بەس رەفورما – ۇلت جوسپارى
قازاقستان شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىمەن العا قاراي ۇمتىلىپ, بيىك بەلەستەردى باعىندىرىپ, الەمدىك دەرجاۆالار ساناساتىن زايىرلى ەلگە اينالدى. بيىلعى وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىندا مەملەكەت باشىسىنىڭ ايشىقتى دا ايرىقشا جەڭىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەلىمىزدى ماقساتتى دا تۇراقتى دامىتۋ جونىندەگى وراسان زور تىنىمسىز جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى ىسپەتتەس.
بۇگىندە قازاقستاننىڭ كەمەل كەلەشەگىنە كوز سالىپ, باسقان قادامدارىنا قىزىعا قارايتىندار از ەمەس. بۇل جولدا ەلباسىنا سەنگەن, «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ» بىرلەسە قيمىلداعان قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭبەگىنىڭ ۇلەسى زور. ءار مەملەكەتتىڭ باستاۋىندا بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىن جالعاستىرىپ تۇراتىن بەلگىلى توپتار بولادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ يدەياسىن قولداپ, قابىلدانىپ جاتقان ءتۇرلى باعدارلامالاردىڭ ومىرشەڭدىگىنە ۇلەس قوساتىن بيلىكتىڭ وكىلدى ورگاندارىنىڭ ءبىرى – ءماسليحات ەكەنى اقيقات.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «مەن دەپۋتاتتاردىڭ تاريحي مىندەتتەردىڭ بيىگىنەن تابىلاتىنىنا ءاردايىم سەنەمىن. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋدە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەيدى دەپ سانايمىن. بىرلىكسىز ىستە بەرەكە بولمايتىنىن, ىنتىماق جۇرگەن جەردە ىرىس بىرگە جۇرەتىنىن قاپەردەن شىعارمايىق. باستى بايلىعىمىز ەل بىرلىگىن ساقتاي وتىرىپ, بيىك ماقساتتارعا جەتۋگە ۇمتىلۋ. سول ماقساتتارعا قول جەتكىزەتىن زاڭنامالىق العىشارتتاردى جاسايتىن – سىزدەر. حالىق قالاۋلىسى دەگەن ابىرويلى مارتەبەنىڭ سالماعىن اۋىرسىنباي ارقالايتىندارىڭىزعا مەن سەنەمىن. سىزدەرگە قازاقستاننىڭ وركەندەۋى جولىندا ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداپ جۇمىستا زور تابىس تىلەيمىن», دەگەن سوزدەرى ءاربىر حالىق قالاۋلىسىنىڭ ەلى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋىنە ۇلكەن كۇش بەرەرى ءسوزسىز.
ەلباسىمىز «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» باعدارلاماسىن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىمەن تولىقتىردى. 100 قادام – الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا جەتۋدەگى عالامدىق قادام. العا قويعان ماقساتتاردىڭ ورىندالۋىنا بيلىكپەن بىرگە قاراپايىم حالىقتىڭ دا قوسار ۇلەسى زور. سوندىقتان وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ بارلىق دەپۋتاتى ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىن ءتۇسىندىرۋ جانە پىكىر الماسۋ ماقساتىندا حالىقپەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ كەلەدى.
ايماعىمىزدىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ جۇرگەن وبلىستىق ءماسليحات جۇمىسىنىڭ سالماعى زور. حالىق قالاۋلىلارى ەلباسى جولداۋلارىنداعى تاپسىرمالارىنىڭ, قابىلدانعان باعدارلامالاردىڭ ۋاقتىلى ءارى ساپالى ورىندالۋىنا ءبىر ادامداي اتسالىسىپ, ايماق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتۋ جولىندا بار كۇش-جىگەرلەرىن سالىپ كەلەدى.
