وسىنىڭ الدىندا “مالداردىڭ وسى اۋرۋعا قارسى ەگىلمەگەنىن بىلە تۇرا, ولاردىڭ جاپپاي قىرىلا باستاعانىنان سەكەم الىپ, اۋىل-ەلدى باسقارىپ وتىرعان اكىمدەر دارىگەرلەرگە دەر كەزىندە حابار بەرىپ, دابىل قاعۋلارى كەرەك ەدى. جالپى, اۋىلدىق اۋماقتار بويىنشا تۇرعىندارعا بۇل جايىندا حابارلاپ, ساقتاندىرۋ شارالارى اتقارىلماعان. اقسۋ قالاسى اۋماعىنا قاراستى اۋىلداردا ادام ولىمىنە اكەلگەن توتەنشە وقيعا مال ۇستاپ وتىرعان وبلىستىڭ باسقا اۋداندارىنىڭ, اۋىل اكىمدەرىنىڭ جۇمىستارىنا ساباق بولار دەگەن ويدامىز.. دەپ ماقالا جازعان ەدىك.
تاياۋدا وبلىستىق اكىمدىكتە وتكەن جيىلىستا وبلىس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ جينالعاندارعا مىنانى حاباردار ەتتى, ياعني, مال اۋرۋى ىندەتىنىڭ تارالۋىنا جول بەرىپ, ادام ولىمىنە اكەلىپ سوقتىرعان, وبلىس جۇرتشىلىعىن دۇرلىكتىرگەن, ادامدارعا قورقىنىش ۇيالاتقان جاعدايدىڭ الدىن الا الماعان وبلىس اكىمىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندەگى ورىنباسارى تولەگەن زاكاريانوۆقا, اقسۋ قالاسىنىڭ اكىمى ورازگەلدى قايىرگەلدينوۆكە قاتاڭ سوگىس بەرىلدى. اقسۋ قالاسى اكىمىنىڭ اۋىلدىق اۋماقتار جونىندەگى ورىنباسارى رۇستەم سادۋاقاس, جولقۇدىق اۋىلىنىڭ اكىمى كابيرا قالۋمەنوۆالار قىزمەتتەرىنەن كەتتى. ال, استانادان كەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ وكىلى ساقتاش حاسەنوۆ وسى مينيسترلىككە قاراستى وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسيانىڭ باستىعى ەربولات باتىرحانوۆتىڭ قىزمەتىنەن بوساتىلعانىن جەتكىزدى. ەندىگى جاۋابى جوق سۇراق ول ءسىبىر جاراسى اۋرۋى اۋىلدارعا قايتا ورالىپ سوقپاسىنا كىم كەپىل؟.. جاڭا كەلگەن باسشىلار قانداي ساقتىق شارالارىن قولعا الماقشى؟.. مالدارى جازعى جايىلىمدا جۇرگەن اۋىلدىقتاردى مازالاپ وتىرعان قازىرگى سۇراق وسى. ساقتىقتا قورلىق جوق. راسىندا دا اقسۋ قالاسى اۋماعىنا قاراستى قاراكول مەن رەۆروۆكا دەگەن اۋىلدار ەمەس, مالعا تيگەن بۇل ىندەتتىڭ كەساپاتى بۇكىل وبلىستى دۇرلىكتىردى. اجالىنان بۇرىن, كۇتپەگەن جەردەن اۋىلدىڭ ەكى تۇرعىنى قايتىس بولدى.
