەكتە جوعارى جانە ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىنا وقۋعا ءتۇسىپ, قوعامعا قايتا ورالۋىنىڭ ماڭىزى زور. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاندىقتارعا بيىلعى جولداۋىندا زاڭداردى ىزگىلەندىرىپ, ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى اتاپ ايتىلعان. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا سوتتالعاندار ۇسىنىستارى مەن وتىنىشتەرىن ساراپتاپ, ولارعا كومەككە كەلۋدە. ماسەلەن, ەلىمىزدەگى تەرگەۋ يزولياتورلارى مەن تۇزەۋ كولونيالارىن ءىىم-نەن ادىلەت مينيسترلىگىنە اۋىستىرۋ جانە وزگە ماسەلەلەر تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنا كوميسسيا ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. كوپشىلىككە جاقسى بەلگىلى, ءحىح عاسىرعا دەيىن قازاقتا تۇرمە بولماعان, وعان قوسا, كۇنى كەشەگە دەيىن اۋىلداعىلار ەسىگىنە ق ۇلىپ تا سالماعان, زامان دا, زاڭ دا ۋاقىت وتە وزگەرۋدە. بىراق, جەڭىل-جەلپى اعاتتىق ءۇشىن, اسىرەسە جاسوسپىرىمدەردى قوعامنان وقشاۋلاۋدىڭ پايداسى از ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون,– دەپ ەسەپتەيدى پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا حاتشىسى تاستەمىر ابىشەۆ.
الماتى قالاسىندا ورنالاسقان كامەلەتكە تولماعاندارعا ارنالعان جالپى رەجىمدەگى لا-155/6 تاربيەلەۋ كولونياسىندا بولعان ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى سوتتالعانداردى ۇستاۋدىڭ جاعدايلارىمەن جان-جاقتى تانىستى. جالپى رەجىمدەگى لا-155/6 جاسوسپىرىمدەر تاربيەلەۋ كولونياسى عيماراتى سالىنعانىنا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت وتكەن, كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەتىندىگى بىردەن بايقالۋدا. بالالار دەمالاتىن, تاماقتاناتىن بولمەلەر بارىنشا تازا جانە جيناقىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. “جاڭىلمايتىن جاق, سۇرىنبەيتىن تۇياق جوق” دەمەكشى, كوپتەگەن جاسوسپىرىمدەر ءوز قاتەلىكتەرىن تەمىر تورعا تۇسكەننەن كەيىن عانا ۇعىنۋدا. “ەشتەن كەش جاقسى” دەمەكشى, كەلەشەكتە ولاردىڭ ءتۇزۋ جولعا ءتۇسىپ, ءوز ەلىنىڭ لايىقتى ازاماتى بولاتىنىنا تاربيەشىلەرى, مەكەمە جەتەكشىلەرى دە ءۇمىت ارتادى.
“بالالاردىڭ ناماز وقۋىنا لايىقتالعان ارناۋلى بولمە بار, مۇندا “قۇران” جانە وزگە دە ءدىني ادەبيەتتەر قويىلعان. ال, جان-دۇنيە كۇيزەلىسىنە ۇشىراعاندارعا مەكەمە پسيحولوگتارى كومەككە كەلۋدە. ماماندار ولارمەن جەكە اڭگىمە وتكىزىپ, كوپ كۇردەلىلىكتەردىڭ شەشىمىن بىرلەسىپ تابۋ قاجەتتىگىن دە ۇعىندىرۋدا. بالالار “قىلمىس” دەگەن قارا داقپەن ءومىر باقي تىرشىلىك ەتە المايدى عوي, سوندىقتان بىزدەر ولارعا سول جاعىن تۇسىندىرۋگە تىرىسۋدامىز” دەيدى لا-155/6 مەكەمەسىنىڭ تاربيەشىلەرى.
بۇل مەكەمەدە دە قالىپتاسقان يگى داستۇرلەر بار. سونىڭ ءبىرى – بالالاردى قورعاۋدىڭ حالىقارالىق كۇنى مۇندا اشىق ەسىك كۇنى ءوتىپ, ولار اتا-انالارىمەن كەزدەسىپ, قۋانىشتى كۇي كەشەدى. ءبىر تاڭعالارلىعى, ولاردىڭ اراسىندا ونەرلى جاستار دا از ەمەس. جاسوسپىرىمدەر شىرقاعان اسەم سازدى اندەر, مىڭ بۇرالعان بيلەر كوتەرىڭكى اۋەنىمەن ەرەكشەلەنسە دە, ولاردىڭ جاۋتاڭداعان جانارىندا ۇيالاعان مۇڭ جۇرەكتى سىزداتپاي قويمايدى. “كوز ۇشىندا ۇشىپ كەتكەن باقىتىم, مۇمكىن ەمەس ءوزىڭ ءجايلى ويلاماۋ” دەپ شىرقايدى بوزبالا. قىلمىستىق كودەكستىڭ 96-بابى, 2-ءبولىمى بويىنشا ۇكىمى كەسىلىپ, اسا اۋىر قاتىگەزدىك قىلمىس جاساعاندار مۇندا دا كەزدەسەدى ءسويتىپ, نەبارى ون جەتىدەگى ءجاسوسپىرىم ون ەكى جىلعا سوتتالعان. ال, ەڭ جەڭىل جازا “ۇرلىق” بولىپ ەسەپتەلىنۋدە. تاربيەلەۋ مەكەمەسىندەگى №26 كەشكى مەكتەپتىڭ مۇعالىمدەرى دە, تاربيەشىلەرى دە جاسوسپىرىمدەردىڭ مەيىرىمگە, جۇرەك جىلۋىنا شولىركەيتىندىگىن, ءبىر اۋىز جىلى ءسوز ولاردىڭ كوڭىلىن كوككە كوتەرەتىندىگىن تىلگە تيەك ەتەدى.
“جابىق ۇيگە” اشىق ەسىك كۇنى كىرىپ, بالاپاندارىن ايمالاپ جاتقان اتا-انالاردىڭ ءبىردە-ءبىرى ءوز بالالارىن جاماندىققا قيمايتىنى بەلگىلى. “بالامنىڭ اياعىنا قادالعان شوڭگە, ماڭدايىما قادالسىن” دەيتىن قازاقتىڭ كەيدە باۋىر ەتى – بالاسىنا دەگەن باۋىرمالدىعى تىم شەكتەن اسىپ, نە بولماسا مەيىرىمى جۇتاڭ تارتىپ, جۇرەك جىلۋىنىڭ جەتپەۋى مۇمكىن وسى “جابىق ەسىككە” اكەلگەن شىعار. بىراق, تاربيەدەگى قاتەلىك قاي ۋاقىتتا, نە قانداي ساتتە كەتتى, ونى ەشكىم ءدال, ناقتى تۇردە ايتىپ بەرە المايدى. دەگەنمەن, قوعامنان وقشاۋلانعاندار اراسىندا بايقاۋسىزدا اعاتتىق جاساعاندار دا از ەمەس. سوندىقتان, مەملەكەت باسشىسى اتاپ ايتقانداي, بۇل باعىتتاعى ىزگىلەندىرۋ ءىس-شارالارىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
باقىت بالعارينا.
الماتى.