ءوڭىرىمىزدىڭ دامۋ باعىتىندا جاسالىپ جاتقان جاسامپاز جوبالاردىڭ الدى ەل يگىلىگىنە پايدالانۋعا بەرىلسە, جوسپارداعى جوبالار ءوز ۋاقىتىمەن جالعاسىن تابۋدا. بۇل تۇرعىدا وبلىس باسشىسى قىرىمبەك ەلەۋ ۇلىنىڭ ايماق ەكونوميكاسىن دامىتۋداعى قوسقان ۇلەسىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. ايماعىمىز ءوسىپ-وركەندەۋدىڭ جاڭا بەلەستەرىنە شىعىپ, ەكونوميكالىق, يندۋستريالىق باعىتتاردى يگەرىپ, ءبىلىم, دەنساۋلىق سالالارى جاندانىپ, مادەني, رۋحاني تۇرپاتى جاڭاشا ورىستەپ كەلە جاتىر.
الەمدىك قارجى داعدارىسىنا قاراماستان, تەك قىزىلوردا قالاسىنىڭ وزىندە 2015 جىلى جالپى قۇنى 15 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 2090 پاتەرى بار 41 تۇرعىن ءۇي جانە 158,4 شاقىرىم ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم جەلىلەرى پايدالانۋعا بەرىلمەك. بۇل 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا 8 ەسە كوپ. ەلدى مەكەندەردى تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 23 ميلليارد تەڭگە قارالدى. جاقىن كۇندەرى وسى قارجىعا 4 اۋداننىڭ ورتالىعىنداعى 25 070 ءۇي كوگىلدىر وتىنعا قوسىلادى. الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ قۇرىلىسى بويىنشا دا وڭ وزگەرىستەر بايقالادى. وبلىس بويىنشا 9 اپاتتى جاعدايداعى مەكتەپتەردىڭ ورنىنا جاڭا مەكتەپ, جاڭاقورعان جانە جالاعاش اۋداندارىنداعى ەمحانالار قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە.
جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىندا جىل باسىنان بەرى 4313 جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى, ونىڭ ىشىندە 3630-ى تۇراقتى. 2015 جىلدىڭ 1 توقسانىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5 پايىزعا جەتىپ, 2014 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 0,2 پايىزدىق ساتىعا ازايعان.
حالىق قالاۋلىلارى بيلىك پەن ەلدىڭ اراسىن جالعاستىراتىن التىن كوپىر. وڭىرىمىزدەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە اتسالىسىپ, وزدەرىنە سەنىم بىلدىرگەن حالىقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتىپ, ايماق دامۋىنا سۇبەلى ۇلەستەرىن قوسىپ جۇرگەن وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ەڭبەگى وتە زور. ولار وبلىسىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا باعىتتالعان شەشىمدەردى قابىلداپ قانا قويماي, ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاپ, ايماعىمىزدىڭ دامۋىنا اسەرىن تيگىزەتىن ۇسىنىس-پىكىرلەرىن اشىق ايتىپ كەلەدى.
سىر ەلى – جىر ەلى دەپ بەكەر ايتىلماعان. وبلىسىمىزداعى مادەنيەت سالاسىنىڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وزىندىك ورنى مەن سالماعى بار. مادەنيەت سالاسىن ودان ءارى دامىتىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ رۋحاني سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا كەزەكتى 35-سەسسيانىڭ كۇن تارتىبىنە مادەنيەت جانە ونەر سالاسىن دامىتۋدىڭ جايى جانە ونى جاقسارتۋ شارالارى تۋرالى ماسەلە ۇسىنىلدى. وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنان قۇرالعان جۇمىسشى توپ تەك وبلىس اۋماعىن عانا باقىلاپ قويماي, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنا بارىپ تاجىريبە الماسۋ وتكىزدى. ودان سوڭ بارلىق اۋدانداردا ماڭىزدى جيىن وتكىزىلىپ, اتالمىش ماسەلەنىڭ اۋدانداعى جاي-كۇيىنە قانىعىپ, وزەكتى ماسەلەلەر قاپەرگە الىندى.