اۋرۋ مالدى سويىپ, ەتىن تاراتىپ تا ۇلگەرىپتى. اۋىل تۇرعىندارى بىرىنەن-سوڭ ءبىرى جالپى سانى 120 شاقتى ادام دارىگەرلىك باقىلاۋعا الىندى. دەرتتى جۇقتىرعان جەتى ادام اۋرۋحانا توسەگىنەن ءبىر-اق شىقتى. وبلىس ورتالىعى, اقسۋ قالاسى ماڭىنداعى اۋىلداردىڭ كوپتەگەن تۇرعىندارى دا تەكسەرۋدەن وتكەن. ءتىپتى, ءبىرازى اۋرۋ مالدىڭ ەتىن جەگەندەرىن ايتپاي, جاسىرىپ قالعان كورىنەدى. كىمنىڭ ساۋ, كىمنىڭ اۋرۋ ەكەنىن ايىرا الماي دارىگەرلەرگە قيىندىق تۋدىرعانى وسى. ال, ءولىم اۋزىندا جاتقان اۋرۋ بولسا, بۇدان بۇرىن دا ءبىر اۋرۋ جىلقىنى سويىپ, وبلىس ورتالىعىنداعى بازارلاردىڭ بىرىنە وتكىزىپ جىبەرگەنىن ايتادى. بۇل ونسىز دا قورقىنىش تۋدىرىپ تۇرعان جاعدايدى قيىنداتىپ جىبەردى. دەرەۋ جەدەل ءارى شۇعىل شارالار جۇرگىزىلدى. بويىنا ىندەت تاراعان جىلقى ەتى وبلىس ورتالىعىنداعى “ماناقباي” اتتى ساۋدا بازارىنا ءتۇسىپ, ىلە-شالا تاعى ءبىر ساۋدا دۇكەنى ارقىلى ارزان باعامەن ساتىلىپ تا كەتىپتى . ادام ءومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن وسىنداي جاۋاپسىزدىق كەسىرىنەن كەيىن وبلىس باسشىلىعى اۋدانداردان جەتكىزىلەتىن ەت, ءسۇت ونىمدەرىن جارمەڭكەلەردە ساتۋعا ۋاقىتشا تىيىم سالدى. قالالىقتار قازىر شىنىندا دا, قانشا جەردەن تەكسەرىلگەن دەسە دە بازارلاردان ەت, ءسۇت ونىمدەرىن ساتىپ الۋعا قورقىپ قالدى. قورقىپ, جۇرەكسىنىپ قالعان سەبەپتەرى دە بار. الگى “ماناقباي” ساۋدا بازارىنا الىنعان اۋرۋ جىلقىنىڭ ەتى ەشبىر ۆەتەرينارلىق تەكسەرۋسىز تۇسكەن. ەتتى ساتىپ جىبەرگەن ەكىنشى ءبىر دۇكەننىڭ يەسى مەن ساۋدا بازارىنىڭ اكىمشىلىگىنە 400 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل بەلگىلەنىپتى. قالا حالقىن اۋرۋ مالدىڭ ەتىمەن ۋلاي جازداعان وسى بازاردىڭ ۆەتەرينارلىق قىزمەتىنىڭ ينسپەكتورى جۇمىسىنان بوساتىلدى. ەگەر حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى دەگەن ۆەتەرينار دارىگەردىڭ ءوزى وسىنداي قىلمىسقا بارىپ تۇرسا, وسىدان كەيىن ادامداردا قالاي ۇرەي بولماسىن, بازاردان بارىپ قالاي ەت ساتىپ الادى؟
بۇل قىلمىس ەمەي, نەمەنە؟.. كەيبىرەۋلەر دارىگەردە كىنا جوق, مۇمكىن ونى بازار باسشىلىعى اۋرۋ ەتتى ساتۋعا ماجبۇرلەگەن دە بولار, جۇمىس ورنىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن وسىنداي جولعا بارعان شىعار دەگەن دە ءۋاج ايتادى. ول دا مۇمكىن. بازار باسشىسى “ە, جارايدى, ايىپپۇل تولەپ قۇتىلا سالامىن” دەپ ويلايدى, ال, تاعى بىردە وسى جاعدايدىڭ قايتالانباسىنا كىم كەپىل؟ ماسەلەنىڭ ءمانىسى وسىندا. سول “ماناقباي” , “قامقور” بازارلارى” ەت ساتاتىنداي دا جەر ەمەس. ىشكى سانيتارلىق تازالىعى جوق ەكەنى كوزگە كورىنىپ تۇر. جارمەڭكەلەردە نەگە تىيىم سالىندى دەگەنگە كەلسەك, اۋدانداردان كەلەتىن ەت, ءسۇت ونىمدەرىنە بۇعان دەيىن دە دۇرىس تەكسەرىس, قاراۋ بولماعان سياقتى. اۋداندار “وسىنشاما ەت, ءسۇت وتكىزدىك” دەپ جارمەڭكەنىڭ داقپىرتىن كوتەرۋمەن ءجۇردى. ال, ناقتىلاي العاندا سانيتارلىق-ۆەتەرينارلىق قاداعالاۋ قىزمەتى “ اۋرۋ مالداردىڭ ەتى ساۋداعا ءوتىپ كەتەدى-اۋ” دەگەن قاۋىپ-كەتەردى قاپەرگە الماعانداي. جالپى, وسى جارمەڭكەلەردىڭ دە قالاي وتەتىنىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر. كوشەنىڭ ورتاسىنا اپارىپ جارمەڭكە وتكىزەمىز. كىمنىڭ نە ساتىپ جاتقانى دا بەلگىسىز. تازالىق تا, رەتتىلىك, باقىلاۋ دا جوق. ماشينە تولى ەت. ماشينە تولى ءسۇت, ماي, نان ونىمدەرى شەتىنەن الىپ ساتا بەرەمىز. اۋىلدا جاپپاي مال قىرىلا باستاعان ۋاقىتتا سول اۋىلدىڭ اكىمدەرى باستاپ دابىل قاعىپ, ۆەتەرينار دارىگەرلەرگە حابار بەرىپ, حالىقتى قۇلاقتاندىرىپ, ساقتىق شارالارىن جۇرگىزۋى كەرەك ەدى. مالداردىڭ ىندەتكە قارسى ەگىلمەگەنىن, ۆاكتسينا, ءدارى-دارمەكتىڭ دەر كەزىندە كەلمەگەنىن ءبارى ءبىلدى. بىلە تۇرا كوزجۇمبايلىق جاسالدى. اۋىلدا مال ۇستاپ, مال باعىپ وتىرعان سوڭ, ۆەتەرينارلىق ساۋاتتىلىق قاجەت. ءىشىپ-جەمى ەتپەن دە بايلانىستى اۋىل-قالا ءۇشىن مالدىڭ ساۋلىعى – ادامنىڭ ساۋلىعى. ەندى عانا ءسىبىر جاراسى ەكىنشى رەت قايتالانباسىن دەپ اينالانى ۋلاپ, زالالسىزداندىرىپ جاتىرمىز. اۋرۋ وشاعى شىققان جەر اۋماعى ەندى عانا قورشاۋعا الىنىپتى. سول جەردەگى جايىلىمدا بۇعان دەيىن اۋىلدىڭ بارلىق مالى جايىلىپ ءجۇردى. بۇل وبلىس بويىنشا جۇرگىزىلەتىن ۆەتەرينارلىق قىزمەتتىڭ جىل بويى اتقاراتىن باستى جۇمىستارى بولۋ كەرەك ەمەس پە؟ ۆەتەرينار دارىگەرلەردىڭ وزدەرى 1967 جىلدارى وبلىستىڭ قاي اۋداندارىندا ءسىبىر جاراسى تارالعانىن جاقسى ءبىلىپ وتىر. سويتە تۇرا ساقتىق شارالارىن قولعا الا المادى. اۋىلداردى دۇرلىكتىرگەن ءسىبىر جاراسى اۋرۋىنىڭ تارالۋىنا وراي قىلمىستىق ءىس قوزعالىپتى. كىمدەرگە دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. وبلىستاعى اۋىلداردىڭ مالدارىن ەگۋگە دەر كەزىندە ۆاكتسينانى جەتكىزبەگەن كىمدەر سوندا؟
ءدارى-دارمەكتەر نەگە كەش جەتكىزىلەدى؟ جالپى, وسى اۋىلدىق اۋماقتا ماۋسىم ايىنان بەرى 5 مال ولگەن كورىنەدى. مال دارىگەرلەرى سەكەم الىپ, دابىل قاقپاعان. اكىمدەر دە ءۇنسىز قالدى. اقسۋداعى جاعدايدان سوڭ بارىپ, بەيقام وتىرعان اۋىل, اۋدان اكىمدەرى “مالدى ەگۋ كەرەك ەكەن عوي” دەپ, ءدارى-دارمەك ىزدەپ زىر جۇگىرە باستادى. كۇنىن مالمەن كورىپ وتىرعان اۋىلعا قاشاندا ەڭ كەرەك مامان – مال دارىگەرلەرى ەكەنىن اۋىل, اۋدان اكىمدەرى مۇلدە قاپەرسىز قالدىرعان سياقتى.
اۋىل-ەلدىڭ اماندىعى اكىمدەردىڭ موينىندا. سول ەل مەن جەر ءۇشىن, اۋىلدىڭ وركەندەۋى ءۇشىن ولار قىزمەت الىپ, اكىم بولىپ وتىرعاندارىن بيلىك باسىنا, قىزمەت ورىندىعىندا وتىرىپ العان سوڭ ۇمىتىپ كەتەتىندەرى وكىنىشتى. ال, تالاپ پەن ءتارتىپ بارىمىزگە بىردەي. مالداردىڭ اۋرۋ ىندەتكە ۇشىراعانىن مال دارىگەرلەرىنىڭ, اكىمدەردىڭ وزدەرى بىلمەي وتىرسا, قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارىنا نە ايتۋعا بولادى؟
فاريدا بىقاي, پاۆلودار وبلىسى.