كەزەكتى سەسسيادا مادەنيەت نىساندارىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ جۇمىستارىن ودان ءارى جالعاستىرۋ جانە باستالعان قۇرىلىستاردى اياقتاۋ جونىندە, الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن جانە قازاقستاننىڭ وزگە وبلىستارىمەن مادەني بايلانىستار ورناتۋ, تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا گاسترولدىك ساپارلار, شەبەرلىك دارىستەر وتكىزۋگە قولداۋ كورسەتۋ, رەسەي فەدەراتسياسى مۋزەيلەرىنىڭ قورىندا ساقتالعان سىر ءوڭىرىنىڭ ەسكى قالالارىنان تابىلعان كونە جادىگەرلەردىڭ كوشىرمەلەرىن جاساتۋ تۋرالى شەشىم ءبىر اۋىزدان قابىلداندى.
وبلىستاعى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ جازعى دەمالىسىنىڭ جايى بويىنشا دەپۋتاتتاردان قۇرالعان جۇمىسشى توپ بارلىق اۋدانداردى ارالاپ شىقتى. اتالمىش ماسەلەگە بايلانىستى كەڭەيتىلگەن وتىرىس ءوتىپ, وندا جازعى دەمالىس لاگەرلەرىنىڭ جاي-جاپسارى تالقىعا سالىندى. سونداي-اق, سەسسيادا 2014 جىلى قۇقىق بۇزۋشىلىقتى ازايتۋ, جول قاۋىپسىزدىگىن جانە جول ەرەجەلەرىن ساقتاۋ جونىندە جانە 2014 جىلى قىزىلوردا وبلىسى جاستارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ, جاستار اراسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ باعىتىندا اتقارىلعان ءىس-شارالار جونىندەگى ماسەلەلەر تۇراقتى كوميسسيا وتىرىسىندا قارالىپ, قاۋلى قابىلداندى.
وبلىستاعى جەرگىلىكتى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جايى جانە ونى جاقسارتۋ شارالارى تۋرالى 2013 جىلعى 10 شىلدەدەگى شەشىمنىڭ ورىندالۋ بارىسىنا قاتىستى تۇراقتى كوميسسيانىڭ وتىرىسى بارىسىندا دەپۋتاتتار ءتيىستى مەكەمە باسشىلارىنان وبلىسىمىزداعى اۆتوموبيل جولدارىنا بايلانىستى جاسالىپ جاتقان جۇمىستار جونىندە مالىمەت الىپ, ءوز ۇسىنىستارىن ايتتى. ءماسليحاتتاردىڭ قۇزىرەتىنە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى جانە ونىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەردى بەكىتۋ جۇكتەلگەن. بيۋدجەت كودەكسى اياسىندا وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى تۇراقتى كوميسسيالاردىڭ ءتيىستى وتىرىسىندا جوبالاردى بارىنشا تالقىلايدى. كەزەكتى 38-سەسسيادا وبلىس اكىمىنىڭ ءبىر جىلدىق ەسەبىمەن قوسا, وزەكتى ماسەلەلەر قارالىپ, شەشىمدەر قابىلداندى.
ءماسليحاتتىڭ جىلدىق جۇمىس جوسپارىنا سايكەس كەزەكتى سەسسياسىنا نەگىزگى ماسەلە رەتىندە وبلىس اۋماعىندا ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋ جايى جانە ونى جاقسارتۋ شارالارى تۋرالى ماسەلە ۇسىنىلىپ, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى قالامىزداعى بىرنەشە مەكەمەلەردى ارالاپ, جاي-جاپسارىمەن تانىستى. بارلىق مەكەمەلەردىڭ جۇمىستارىمەن تانىسقان سوڭ, كوتەرىلگەن ماسەلەلەر مەن ۇسىنىس-پىكىرلەر نازارعا الىنىپ, الداعى سەسسيا قارساڭىندا تاعى دا كەڭەيتىلگەن وتىرىستا قارالاتىن بولىپ شەشىلدى. سونىمەن قاتار, العاش رەت « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىز» جانە «جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى» مەرەكەلەرىنە وراي, وبلىس ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارى مەن اپپاراتتارى قىزمەتكەرلەرى اراسىندا ۇستەل تەننيسىنەن, ۆولەيبولدان سپورتتىق تۋرنير ءوتتى. سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ, بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ, ءوزارا بايلانىس پەن سەنىمدى نىعايتۋ باعىتىندا وتكىزىلگەن جارىسقا قىزىلوردا قالاسى مەن اۋدانداردان بىرنەشە كوماندا قاتىسىپ, جارىس سوڭىندا جەڭىمپاز كوماندالارعا كۋبوك پەن ارنايى سىيلىقتار تابىستالدى. سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن جارىستار الداعى ۋاقىتتا دا ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلاتىن بولادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قوعامنىڭ دامۋ بارىسىن ومىردە – نازىك, كوڭىلدە – بيىك, ال ىستە – مىعىم ايەلدەر قاۋىمىنسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس» دەگەن بولاتىن. ءبىر قولىمەن بەسىكتى, ءبىر قولىمەن الەمدى تەربەتكەن قازاق ايەلدەرى قاي كەزەڭدە دە وزدەرىنىڭ وتباسىلىق قانا ەمەس, قوعام مۇشەسى رەتىندەگى قاي سالا بولماسىن ءوز قولتاڭباسىن قالدىرىپ كەتىپ وتىر. ماڭگىلىك ەلىمىزدىڭ جارىق جۇلدىزدارىنا اينالعان قازاق ەلىنىڭ «التىن داۋىسى» اتانعان جەرلەس اپالارىمىز روزا باعلانوۆا, ءمادينا ەراليەۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ءسابيرا مايقانوۆا تۇلەپ ۇشقان قاسيەتتى سىر توپىراعىنان كۇش-قۋات الىپ, ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ۇلگى تۇتار الدىڭعى بۋىن اپالارىمىزدى ايتىپ وتپەسەك بولماس.
بۇگىندە ەلىمىزدە بيلىكتىڭ وسى ورگانىندا ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىن 19 ايەل تابىستى اتقارىپ كەلەدى. بارلىق دەڭگەيدەگى ماسليحاتتارداعى دەپۋتاتتاردىڭ 17 پايىزدان استامى ايەلدەر. جاس ۇرپاقتىڭ ءبىلىمدى, دەنىنىڭ ساۋ بولۋى, ءاربىر وتباسىنىڭ مىزعىماس بەرىك بولۋىندا ايەل-انالارىمىزدىڭ ەڭبەگى وتە زور. «التىن القا» جانە «كۇمىس القا» تاعىنعان التىن قۇرساقتى سىر ەلى انالارىنىڭ ءالى دە بولسا ىزگى ءداستۇرى ۇزىلمەگەندىگىن بايقاۋعا بولادى.
وبلىستىڭ بارلىق سالاسىنداعى قارقىندى دامۋ كوڭىل قۋانتادى. ءدۇيىم جۇرتشىلىقتىڭ اۋزىندا ىرىستى, كۇرىشتى ەل دەپ بەكەر اتالىپ جۇرگەن جوق. سوناۋ ىبىراي جاقاەۆتىڭ ءىزىن قۋىپ كەلە جاتقان ماڭدايالدى شارۋاشىلىعىمىزدان قول ۇزبەۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى ماقساتىنا اينالىپ وتىر.
ەلباسى ءوزىنىڭ سىر ەلىنە جاساعان ساپارىندا «سىر – الاشتىڭ اناسى» دەپ ءوزىنىڭ جۇرەكجاردى تىلەگىن ارناپ, باعاسىن بەرگەن بولاتىن. وسى ءسوزدىڭ دالەلىندەي, قازاق حالقىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان ءداستۇرى, حالقىنىڭ بەرەكەسى مەن ىرىسى ساقتالعان جەر – قاسيەتتى سىر ەلىنىڭ بولاشاعى بەكەم, كەلەشەگى كەمەل دەپ بىلەمىن.
اقمارال ءالنازاروۆا,
قىزىلوردا وبلىستىق
ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى.
قىزىلوردا وبلىسى.